الدىمەن مەكتەپتەردە, سوسىن اۋدان, ودان ەرٸ ايماق كٶلەمٸندە «جاس عاشىقتاردىڭ» «جاراسىمدى» جۇبىن ناسيحاتتاۋ قولعا الىنىپتى. سونداعى ماقساتتارى بٸرەۋ ەكەن – سۇلۋ, سىمباتتى قىزدار مەن ولاردىڭ سۇلتاندارىن كٶپكە ٷلگٸ ەتۋ. سونىمەن ولار نە ٸستەيدٸ دەيسٸزدەر عوي, ٶزارا بيلەيدٸ, ەن ايتادى, قىسقاسى, شوۋ كٶرسەتەدٸ. بٸرٸنە بٸرٸ ىنتىققان سەزٸممەن عاشىقتىق حاتتارىن وقيدى. بۇل جايلى الماتى وبلىسى ٸلە اۋدانىنا قاراستى بٸر مەكتەپتە ۇستازدىق ەتەتٸن دوسىمىز ايتتى. 3-4 سىنىپتاعى بوزبالانىڭ ٶزٸنٸڭ «جۇبىنا» ٷلكەندەردٸڭ جۇبايىنا ايتار سٶزٸن جەتكٸزەتٸنٸن ەڭگٸمەلەپ, وعان بٷكٸل مەكتەپ ۇجىمى قىرىلا كٷلەتٸنٸن, ريياسىز مەز بولاتىنىن قىنجىلا جەتكٸزدٸ. «جانىم, – دەيدٸ ەلٸ مۇرت تەبٸندەمەگەن بوزبالا سٶزٸن ٷزٸپ-جۇلىپ, – سەنٸ ۇناتام, ەكەۋمٸز بٸر بولايىقشى...». تۋرا ەلگٸ بٸر ٷزبەي كٶرسەتٸلەتٸن باتىستىڭ كٶبٸك سەريالدارى دەرسٸز. «...بٸرگە بولايىقشىنى» ەستٸپ بٷكٸل كٶرەرمەندەر قىران-توپان كٷلەدٸ ەكەن. مٸنە, تەربيە. جاستاردى يننوۆاتسييالىق دەڭگەيگە كٶتەرگەن تٷرلەرٸ. ول ول ما, ەندٸ بٸردە جارىستىڭ ەرەجەسٸ بويىنشا ولار بيلەۋٸ كەرەك. بيلەگەندە دە گازەتتٸڭ ٷستٸندە بيلەۋگە تيٸس. مۇنى ەستٸپ جاعامىزدى ۇستادىق. «قالاي?» دەيمٸز. دوسىمىز ايتادى: «الدىمەن گازەتتٸ تٷگەل جايادى دا جۇپتاردى سول گازەتتٸڭ ٷستٸنە شىعارىپ, باتىستىڭ داڭعازاسىن قويادى. انا ەكەۋٸ بٸر-بٸرٸنەن كٶز الماي, ەمٸنە تٷسٸپ, بيگە باسادى. داڭعازا ەۋەنگە ەلٸتكەن جۇرت ورتاداعىلاردىڭ قيمىلىنان كٶز الماي, باقىلايدى.
ولار تٶرت-بەس جۇپتىڭ بيٸن باقىلاپ, باعا قويادى. ەندٸ ەكٸنشٸ اينالىم باستالماق. شارتى بۇرىنعىداي, تەك گازەتتٸ ەكٸ بٷكتەۋٸ كەرەك. جۇپتار سول گازەتتەن شىقپاي, ەرٸ بٸرٸن بٸرٸ قۇشاقتاي تٷسٸپ, بيلەي جٶنەلەدٸ. ودان كەيٸن گازەتتٸ تاعى دا بٷكتەيدٸ. بۇل جولى قىسىلا-قىمتىرىلا, تٶستەرٸن تٶستەرٸ تيٸپ, بيلەيدٸ. ەگەر گازەتتەن اياقتارى سەل شىعىپ كەتسە, وندا كەلەسٸ اينالىمعا ٶتە المايدى. سول ٷشٸن ولاردا بارىن سالىپ, ٶنەرلەرٸن كٶرسەتە تٷسەدٸ. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, ەگەر بيلەۋ بارىسىندا شارتتاردى ورىنداماسا, مۋزىكانىڭ ريتمٸنەن سەل قالىپ قويساڭىز, ەڭكەيٸپ, شالقايىپ, جٶندٸ ٶنەر كٶرسەتە الماساڭىز, بٸتتٸ, وندا ويىننان شەتتەتٸلەسٸز. ال سوڭعى اينالىمدا گازەتٸڭدٸ ەلدەنەشە رەت بٷكتەلٸپ, مىلجا-مىلجا بوپ جەردە جاتادى. بۇل اينالىمعا بيدٸڭ «كٶكەسٸن كٶزٸنە» كٶرسەتكەن جۇپتار عانا جەتەدٸ. بۇل كەزدە بٸر-بٸرٸن قۇشاقتاماق تٷگٸلٸ, ەكٸ وقۋشى بٸر دەنەگە اينالىپ ٷلگەرەدٸ. قىزىل شٷمەك سۋ بولىپ, «جەڭٸستٸ» مەجەگە تايايدى...». نە دەمەك كەرەك? ارى قارايعىسى تٷسٸنٸكتٸ عوي. مىقتىنىڭ مىقتىسىن انىقتاپ, ولارعا العىس ايتىپ, باسقا جۇپتارعا وسىلارداي بولۋى تاپسىرىپ, جەڭٸسكە جەتكەندەرگە ماقتاۋ قاعازىن ۇسىنىپ, «مەكتەپتٸڭ ٷلگٸلٸ وقۋشىسى» دەگەن اتاق بەرٸپ, «بٸزدٸڭ ماقتانىشىمىز» دەگەن بۇرىشقا سۋرەتتەرٸن ٸلٸپ قويارى مۇندا تۇرعان ٸس. ۇلتتىق ارنانىڭ قوعامداعى ورنىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ەكەنٸن ەندٸ سٸزدەر دە بٸلٸپ وتىرعان شىعارسىزدار. ال ونداي جارىستى ٶتكٸزۋگە كٸم رۇقسات بەردٸ, سونداي جارىس ٶتكٸزۋدٸ كٸم ويلاپ تاپتى? سونىمەن, مەكتەپتٸڭ تەربيەسٸنە نەندەي جاڭالىق ەكەلگٸسٸ كەلدٸ ەكەن? سۇراقتى وسى تۇرعىدان قويعانىمىزبەن, جاۋاپسىز قالارى تاعى انىق. بٸر بٸلەرٸمٸز, ساقالىن بوياعانداردىڭ كەسٸرٸنەن, «جۇلدىزدىق اۋرۋدىڭ» مەكتەپكە دەيٸن دەندەپ ەنگەندٸگٸ. ساقالىن بوياماي نەمەنە, و زاماندا بۇ زامان, مەكتەپ بالاسىن گازەتتە بيلەتۋشٸ مە ەدٸ?
ال سوڭعى اينالىمدا گازەتٸڭدٸ ەلدەنەشە رەت بٷكتەلٸپ, مىلجا-مىلجا بوپ جەردە جاتادى. بۇل اينالىمعا بيدٸڭ «كٶكەسٸن كٶزٸنە» كٶرسەتكەن جۇپتار عانا جەتەدٸ. بۇل كەزدە بٸر-بٸرٸن قۇشاقتاماق تٷگٸلٸ, ەكٸ وقۋشى بٸر دەنەگە اينالىپ ٷلگەرەدٸ. قىزىل شٷمەك سۋ بولىپ, «جەڭٸستٸ» مەجەگە تايايدى...». نە دەمەك كەرەك? ارى قارايعىسى تٷسٸنٸكتٸ عوي. مىقتىنىڭ مىقتىسىن انىقتاپ, ولارعا العىس ايتىپ, باسقا جۇپتارعا وسىلارداي بولۋى تاپسىرىپ, جەڭٸسكە جەتكەندەرگە ماقتاۋ قاعازىن ۇسىنىپ, «مەكتەپتٸڭ ٷلگٸلٸ وقۋشىسى» دەگەن اتاق بەرٸپ, «بٸزدٸڭ ماقتانىشىمىز» دەگەن بۇرىشقا سۋرەتتەرٸن ٸلٸپ قويارى مۇندا تۇرعان ٸس. ۇلتتىق ارنانىڭ قوعامداعى ورنىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ەكەنٸن ەندٸ سٸزدەر دە بٸلٸپ وتىرعان شىعارسىزدار.
بٸرٸنشٸدەن, گازەت – ۇلتتىڭ ارى مەن نامىسى, ۇجدانى, ويى بولسا كەرەك-تٸ. ەكٸنشٸدەن, مەكتەپتە بۇلاي «تەربيە» بەرۋ جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ ەرتە باستان بۇزىلۋىنا, جىنىستىق قاتىناستى كەدٸمگٸ ٶمٸر دەپ تٷسٸنٸپ, تٷرلٸ پەلەگە ۇرىنۋىنا جول اشۋ ەكەنٸن ٸشٸمٸز سەزەدٸ. سەزە تۇرا, سەلت ەتپەيمٸز. جوعارىدان كەلگەن نۇسقاۋدى «اسىرا ورىندايتىن» ەدەتٸمٸز بار. قازٸر تٷسٸك جاساتاتىنداردىڭ كٶبٸ 14 پەن 18 جاس ارالىعىنداعى ٶرٸمدەي قىزدار ەكەنٸن ايتىپ, دابىل قاعۋشىلار كٶپ. «بٸرگە بولايىقشى, سەنٸ سٷيەم, ۇناتام...» دەگەن سٶزدەردٸ بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاي ايتۋدى عادەت قىلعاندار, ەس كٸرە باستاعاندا نە ٸستەرٸ تٷسٸنٸكتٸ عوي.
ونسىزدا تٷرٸك, كورەي جەنە باتىس فيلمدەرٸنەن نەشە تٷرلٸ سوراقىلىقتى كٶرٸپ ٶسكەن ۇرپاق, مەكتەپتەگٸ مىنا جاعدايدان سوڭ, ەشتەڭەدەن يمەنبەيتٸن «ەركٸن» ۇرپاق بولارى داۋسىز عوي.
قازاق تەلەارنالارى كٶرسەتكەن «ٶنەگەنٸڭ» سىرى مەن شىنى مۇنىمەن بٸتپەيدٸ. قازٸر مەكتەپ جارگوندارىنىڭ دەنٸ بۇرىن «كتك», «نتك» سەكٸلدٸ ارنالاردان باستاۋ الىپ, بٸرتە-بٸرتە ۇلتتىق ارناعا جەتكەن «كۆن»-شيكتەردٸڭ اۋىزدارىنان شىققان «حيت» سٶزدەردەن قۇرالادى. «قۇلاعىما لاپشا ٸلمەشٸ», «سەن بيتسەي...», «ٶزٸڭە كٶپ الماساي..» دەپ كەلەتٸن ويىن-ساۋىق تەاترلارىنىڭ ارزان كٷلكٸلەرٸن اتتاپ ٶتٸپ, انا سايقىمازاقتاردىڭ مەن-ماعىناسىز ىرجىڭدارىنا كٶشكەن. «بٸر ۇرىپ قۇلاتايىن با?», «دەم الاماي تۇرسىڭ با?», «قازاقتار قۇساماشى...» دەيتٸن «كٷلكٸلٸ» تٸركەستەرٸن اۋزىنان تاستامايدى. مەكتەپتە جٷرگەننەن باستاپ كۆن جارىستارىنا قاتىسادى. ولار ٷشٸن وقۋ بٸرٸنشٸ ورىندا ەمەس, جارىسقا قاتىسىپ, جٷلدە الۋ, سٶيتٸپ مەكتەپتٸڭ «اۆتوريتەتٸ» بولۋ ماڭىزدى. ساباقتان كەشٸكسە, ونىڭ جارىسقا دايىندالىپ جاتقانى ەسكەرٸلٸپ, باعالارى كٶتەرٸلەدٸ. بەرٸ تەلەارنادان كٶرٸنۋگە, ەلدٸڭ ەركەسٸ اتانۋعا ٷمٸتتٸ. ال بٸزدٸڭ تەلەارنا باسشىلارى بولسا, سايقىمازاقتاردى زاماننىڭ جۇلدىزدارى قىلۋعا بارىن سالۋدا. اپتا سايىن كەشتەرٸن كٶرسەتٸپ, جەر-جەردەن كەلگەندەردٸ ارنايى تانىستىرىپ, «كۆن»-شيكتەردٸڭ ارنايى كٷنتٸزبەسٸن, «حيت» ەزٸلدەرٸن ۇسىنىپ, مەرە-سەرە.
ەرجان قامالبەك
