قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن باسقارۋدى جەتٸلدٸرۋ ارقىلى ەلەمدٸك نارىقتا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ٶنٸمدەردٸ ەكسپورتقا شىعارۋعا, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە جەنە سالاداعى ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىراتىن مٷمكٸندٸكتەرگە يە بولادى. اۋىل شارۋاشىلىن دامىتۋ – ٷنەمٸ مەملەكەتتٸڭ نازارىنداعى ماڭىزدى سالا. ەلٸمٸزدە وسى باعىتتا كٶپتەگەن سالالىق رەفورمالار جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. اتاپ ايتساق, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماقتارىن دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن بەكٸتتٸ.
بۇل تۇجىرىمداما اۋىل حالقىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋدٸ كٶزدەيدٸ. مەسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىن دامىتۋ, اۋىل حالقىن جۇمىسپەن قامتۋ, ەلەۋمەتتٸك يگٸلٸكتەرگە قولجەتٸمدٸ ەتۋ بويىنشا مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋ, قولايلى ٶمٸر سٷرۋ ورتاسى مەن اۋىلدىڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ورتاسىن بٸلۋ ارقىلى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەلەۋەت قالىپتاستىرۋ باعىتتارىن قامتيدى. ينتەگراتسييا مەن جاhاندانۋدىڭ كٷشەيۋٸ جاعدايىندا ەلٸمٸزدٸڭ 5 ەكونوميكالىق ايماقتىڭ 17 وبلىس, ونىڭ 167 اۋدانىنداعى 235001 شارۋا, فەرمەرلٸك قوجالىقتاردى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ٶنٸم ٶندٸرۋگە باعىتتاۋ مٸندەتٸ قويىلىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى نەگٸزٸندە «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ باستى ماقساتى – ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ. «اۋىل اماناتى» جوباسىنىڭ نەگٸزگٸ قارجىلاندىرۋ باعىتتارى: ٶڭدەۋ سالاسىنا قاتىستى جوبالار; ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ; اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸن جابدىقتاۋ; مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ; بيزنەس جوبالار, ت.ب. اۋىل تۇرعىندارىنا ميكروكرەديتتەر جىلدىق 2,5%-دان اسپايتىن نومينالدى سىياقى مٶلشەرلەمەسٸمەن جەڭٸلدٸكتٸ شارتتار بويىنشا شاعىن نەسيە بەرۋدٸ قامتاماسىز ەتەدٸ. 2023 جىلى باعدارلاما ارقىلى 75,5 ملرد تەڭگەگە 12,2 مىڭ شاعىن نەسيە بەرٸلٸپ, 12 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. باعدارلاما بويىنشا 2024 جىلى اۋىل تۇرعىندارىنا 100 ملرد تەڭگە بٶلۋ جوسپارلانعان.
قازاقستان – يندۋستريالدى-اگرارلى مەملەكەت. ەلٸمٸزدە ەگٸستٸك جەرلەردٸڭ اۋماعى 24 ملن گەكتار, جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 17-20 ملن توننا ارالىعىندا استىق جينالادى, ونىڭ 7 ملن تونناسى ٸشكٸ قاجەتتٸلٸككە جەنە 8-10 ملن تونناسى ەكسپورتقا جٸبەرٸلەدٸ. بٷگٸنگٸ كەزدە ٶڭٸرلەردە 17 تەجٸريبە ستانتسيياسى ٶسٸمدٸك جەنە مال شارۋاشىلىعى سالالارى بويىنشا ٶزدەرٸنٸڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرٸن جٷرگٸزٸپ, وڭ نەتيجەلەرٸن ٶندٸرٸسكە ۇسىنۋدا. اسىل تۇقىمدى قوي تٷرٸن شىعارۋعا 10-15 جىل, كٶكٶنٸستٸڭ جاڭا سورتىن شىعارۋعا 11-12 جىل ۋاقىت كەتەدٸ ەكەن.
قازٸرگٸ ەلەمنٸڭ جاhاندانۋ ٷردٸسٸ جاعدايىندا يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالار ٶتە جىلدام دامۋ ٷستٸندە. ەلەمنٸڭ دامىعان ەلدەرٸمەن بەسەكەگە قابٸلەتتٸ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن قالىپتاستىرۋ مەملەكەتٸمٸزدٸ دامىتۋدىڭ باسىم باعىتى بولۋى كەرەك. ەلٸمٸزدە ونىڭ العى شارتتارى بار: 9,6 ملن ەڭبەك رەسۋرسى, 24 ملن ەگٸستٸك القابىمىز, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا تەرەڭ ٶڭدەۋدٸ قاجەتسٸنەتٸن شيكٸزاتتار (استىق, ەت, جٷن, ماقتا, سٷت, تەرٸ), ت.ب. ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى شيكٸزات رەسۋرسىنا باي (2023 ج.): تەرٸ – 11298599 دانا, ونىڭ 30 % (3354825) – ٸرٸ تەرٸ, 70% (7941122) - ۇساق تەرٸ; قوي جٷنٸ – 39371 توننا; ماقتا – 326582 توننا, سٷت كٶلەمٸ – 6 ملن توننا, كٷنباعىس دەنٸ – 324873 توننا. مول شيكٸزات كٶزٸ اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸن دامىتۋدىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋدىڭ ٷلكەن مٷمكٸندٸگٸ.
ەلٸمٸزدەگٸ 20 ملن حالىقتىڭ 37,8% اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. ەلدەگٸ 6295 اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردٸڭ ورنالاسۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ رەتٸندە اۋىلداردىڭ بٸر-بٸرٸنەن شالعاي ورنالاسۋى مەن ەر تٷرلٸ جاعدايى, ەڭبەك رەسۋرسىنىڭ بٸركەلكٸ ورنالاسپاۋى, ينفراقۇرىلىمدىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە تاعى باسقا وبەكتٸلەردٸڭ تاپشىلىعى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ (ٶسٸمدٸك) ماۋسىمدىق بولۋى ت.ب. ايتۋعا بولادى. حالىقتىڭ قونىستانۋىنداعى ايىرماشىلىقتار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەڭبەك رەسۋرستارىن پايدالانۋ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋداعى ەسكەرەتٸن ماڭىزدى فاكتورعا جاتادى.
زەرتتەۋ دەرەكتەرٸ كٶرسەتكەندەي, 17 وبلىستا 235001 شارۋا قوجالىقتارى جۇمىس جاساپ جاتىر, ونىڭ: وڭتٷستٸكتە – 66,7% (الماتى, جامبىل, جەتٸسۋ, قىزىلوردا, تٷركٸستان); باتىستا – 10,4% (اقتٶبە, اتىراۋ, بقو, ماڭعىستاۋ); سولتٷستٸكتە – 9,6% (اقمولا, قوستاناي, پاۆلودار, سقو); شىعىستا – 7,9 % (اباي, شقو); ورتالىقتا – 5,4% (قاراعاندى, ۇلىتاۋ). ٶتكەن 2023 جىلى 17,1 ملن توننا استىق جينالدى. ەلٸمٸز جىلىنا 350 مىڭ توننا الما تۇتىنادى ەكەن, سونىڭ 260 مىڭ تونناسىن وتاندىق شارۋالار ٶسٸرەدٸ, قالعان 90 مىڭ تونناسى يمپورتتان كەلەدٸ. دەگەنمەن, 2023 جىلى 100 مىڭ توننا الما ٶڭدەۋدٸڭ بولماۋىنان باقتاردا قالىپ, فەرمەرلەر بٸراز شىعىنعا باتتى.
ەلدٸ مەكەندەردٸ دامىتۋدا جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك باستى رٶل اتقارۋى تيٸس. ولاردىڭ باستاماسىنسىز, جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن بٸلمەي, اۋىلدىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دەڭگەيٸن جاقسارتۋ مٷمكٸن ەمەس. جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ جٷيەسٸندە 2022 جىلى 600 ەلدٸ مەكەننٸڭ, 2023 جىلى 45 اۋداننىڭ ەكٸمدەرٸن تٸكەلەي حالىق سايلادى, ەڭ باستىسى اۋىلدىق ەكٸمدەردٸڭ بيۋدجەتٸ قالىپتاستى. ەكٸمدٸكتەر جەرگٸلٸكتٸ شيكٸزاتتى پايدالانۋ نەگٸزٸندە شاعىن جەنە ورتا كەسٸپورىنداردى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىن انىقتاۋدى قوعامدىق كوميتەتتەر قۇرا وتىرىپ, بٸرلەسٸپ شەشۋٸ تيٸس. مۇنداعى تەجٸريبە الماسۋ مەن كٷش-جٸگەردٸ ٷيلەستٸرۋدٸڭ ماڭىزى زور.
اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸن دامىتۋدىڭ تيٸمدٸ ستراتەگييالارىنىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە ارتىقشىلىقتاردى الۋ ٷشٸن ەلەمدٸك تەجٸريبەگە سٷيەنە وتىرىپ, كەلەسٸ فاكتورلار ەسكەرٸلۋٸ تيٸس. ونىڭ ٸشٸندە ٸرٸ قالالاردىڭ نەمەسە اۆتوماگيسترالداردىڭ (حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق) جانىندا ورنالاسۋى دامۋعا كٶپتەگەن مٷمكٸندٸكتەر جاسايدى. بٸرٸنشٸدەن, بۇل قوعامدىق تاماقتاندىرۋ قىزمەتٸ, جەرگٸلٸكتٸ قولٶنەر بۇيىمدارىنىڭ ساۋداسى; ەكٸنشٸدەن, قالا تۇرعىندارىن, قاشىقتان جۇمىس ٸستەيتٸن كومپانييا قىزمەتكەرلەرٸن جۇمىسقا تارتۋ مٷمكٸندٸگٸ; ٷشٸنشٸدەن, ٸرٸ لوگيستيكالىق كومپانييالاردىڭ ساتىپ الۋ ينفراقۇرىلىمىن, ساقتاۋ قويمالارىن جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن جەرگٸلٸكتٸ ٶڭدەۋدٸ ورنالاستىرۋعا مٷمكٸندٸك جاسايدى.
اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىندا كادرلىق ەلەۋەتتٸ قالىپتاستىرۋ ٶتە ٶزەكتٸ بولىپ وتىر. قازٸرگٸ كەزدە اۋىلداعى كادرلىق ەلەۋەتتٸ دامىتۋ باسشىلار ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى قۇزٸرەت بولىپ تابىلادى. ول كادرلاردى دايارلاۋ جەنە قايتا دايارلاۋ باعدارلامالارىن قولداۋدى, ەڭبەك پەن كەسٸپكەرلٸكتٸ ىنتالاندىرۋدى, اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك دەڭگەيٸن ارتتىرۋدى قامتيدى. ٶمٸر ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ تابىستى كەسٸپكەرلەر مەن ەڭبەك رەسۋرستارىن, ونىڭ ٸشٸندە جاستاردى, اۋىلداردا ۇستاپ تۇرۋدىڭ باستى شارتى بولىپ تابىلادى. ول ەلەۋمەتتٸك سالانى, ينفراقۇرىلىمدىق قىزمەتتەردٸ, كٶلٸكتٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن دامىتۋدىڭ بٷكٸل كەشەنٸن قامتيدى.
مەملەكەت تاراپىنان شارۋا قوجالىقتارىن كووپەراتيۆتەرگە بٸرٸكتٸرۋدٸ قولداۋ تەتٸكتەرٸ بار. كووپەراتيۆتەرگە تەحنيكا, تۇقىم, جانار-جاعار ماي, يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ (سۋدى ٷنەمدەپ قولدانۋ) مال مەن ٶسٸمدٸك سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرگە مەملەكەت تاراپىنان جەڭٸلدەتٸلگەن قارجى رەسۋرستارىن بەرۋ تەتٸكتەرٸ قاراستىرىلعان. نەعۇرلىم اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارى ٶنٸمٸن تەرەڭ ٶڭدەۋ كٶبەيسە, ازىق-تٷلٸكتٸ ٶڭدەۋگە باعا تٶمەندەيدٸ. ەڭ باستىسى اۋىلدىق جەردەگٸ حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دەڭگەيٸ ٶسەدٸ جەنە تابىسى مولايادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋدىڭ باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – تسيفرلاندىرۋ.
تسيفرلاندىرۋ ارقىلى دەلمە-دەل ەگٸنشٸلٸك ارقىلى ەگٸن جيناۋعا ارنالعان وڭتايلى ۋاقىتتى بولجاۋ تەحنولوگييالارى, "اقىلدى سۋارۋ", زييانكەستەرمەن, ارامشٶپتەرمەن كٷرەسۋ جەنە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ەنگٸزۋدٸڭ ديففەرەنتسيالدى جٷيەلەرٸن جەنە يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى قولدانۋ ارقىلى ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ بٸرنەشە ەسە ارتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. قر تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى اگرارلىق سەكتوردى دامۋدىڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيٸنە شىعارۋعا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرٸنە اينالدىرۋعا ەلەۋەتٸ باعىتتالادى.
ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ٸرگەلٸ جەنە 90 جىلدىق تاريحي ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ "مەنەدجمەنت" كافەدراسىندا 3 دەڭگەيلٸ دايارلانىپ جاتقان "مەملەكەتتٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ" جەنە "مەنەدجمەنت" بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا يننوۆاتسييالىق جاڭا تەحنولوگييالاردى باسقارۋ جٷيەسٸن زەرتتەۋلەرگە جەنە دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ پلاتفورماسىنا تٸكەلەي قاتىسۋدا. دايارلانىپ جاتقان بٸلٸكتٸ باسقارۋ ماماندارى كەسٸبيلٸگٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸ ارقىلى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا ۇزاق مەرزٸمدٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ستراتەگييالىق مٸندەتتەردٸ قويا بٸلۋگە, يننوۆاتسييالىق ەدٸستەر مەن تەسٸلدەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن انىقتاي الۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋگە ٶز كٷشٸن باعىتتايدى.
وڭالبەك ابراليەۆ
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
