«قالتامىزدان ساناپ بەرەتٸن قىرۋار قارجىنى ۇلتتىق پالاتا قانداي قاجەتٸنە جۇمساماق? بٸلۋٸمٸزشە, بۇل ميللياردتاعان سوما. مٸندەتتٸ جارنا تٶلەگەن بولساق, پالاتانىڭ تاراپىنان ناقتى قانداي كٶمەك الامىز? ونىڭ ٷستٸنە, بۇل قوعامدىق ۇيىم. قوعامدىق ۇيىمنىڭ ەشبٸر ازاماتتى ٶز قاتارىنا كٷشتەپ كٸرگٸزۋگە قۇقى جوق», – دەيدٸ بيزنەس ٶكٸلدەرٸ.
كٷنٸ كەشە عانا ۇلتتىق پالاتانىڭ سەزٸ ٶتتٸ. جيىندا ابىلاي مىرزاحمەتوۆ باستاعان پالاتا باسشىلارى رۋبلدٸڭ ەلسٸرەۋٸنە بايلانىستى ٸشكٸ نارىقتى قورعاۋ ماقساتىندا وداقتاس ەلدەردەن كەلەتٸن تاۋارعا ۋاقىتشا ساۋدا شەكتەۋٸن ەنگٸزۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. ەلسٸز سالالارعا سۋبسيدييا باعىتتاۋ مەسەلەسٸ سٶز بولدى. وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ بايقاۋىنا مەيلٸنشە كٶپتەپ تارتۋدىڭ جولى قاراستىرىلدى. ۇلتتىق پالاتا وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ بايقاۋعا قاتىسۋىنا كەدەرگٸ بولاتىن مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ بٸرقاتار جولدارىن ۇسىندى. بىلايشا ايتقاندا, بٸراز مەسەلە تالقىلاندى.
ەيتكەنمەن, كەسٸپكەرلەردٸڭ مٷشەلٸك جارناعا جەنە وسىناۋ ۇيىمعا ەركٸنەن تىس ەنۋٸنە قاتىستى جانايقايىن ابىلاي مىرزاحمەتوۆ ەستٸمەگەن سىقىلدى. بۇل تاراپتا «قازاقستان بلوگەرلەر اليانسى» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتٸ عالىم بايتۇق جەنە كەسٸپكەر جاننا يليچەۆا اتالعان مەسەلە قاتىستى ٶز ويىن ورتاعا سالعان بولاتىن.
عالىم بايتوق, «قازاقستان بلوگەرلەر اليانسى» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتٸ: تاڭداۋ ەركٸندٸگٸ بار ما?
[caption id="attachment_8858" align="alignleft" width="339"]
– ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باعدارى دۇرىس – بيزنەستٸ قولداۋ. ەتتەڭ, ەدٸس-تەسٸلٸ جەتٸلمەگەن. بٸر: بۇل قوعامدىق ۇيىم. اتا زاڭدا قوعامدىق ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا مەملەكەت ارالاسپايدى دەيدٸ. ەكٸ: بۇل مٸندەتتٸ مٷشەلٸك, ياعني, كەسٸپكەردٸڭ باس تارتۋعا قۇقى جوق. قالادىڭ, قالامادىڭ, اۆتوماتتى تٷردە وسى پالاتانىڭ مٷشەلٸگٸنە ەنەسٸڭ. سوندا تاڭداۋ ەركٸندٸگٸ, ويلانۋ مٷمكٸندٸگٸ قايدا? ايتالىق, ادام بالىقشى بولعىسى كەلسە, بالىقشىلار وداعىنا كٸرۋگە تيٸس ەمەس قوي? ال پالاتا بارلىق كەسٸپكەردٸ ۇيىمعا كٸرگٸزٸپ قويدى. ٷش: بۇل جارنا. مٸندەتتٸ مٷشەلٸك جارنا! ٸرٸ بيزنەس جىلىنا شامامەن 5 ملن. تەڭگە, ال ورتا بيزنەس 300 مىڭ تەڭگە تٶلەۋگە تيٸس. 5 جىلدان كەيٸن شاعىن بيزنەس تە جارنا تٶلەيدٸ. بۇدان بٸردە-بٸر كەسٸپكەر قۇتىلمايدى. ونى جارنا تٶلەۋگە مەجبٷرلەۋ قيسىندى ما? جارايدى, ٸرٸ بيزنەستٸڭ مۇرتىن بالتا شاپپاس. شاعىن-ورتا بيزنەس قايتپەك? پالاتا بۇلاردىڭ كەلٸسٸمٸن دە سۇراعان جوق. جالپى, شاعىن كەسٸپكەرگە وسى پالاتانىڭ كٶمەگٸ كەرەك پە ٶزٸ?
پرەزيدەنت دامىعان 50 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرۋدٸ مٸندەتتەدٸ. سونىڭ بٸر تالابى – بيزنەستٸ دامىتۋ. 2013 جىلعى دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ رەيتينگٸندە وسى ەلۋلٸككە ەنۋگە از قالدىق. شامامەن 53-شٸ ورىندا بولدىق. ال 2014 جىلى 77 ورىنعا تٷسٸپ كەتتٸك. نەگە ەكەنٸن بٸلەسٸز بە? مۇنىڭ بٸر سەبەبٸ, بٸزدٸڭ كەسٸپكەرلەر تٶلەيتٸن جارنانى Doing business بيزنەستٸڭ ٷستٸنەن سالىنعان قوسىمشا سالىق رەتٸندە قاراستىرعان. بۇل – 2 بالل.
پرەزيدەنت: «بيزنەستٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتۋ كەرەك», – دەيدٸ. كەسٸپكەرلەر حالىققا قاجەتتٸ ەلەۋمەتتٸك نىسانداردىڭ قابىرعا كٶتەرۋٸنە كٶمەكتەسەدٸ. ايتالىق, مەنٸڭ تۋعان جەرٸم سولتٷستٸك قازاقستاندا پالاتاعا جىلىنا 300 مىڭ تەڭگە جارنا تٶلەيتٸن 100 شاقتى ورتا كەسٸپكەر بار. ال ەر ەكٸمنٸڭ ٶز ٶڭٸرٸندە ارقا سٷيەيتٸن بٸرنەشە كەسٸپكەرٸ بولادى. بۇدان كەيٸن ولار ەكٸمنٸڭ بٸر جاعىنا شىعۋى, بىلايشا ايتقاندا, ەلەۋمەتتٸك جوبالارعا ازىن-اۋلاق بولسا دا قارجى قۇيۋى مٷمكٸن بە? ورتا كەسٸپكەر ٷشٸن 300 مىڭ كٶپ اقشا. 100 كەسٸپكەردەن جينالاتىن 300 مىڭ تەڭگەنٸ جيناقتاساق – 30 ملن. تەڭگە. ال بۇعان 30 فۋتبول الاڭىن سالۋعا بولا ما? بولادى. سايىپ كەلگەندە, پالاتا جارنالىق تەرتٸپتٸ ەنگٸزۋ ارقىلى ەلەۋمەتكە باعىتتالۋى مٷمكٸن قارجىنى حالىقتىڭ اۋزىنان جىرىپ وتىر. مىرزاحمەتوۆ «بۇل شەتەلدەن الىنعان ٷلگٸ» دەيدٸ. ايدالاداعى اۆسترييانىڭ تەجٸريبەسٸندە بار-مىس... بٸراق و جاقتا «بٸر تەرەزە» قاعيداسى بار عوي. كەسٸپكەر قاعاز-قۇجاتقا قاتىستى بٷتكٸل ٸسٸن بٸر جەردە بٸتٸرٸپ كەتەدٸ. تاعى بٸر جايت. پرەزيدەنت دامىعان 50 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرۋدٸ مٸندەتتەدٸ. سونىڭ بٸر تالابى – بيزنەستٸ دامىتۋ. 2013 جىلعى دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ رەيتينگٸندە وسى ەلۋلٸككە ەنۋگە از قالدىق. شامامەن 53-شٸ ورىندا بولدىق. ال 2014 جىلى 77 ورىنعا تٷسٸپ كەتتٸك. نەگە ەكەنٸن بٸلەسٸز بە? مۇنىڭ بٸر سەبەبٸ, بٸزدٸڭ كەسٸپكەرلەر تٶلەيتٸن جارنانى Doing business بيزنەستٸڭ ٷستٸنەن سالىنعان قوسىمشا سالىق رەتٸندە قاراستىرعان. بۇل – 2 بالل.
پالاتانىڭ جىلدىق بيۋدجەتٸ (كەسٸپكەر جارناسىنىڭ ەسەبٸنەن) 14 ملرد. تەڭگە. بۇل بٸر وبلىستىڭ بيۋدجەتٸنە پارا-پار. ال مىرزاحمەتوۆ: «بىلتىر بار بولعانى 6 ملرد. تەڭگەنٸڭ باسىن قۇراي الدىق», – دەيدٸ. ياعني, جوسپار ورىندالمادى, بٸراز كەسٸپكەرلەر جارنا تٶلەمەدٸ دەپ وتىر. نەگە? سەبەبٸ, ولاردا جارنا جيناۋ تۋرالى جٷيە جوق. بٸراق, بۇل دا كەلەدٸ. ەستۋٸمشە, ولار جارنا جيناۋدى سالىق ورگاندارىنا تاپسىرماق ەكەن. ال بۇل بارىپ تۇرعان نونسەنس.
جاننا يليچيوۆا, كەسٸپكەر: مٷشەلٸكتەن باس تارتا الامىن با?
[caption id="attachment_8859" align="alignright" width="274"]
– ماعان ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسىنان تٸلٸمدەي حات كەلدٸ. حاتتا 296 مىڭ 320 تەڭگە تٶلەۋگە تيٸستٸ ەكەندٸگٸم كٶرسەتٸلٸپتٸ. بٸلگەنٸمدەي, بۇل مٸندەتتٸ مٷشەلٸك جارنا كٶرٸنەدٸ. بۇلتارتپايدى. بٸر قىزىعى, مەن ۇلتتىق پالاتاعا وسى ۇيىمنىڭ قۇرامىنا ٶتەتٸنٸم تۋرالى قانداي دا بٸر ارىز جازعان جوقپىن. ياعني, ۇيىمعا ٶز ەركٸمنەن تىس قابىلدانعان بولىپ تۇرمىن.
ال جارنانىڭ جايى بٸر بٶلەك. بەلكٸم, اقشانىڭ قايدا باعىتتالارىن ناقتىلاپ كٶرسەتكٸسٸ كەلدٸ مە, ونداعىلار (پالاتانى ايتامىن) شاعىن جەنە ورتا بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸنە ارنالعان تەگٸن قىزمەتتەردٸڭ تٸزٸمٸن قوسا تٸركەپ جٸبەرٸپتٸ. بٸلگٸڭٸز كەلسە, مۇنىڭ قانداي, نەندەي كٶمەك ەكەنٸن تارقاتىپ ايتا كەتەيٸن. سونىمەن...
1-شٸ: بۋحگالتەرلٸك جەنە سالىقتىق ەسەپ جٷرگٸزۋمەن بايلانىستى قىزمەتتەر.
2-شٸ: كەدەندٸك رەسٸمدەر قىزمەتٸ.
3-شٸ: اقىل-كەڭەس بەرۋ جەنە مەنەدجمەنت جٷيەسٸن كٸرٸكتٸرۋدٸڭ قىر-سىرىن ٷيرەتۋ.
4-شٸ: زاڭدىق قىزمەت كٶرسەتۋ.
5: ماركەتينگتٸك قىزمەتتەر.
6: اقپاراتتىق تەحنولوگييالار بويىنشا اقىل-كەڭەس بەرۋ قىزمەتٸ جەنە
7-شٸسٸ ۇلتتىق كومپانييالار مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋىمەن بايلانىستى قىزمەتتەر.
بٸلگەنٸمدەي, ەگەر كەسٸپكەر مٷشەلٸك جارنانى تٶلەمەگەن بولسا, باسىنا «قارا بۇلت» تٶنبەيدٸ. بٸراق بۇل ۋاقىتشا... ەرتەڭگٸ كٷنٸ جاڭا قاۋلى قابىلداپ, جارنانى تٶلەۋدٸ زاڭدىق تۇرعىدان بەكٸتٸپ قويۋلارى دا عاجاپ ەمەس. ال تٶلەمەگەن جاعدايدا ٶسٸماقى قوسىلسا, وعان دا تاڭقالماڭىز.
مٸنە, سٸز تٶلەۋگە تيٸستٸ مٸندەتتٸ مٷشەلٸك جارنا (300 مىڭ تەڭگە) وسىعان كەتەدٸ. مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, اتالعان جارنانى تٶلەۋدەن باس تارتۋ زاڭنامالىق تۇرعىدان ەلٸ كٷنگە دەيٸن رەتتەلگەن جوق. سوندىقتان مەنٸڭ ۇلتتىق پالاتا جەنە ونىڭ باسشىلارىنا قويار بٸرنەشە ساۋالىم بار:
ەگەر مەن پالاتا مٷشەلٸگٸنەن باس تارتىپ, ۇيىمنىڭ قاتارىنان شىققىم كەلسە, مۇنىڭ ارتى نەگە ەكەپ سوقتىرۋى مٷمكٸن (مەن ٷشٸن)? ەكٸنشٸ, مٷشەلٸكتٸ مٸندەتتەۋدٸڭ قاجەتٸ قانشا? ەگەر مەن كەسٸپكەر رەتٸندە پالاتا مٷشەلٸگٸنە ٶتۋدٸ قالاسام, ياعني, ۇيىمعا كٸرۋگە قاجەتتٸلٸك بولسا, مەن وعان ٶز ەركٸممەن ٶتەر ەدٸم عوي? مۇنىڭ تاعى بٸر كٷدٸكتٸ تۇسى: كەلٸسٸمشارت قايدا? پالاتا مەنٸڭ ۇيىم مٷشەلٸگٸنە قابىلدانعانىم تۋرالى كەلٸسٸمشارتتى جٸبەرۋدٸڭ ورنىنا, بٸردەن مٷشەلٸك جارنانى تٶلەۋدٸڭ ەسەبٸن سالىپ جٸبەرگەن ەكەن.
بٸلگەنٸمدەي, ەگەر كەسٸپكەر مٷشەلٸك جارنانى تٶلەمەگەن بولسا, باسىنا «قارا بۇلت» تٶنبەيدٸ. بٸراق بۇل ۋاقىتشا... ەرتەڭگٸ كٷنٸ جاڭا قاۋلى قابىلداپ, جارنانى تٶلەۋدٸ زاڭدىق تۇرعىدان بەكٸتٸپ قويۋلارى دا عاجاپ ەمەس. ال تٶلەمەگەن جاعدايدا ٶسٸماقى قوسىلسا, وعان دا تاڭقالماڭىز.
سوسىن تەگٸن قىزمەت كٶرسەتۋگە قاتىستى تٸزٸمنٸڭ كٷدٸكتٸ تۇستارى كٶپ. وعان قاراعاندا مەن ەسەپشٸمدٸ جۇمىستان قۋىپ, كەدەندٸك بروكەردٸڭ, زاڭگەردٸڭ جەنە ٸت مامانىنىڭ كٶمەگٸنەن باس تارتىپ, بٷكٸل جۇمىستى ۇكپ-عا ارتىپ قويۋىما بولادى ەكەن. ول ٶز الدىنا, پالاتا مەنٸڭ كومپانييامنىڭ جارناماسىن جاساپ, مەنٸڭ اتىمنان مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋعا قاتىساتىن كٶرٸنەدٸ. ەي, قايدام... قازٸر ٶمٸردە تەگٸن جاتقان دٷنيە جوق قوي.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
