ەدەتتە قازاقستان سۋ كٶزدەرٸ تاپشى ەلدەردٸڭ قاتارىنا جاتاتىنىن جيٸ ايتامىز. بٸراق وسى مەسەلەگە تيٸستٸ دەڭگەيدە كٶڭٸل بٶلٸنبەگەنٸ جاسىرىن ەمەس. بولاشاقتا سۋ رەسۋرستارىنا دەگەن مۇقتاجدىقتىڭ ارتىپ, ەلٸمٸز قيىن جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلمەۋٸ ٷشٸن ارنايى مينيسترلٸكتٸڭ قۇرىلىپ, جۇمىسقا كٸرٸسۋٸ ٶتە ورىندى باستاما. ەلٸمٸزدەگٸ يرريگاتسييا جٷيەلەرٸن دامىتىپ, جەدەل شەشٸم قابىلداپ, ستراتەگييالىق ماڭىزدى جوسپارلاردى جٷزەگە اسىرۋدا جەكە-دارا مينيسترلٸكتٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ جايىندا كٶپتەن بەرٸ ايتىلىپ كەلە جاتقانى بەلگٸلٸ.
ٷكٸمەت ەلٸمٸزدٸڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جٷيەسٸن دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ەزٸرلەگەنٸن بٸلەمٸز. ماڭىزدى قۇجاتتا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرٸپ, تۇراقتى دامۋ ٷشٸن سۋ كٶزدەرٸن تيٸمدٸ باسقارۋدى كٶزدەيدٸ.
وسىلايشا تۇجىرىمداما ەل اۋماعىنداعى سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ جەنە ۇتىمدى پايدالانۋ مەسەلەلەرٸن شەشۋ, ەكونوميكانىڭ تٷرلٸ سالالارىنا سۋدى دۇرىس بٶلۋ, سونىنمەن قاتار قورشاعان ورتامەن ٷيلەسٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ دە وسى قۇجاتتا تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان.
ايتارى جوق, ەل ٸشٸندەگٸ سۋ رەسۋرستارىن تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ۋاقىت وزدىرماي شەشۋدٸڭ كەرەك ەكەنٸن بيىل جاز كەزٸندە كٶزٸمٸز انىق جەتتٸ.
قازاقستان سۋ رەسۋراستارىن رەتتەپ, تيٸمدٸ پايدالانۋدا اينالاسىنداعى كٶرشٸ ەلدەرمەن كەشەندٸ جۇمىستار جٷرگٸزۋٸ كەرەك. ٶيتكەنٸ ەلٸمٸزگە كەلەتٸن اعىن سۋلاردىڭ باستاۋ كٶزٸ قىتاي, قىرعىزستان جەنە رەسەي سىندى ەلدەردە جاتقانىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى جۇمىستار بٸر عانا مينيسترلٸك قۇرىلعانىمەن شەشٸلمەيدٸ. اراسىندا بۇل ٸسكە مەملەكەت باسشىسىنىڭ دا ارالاسىپ, ٸستٸڭ تٸگٸسٸن جاتقىزىپ جٷرگەنٸنە كۋە بولىپ جٷرمٸز.
بٷگٸندە قر سۋ رەسۋرستارى جەنە يرريگاتسييا مينيسترلٸگٸ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جٷيەسٸن دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن جان-جاقتى ٸسكە اسىرۋعا كٸرٸسٸپ كەتتٸ. وسى رەتتە «قالا مەن دالا» گازەتٸ بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا كەڭٸنەن توقتالىپ, ەلٸمٸزدٸڭ يرريگاتسييا جٷيەسٸن نە كٷتٸپ تۇرعانىنا تالداۋ جاساپ كٶرۋدٸ جٶن سانادى.
مەسەلەن, جان باسىنا شاققاندا جاڭارتىلاتىن سۋ رەسۋرستارىنىڭ جالپى كٶلەمٸ ميلليون تەكشەمەتر بويىنشا ٷندٸستاندا – 1,5 ادام, قىتاي – 2,1 ادام, قازاقستان – 6 ادام, رەسەي – 31,4 ادام, برازيلييا – 41,1 ادام, كانادا – 83,2 ادامنان كەلەدٸ. وسىدان-اق ەلٸمٸزدە تۇششى سۋدىڭ قورى قانشالىقتى از ەكەنٸن انىق اڭعارۋعا بولادى.
سوڭعى جىلدارى «بالقاش-الاكٶل», «توبىل-تورعاي» باسسەيندەرٸن قوسپاعاندا, بارلىق ٶزەن-كٶلدەردەر جەرگٸلٸكتٸ ٶزەندەردٸڭ اعىنىنىڭ ازايۋ بايقالۋدا. بۇل دا الاڭداتاتىن جايت. سوندىقتان سۋ رەسۋرستارىن تيٸمدٸ پايدالانۋ ەلٸمٸز ٷشٸن ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ تۇر. سوندىقتان بٸزدەر ۋاقىت وزدىرماي سۋ كٶزدەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ جولىنا كٶشۋٸمٸز كەرەك.
كٶرشٸلەس ەلدەردەن كەلەتٸن سۋ كٶزدەرٸنە ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك, وڭتٷستٸك-شىعىس جەنە باتىس وبلىستارىنداعى «ارال-سىردارييا», «بالقاش-الاكٶل», «شۋ-تالاس» جەنە «جايىق-كاسپيي» سۋ باسسەيندەرٸ اسا تەۋەلدٸ ەكەنٸن ەشقاشان ەستەن شىعارماعان ابزال.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە ەلٸمٸزدە تەۋلٸگٸنە 43 120,56 مىڭ تەكشە/مەتردٸ قۇرايتىن جەر استى سۋلارىنىڭ بەكٸتٸلگەن پايدالانۋ قورى بار. ولار كەڭ بايتاق ەلٸمٸزدٸڭ 5384 بٶلٸگٸنە تارام-تارام بولىپ تارالعان. ال بولجالدى سۋ قورلارىنىڭ مٶلشەرٸ شامامەن 40 كم3/جىلعا جەتەدٸ.
سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جٷيەسٸن دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا ەلٸمٸزدەگٸ سۋ باسسەيندەرٸنە قاراستى ٶزەندەردٸڭ ساپالىق جاي-كٷيٸ دە سىن كٶتەرمەي تۇرعانى اشىق ايتۋىمىز كەرەك.
مەسەلەن, كلاسسيفيكاتسييا بويىنشا قاراعاندى وبلىسى اۋماعىنداعى نۇرا ٶزەنٸ تٶرتٸنشٸ كلاسقا, ال قارا-كەڭگٸر ٶزەنٸ بەسٸنشٸ كلاسقا جاتادى. بۇدان اتالمىش ٶزەندەرگە لاستاۋشى زاتتاردىڭ اعىنىن ازايتۋ بويىنشا ناقتى شارالار قابىلداۋدىڭ كەزٸ كەلگەنٸن كٶرسەتەدٸ. اتالعان ٶزەندەردەگٸ نەگٸزگٸ لاستاۋشى زاتتارعا ماگنيي, جالپى فوسفور جەنە اممونيي جاتادى. ال ەسٸل ٶزەنٸنٸن فەنولدار, قالقىمالى زاتتار جەنە ماگنيي لاستاپ جاتقانىن ماماندارعا العا تارتىپ, دابىل قاققان بولاتىن.
– قولدا بار سۋ رەسۋرستارى حالىقتىڭ جەنە ەكونوميكا سالالارىنىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرمايدى. بۇل تٷركٸستان, قىزىلوردا جەنە جامبىل وبلىستارىنىڭ ودان ەرٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىن ٶز كەسٸرٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن, – دەيدٸ سۋ شارۋاشىلىعى مامىنى قۋانىش ەركەباەۆ.
اتاقانداي-اق, «ارال-سىردارييا» ٶزەنٸ باسسەينٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى قاجەتتٸلٸكتەرٸ ٷشٸن سۋ الۋ ٷلەسٸ 98% قۇرايدى. ٶيتكەنٸ, ەل اۋماعىنداعى سۋارمالى القاپتاردىڭ 60%-دان استامى وسى باسسەيننەن (تٷركٸستان جەنە قىزىلوردا وبلىستارى) تٸرشٸلٸك نەرٸن الىپ وتىر. اتالعان ايماقتا كٷرٸش, ماقتا سيياقتى ىلعالدى كٶپ قاجەت ەتەتٸن داقىلدار ٶسٸرٸلەتٸنٸ بەلگٸلٸ. ماماندار اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن جٷيەلٸ سۋارۋ ٷشٸن سۋدى بەرۋ كەزٸندە ورتاشا ەسەپپەن ىسىراپتار جالپى سۋ الۋ كٶلەمٸنٸڭ 1,7 كم3 قۇرايتىنىن العا تارتۋدا.
بٷگٸندە سۋدى تيٸمسٸز پايدالانۋ جەنە ترانسشەكارالىق تەۋەلدٸلٸكتەن بٶلەك, ەلٸمٸزدەگٸ سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ ەكولوگييالىق جاعدايىنىڭ بۇزىلۋى دا كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارىپ وتىر. سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ ترانزيتتٸك اعىنىمەن ٶزبەكستان اۋماعىنان مۇناي ٶنٸمدەرٸ, فەنولدار جەنە ازوتتى قوسىلىستار سيياقتى لاستاۋشى زاتتاردىڭ كٶپ مٶلشەرٸ كەلەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. سونىمەن قاتار سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىندا قولدانىلاتىن پەستيتسيدتەر دە ٶزەن سۋىن لاستاۋىن جالعاستىرىپ, جىعىلعانعا جۇدىرىق بولۋدا. سوندىقتان سۋدا بارىنشا ٷنەمدەپ پايدالانۋ ٷشٸن زاماناۋي تەحنولوگييالارعا يەك ارتۋىمىز كەرەك.
سۋ رەسۋرستارىن تيٸمدٸ پايدالانۋ ٷشٸن بٸرنەشە ماڭىزدى فاكتورلار مەن امال-ەدٸستەردٸ باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك. بٷگٸندە دامىعان ەلدەردە ٶندٸرٸستە پايدالانىلاتىن سۋدى بٸرنەشە رەت پايدالانۋ تەسٸلٸ بار. بٸز دە وسىعان كٶشۋٸمٸز كەرەك. بۇدان باسقا سۋ تارتاتىن قۇرال-جابدىقتاردىڭ بەرٸن جاڭارتىپ, سۋ كٶزدەرٸنٸڭ ورتان جولدا جوعالىپ كەتۋٸنە جول بەرمەۋدٸڭ دە ماڭىزى زور. ەلٸمٸزدە قاي سالاسى بولسا دا سۋ كٶزدەرٸن ىسىراپسىز پايدالانىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. حالىق اراسىندا سۋ رەسۋرستارىنا دەگەن جاناشىرلىق پەن ٷنەمشٸلدٸك مەدەنەيتەنٸ قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان سۋدى ٷنەمدەپ, پايدالانۋدى ٶمٸر داعدىمىزعا اينالدىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
نۇرلان جۇماحان
