نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ جانىنداعى ۇلتتىق تالداۋ ورتالىعىنىڭ (National Analytical Center) ساياسات جٶنٸندەگٸ ساراپشىسى ەرٸ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ ارۋجان مەيٸرحانوۆا قازاقستاندا قۇرىلعان اتوم ەنەرگەتيكاسى جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸك, ەلٸمٸزدٸڭ بۇل سالاداعى ەلەۋەتٸ تۇرعىسىندا پٸكٸر بٸلدٸردٸ,- دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل 15 ناۋرىزدا اتوم ەنەرگەتيكاسى جٶنٸندەگٸ جاڭا اگەنتتٸكتٸ قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق بولاشاعىن اتوممەن بايلانىستىراتىنىن رەسمي تٷردە جارييا ەتتٸ. ٷش اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسى مەن تولىققاندى يادرولىق كلاستەر قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتكەن بۇل باستاما ەلٸمٸزدٸ جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق ترەندتٸڭ بٸر بٶلشەگٸنە اينالدىرماق.
وسى ورايدا, قازاقستاندا تەك الىپ يادرولىق ستانتسييالار عانا ەمەس, سوڭعى جىلدارى جيٸ ايتىلىپ جٷرگەن شاعىن مودۋلدٸ رەاكتورلارعا (SMR) ورىن بار ما دەگەن ساۋال تۋىندايدى. پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا دەگەن تالپىنىسى وسى تەحنولوگييانى دا ەل ٸشٸندە ەنگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرە مە?
قازاق بيلٸگٸنٸڭ قازٸرگٸ ۇستانىمىنا سٷيەنسەك, شاعىن مودۋلدٸ رەاكتورلارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق بار, بٸراق ەزٸرگە ول تەك قانا «ۇزاقمەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆاداعى مٷمكٸندٸك» رەتٸندە قاراستىرىلۋدا. بىلتىرعى جىلى ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸندەگٸ يادرولىق ەنەرگەتيكا جەنە ٶنەركەسٸپ دەپارتامەنتٸنٸڭ سول كەزدەگٸ باسشىسى عۇمار سەرعازين «2030 جىلدان كەيٸن اقتاۋ مەن كۋرچاتوۆ قالالارىندا SMR رەاكتورلارىن سالۋعا بولادى» دەپ مەلٸمدەگەن ەدٸ. ال سول جىلدىڭ سوڭىندا سول كەزدەگٸ ەنەرگەتيكا مينيسترٸ, قازٸرگٸ ۋاقىتتا اتوم ەنەرگەتيكاسى اگەنتتٸگٸنٸڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالعان الماسادام سەتقاليەۆ اقش-تىڭ NuScale جەنە GE-Hitachi كومپانييالارىمەن شاعىن رەاكتورلاردى سالۋ تۋرالى كەلٸسسٶزدەر باستالعانىن حابارلادى. دەگەنمەن, بۇل كەلٸسسٶزدەر ەزٸرگە تەك زەرتتەۋ دەڭگەيٸندە قالىپ وتىر.
بۇل تەحنولوگييا قازاقستانعا قانشالىقتى قولايلى?
شاعىن مودۋلدٸ رەاكتورلاردىڭ نەگٸزگٸ ارتىقشىلىقتارى رەتٸندە ماماندار ولاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن, سالىستىرمالى تٷردە شاعىن اۋماققا ورنالاستىرۋ مٷمكٸندٸگٸن جەنە قىسقا مەرزٸمدە سالىنىپ بٸتۋٸن اتايدى. ەدەتتەگٸ ٸرٸ اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىنان شامامەن ٷش ەسە از قۋات ٶندٸرەتٸن SMR رەاكتورلارى باستاپقى ينۆەستيتسييانى تٶمەندەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, سونداي-اق ولاردى ەنەرگييانى تۇتىنۋ قاجەتتٸلٸگٸنە قاراي كەزەڭ-كەزەڭمەن كٶبەيتۋگە بولادى.
ونىڭ ٷستٸنە, مۇنداي رەاكتورلاردى بۇرىنعى كٶمٸر ستانتسييالارىنىڭ اۋماعىنا ورناتۋ ارقىلى قوسىمشا جەر ساتىپ الۋ مەن جاڭا ينفراقۇرىلىمعا شىعىندانباي, قارجىنى 15%-دان 35%-عا دەيٸن ٷنەمدەۋگە بولادى. مىسالى, قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ شامامەن 66%-ىن كٶمٸر ستانتسييالارى ٶندٸرەدٸ. ەگەر شاعىن رەاكتورلاردى دەل وسى ەسكٸ كٶمٸر ستانتسييالارىنىڭ ورنىنا ورناتسا, بۇل بٸر جاعىنان ەكولوگيياعا زييان كەلتٸرەتٸن كٶمٸردەن قۇتىلۋعا, ەكٸنشٸ جاعىنان سول سالانىڭ ماماندارىن جۇمىسسىز قالدىرماي, ولاردى جاڭا تەحنولوگييالارعا تەز بەيٸمدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
الايدا, شاعىن رەاكتورلاردىڭ ارتىقشىلىقتارىمەن بٸرگە, كەمشٸلٸكتەرٸ دە جوق ەمەس. بٸرٸنشٸدەن, بۇل تەحنولوگييا ەلەمدە ەلٸ تولىق سىناقتان ٶتپەگەن. اقش-تىڭ NuScale جەنە GE-Hitachi سەكٸلدٸ الدىڭعى قاتارلى كومپانييالارىنىڭ ٶزٸ دە ەزٸرگە كوممەرتسييالىق دەڭگەيدە تولىققاندى جۇمىس ٸستەيتٸن SMR رەاكتورلارىن ورناتقان جوق. قازاقستاننىڭ دا وسى كومپانييالاردى العاشقى ٸرٸ اتوم جوباسىنىڭ شورت-ليستٸنەن الىپ تاستاۋىنىڭ سەبەبٸ – دەل وسى رەاكتورلاردىڭ تولىقتاي دەلەلدەنگەن تەجٸريبەسٸنٸڭ جوقتىعى.
سونىمەن قاتار, كەيبٸر زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸ بويىنشا, SMR رەاكتورلارى كەدٸمگٸ ٸرٸ رەاكتورلارعا قاراعاندا راديواكتيۆتٸ قالدىقتاردى كٶبٸرەك شىعارۋى مٷمكٸن ەكەنٸ ايتىلعان. بۇعان قوسا, شاعىن رەاكتورلاردىڭ قۋات بٸرلٸگٸنە شاققانداعى قۇنى دا قىمباتقا تٷسۋٸ ىقتيمال, سەبەبٸ ٷلكەن ستانتسييالارعا قاراعاندا ولاردىڭ ٶندٸرٸستٸك ماسشتابىن كەڭەيتۋ وڭاي ەمەس.
دەگەنمەن, شاعىن مودۋلدٸ رەاكتورلار بولاشاقتا بٷكٸل ەلەمدٸك اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ 10%-نا دەيٸنگٸ بٶلٸگٸن قۇراۋى مٷمكٸن دەگەن بولجام دا جوق ەمەس. حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتٸگٸنٸڭ (IEA) زەرتتەۋٸ بويىنشا, ەگەر مەملەكەتتەر بۇل تەحنولوگييانى قولداۋ ماقساتىندا تيٸستٸ قارجىلاي كٶمەك, زاڭدىق رەتتەۋ مەن يننوۆاتسييالارعا جاعداي جاساسا, الداعى 20 جىلدا SMR رەاكتورلارى ەلەمدٸك ەنەرگەتيكادا جاڭا ترەندكە اينالۋى ەبدەن مٷمكٸن.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەمدە SMR رەاكتورلارى بويىنشا ناقتى ەرٸ تابىستى جۇمىس ٸستەپ تۇرعان مىسالدار ٶتە از. ەزٸرگە تەك قىتاي مەن رەسەيدە عانا شاعىن مودۋلدٸ رەاكتورلار سەتتٸ تٷردە قولدانىسقا ەنگٸزٸلدٸ.
قازاقستاننىڭ كٶرشٸلەرٸ بۇل باعىتتا نە ٸستەپ جاتىر?
قازاقستاننىڭ كٶرشٸلەرٸ اراسىندا SMR تەحنولوگيياسىن ەنگٸزۋگە ناقتى قادام جاساعان مەملەكەت – ٶزبەكستان. رەسەيدٸڭ «روساتوم» كورپوراتسيياسىمەن كەلٸسٸمگە كەلگەن ٶزبەكستان بيلٸگٸ دجيزاق وبلىسىندا ەرقايسىسىنىڭ قۋاتى 55 مەگاۆاتت بولاتىن التى شاعىن رەاكتوردان تۇراتىن اتوم ستانتسيياسىن سالماقشى. بۇل جوبا ٶزبەكستاندا 2029 جىلى العاشقى رەاكتوردىڭ ٸسكە قوسىلۋىمەن باستالىپ, تولىق اياقتالۋى 2033 جىلعا جوسپارلانعان. سونداي-اق, قىرعىزستان دا «روساتوممەن» وسىعان ۇقساس ەكٸ رەاكتوردان تۇراتىن شاعىن اتوم ستانتسيياسىن سالۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە كەلدٸ.
وسىلايشا, قازاقستان كٶرشٸ ەلدەردەن شاعىن رەاكتورلار بويىنشا دايىن, ەرٸ تەجٸريبەلٸ مىسالداردى كٶرە الادى. بۇل ٶز كەزەگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ SMR تەحنولوگيياسىنا دەگەن كٷمەن-كٷدٸگٸن سەيٸلتۋٸ مٷمكٸن.
پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىنا دەگەن باتىل قادامى قازاقستاننىڭ الداعى ونجىلدىقتاعى ەنەرگييا سالاسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتە الادى. دەگەنمەن, قازاقستان SMR تەحنولوگيياسىنا اشىق كٶزقاراستا بولعانىمەن, بۇل باعىتتاعى ناقتى شەشٸمدەردٸ ەلەمدٸك تەجٸريبە تولىق پٸسٸپ-جەتٸلگەن سوڭ عانا قابىلداۋعا دايىن.
جالپى العاندا, شاعىن مودۋلدٸ رەاكتورلار قازاقستان ٷشٸن الىستاعى ارمان ەمەس, ۇزاقمەرزٸمدٸ ستراتەگييالىق جوسپاردىڭ ماڭىزدى بٶلشەگٸ بولۋى مٷمكٸن. وسى تەحنولوگييانىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ مەن كەمشٸلٸكتەرٸن جان-جاقتى سارالاپ, ەلەمدٸك تەجٸريبەدەن ساباق الا وتىرىپ, قازاقستان ٶز ەنەرگەتيكالىق بولاشاعىن سەنٸمدٸ ەرٸ قاۋٸپسٸز نەگٸزدە قۇرا الادى. پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ اتوم ەنەرگيياسىنا ەرەكشە مەن بەرۋٸ وسى باعىتتاعى شەشۋشٸ فاكتورلاردىڭ بٸرٸ بولماق. ەڭ باستىسى, بٸزگە قاجەتتٸسٸ – اسىقپاي ويلانىپ, ساپالى تەحنولوگييا مەن قاۋٸپسٸزدٸك ستاندارتتارىنا ساي كەلەتٸن جوبالاردى تاڭداۋ.
دەرەككٶز: atlanticcouncil.org
