شەتەلدٸك جۋرناليستٸڭ بٸزدٸڭ جەرگە نە ماقساتپەن كەلگەنٸن تٶمەنگٸ ماقالانى وقىساڭىز بٸلەسٸز.
شون ۋوكەر
پەتروپاۆل سىرت قاراعاندا ەدەپكٸ سٸبٸر قالاسى. ٷيلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ حرۋششەۆتٸڭ دەۋٸرٸندە سالىنعان. مۇنداعى پويىزدار مەسكەۋدٸڭ ۋاقىتىمەن جٷرەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەتنيكالىق ورىستار. ولاردىڭ اراسىندا كەڭەس وداعىن كٶكسەيتٸندەر كٶپ...
الايدا پەتروپاۆل – قازاقستاننىڭ جەرٸ. مۇنداعى «مەملەكەتتٸك تٸل» ورىس تٸلٸ. قازاقستاننىڭ سولتٷستٸگٸندە ۋكرايناداعى وقيعالار قايتالانۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, كرەملدٸڭ باسقىنشىلىق ساياساتى مۇنداعى ەتنيكالىق توپتارعا
ەسەر ەتٸپ, ولاردىڭ تولقىنىسىن تۋعىزۋى عاجاپ ەمەس.
راديكالدى ورىس ساياساتكەرلەرٸ قازاقستاننىڭ سولتٷستٸگٸن رەسەيگە قايتارۋ كەرەك دەپ بٸرازدان بەرٸ شۋلاسىپ جٷر.
ال ٶڭٸردٸڭ شىعىس ۋكرايناعا ۇقساس تۇستارى ٶتە كٶپ. بٸرٸنشٸدەن, ورىس ۇلتى باسىم. ولار اقپاراتتى رەسەيلٸك تەلەارنالاردان الادى, ونىڭ ٷستٸنە ٶڭٸر رەسەيمەن شەكارالاس جاتىر.
رەسەي قىرىمدى باسىپ العالى بەرٸ كرەمل كەلەسٸ كەزەكتە ٶز نازارىن قازاقستاننىڭ سولتٷستٸگٸنە اۋداراتىنى ايتىلۋدا.
يە, قازٸرگٸ قازاقستان ليدەرٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەتنيكالىق قاقتىعىستى بولدىرماۋ ٷشٸن ونى بارىنشا تەجەپ كەلەدٸ. ساياسي تٷسٸنٸستٸكتٸڭ ٶزٸن ول ۇلتارالىق تۇراقتىلىققا نەگٸزدەگەن.
پەتروپاۆلدا تاتۋلىق پەن بٸرلٸككە ٷندەگەن لوزۋنگتار جەتٸپ ارتىلادى. «بٸز, قازاقستاندىقتار بٸر ٷيدٸڭ بالالارىمىز», «قازاقستان – تاتۋلىق پەن بەيبٸتشٸلٸك بەسٸگٸ» دەيدٸ.
نازارباەۆتى كٷللٸ قازاقستان حالقى قولدادى. ول سايلاۋدا جەڭٸپ شىقتى. بٸراق, ونىڭ جاسى 74-تە. ەندەشە «ودان كەيٸن نە بولادى, قازاقستاندى نە كٷتٸپ تۇر?» دەگەن ساۋالدىڭ باسى اشىق.
بٸز پەتروپاۆل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا ساۋالناما جٷرگٸزدٸك. كٶپشٸلٸگٸ نازارباەۆ باسقارىپ وتىرعان ەلدە ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعانىنا باقىتتى ەكەنٸن ايتتى. بٸراق, سٶزدەرٸنەن جاساندىلىق بايقالادى, ٸشتەگٸ بٸراز دٷنيەلەرٸن ٸركٸپ قالعانىن سەزدٸك.
«قازاقتار بٸزگە ٶز تٸلٸن ٷيرەتە الماي اشۋ-ىزاعا مٸنەدٸ. بٸزدٸ قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە مەجبٷرلەپ جاتىر. ايتىڭىزدارشى, بۇل تٸل كٸمگە كەرەك? قازاقشا سٶيلەپ جاتقانداردى كٶرسەم تاعامىما ەلدەنە تۇرىپ قالعانداي كٷيدە بولامىن», – دەدٸ 26 جاسار ەتنيكالىق ورىس كيريلل. «كسرو-نى قۇلاتىپ العانىمىز ۇيات ٸس. بۇل ناعىز مەملەكەت ەدٸ» دەيدٸ ول.
ۋكرايناداعى وقيعالار قازاقستان قوعامىن ەكٸگە جاردى. وسىنداعى ەتنيكالىق ورىستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ وسى وقيعالارعا قاتىستى رەسەيلٸك ارنالار تاراتقان اقپاراتقا سەنەدٸ.
«پۋتين ناعىز ەركەك. ول شىعىس ۋكرايناداعى سوعىستان زارداپ شەككەن ازاماتتارعا كٶمەك كٶرسەتٸپ جاتىر. ال سٸزدەر, باتىس ەلەمٸ وتقا ماي قۇيىپ, ول جاققا قارۋ-جاراق تاسىپ جاتىرسىزدار», – دەدٸ بٸزگە 42 جاسار پەتروپاۆل تۇرعىنى يگور.
بىلتىر پۋتينگە قازاقستانداعى ەتنيكالىق ورىستاردىڭ قۇقىعى, تاعدىرى تۋرالى ساۋال قويىلعان. سول كەزدە رەسەي پرەزيدەنتٸ نازارباەۆتى ماقتاعان بولىپ: «بۇل جەردە (قازاقستاندا) ەشقاشان مەملەكەت بولماعان, ول بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولماعان جاڭا مەملەكەت قۇردى» دەدٸ.
ساياساتتانۋشى دوسىم سەتپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, پۋتين عانا ەمەس, كٷللٸ رەسەيلٸك ەليتانىڭ كٶزقاراسى وسىنداي.
رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ سٶزٸ قازاقستاندا ٷلكەن نارازىلىق تۋعىزدى. ٷكٸمەت قازاق حاندىعىنىڭ, قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ 550 جىلدىعىن تويلايتىنىن ايتتى.
ال ۋكرايناداعى وقيعالار, ناقتىراق ايتساق, مەملەكەتتٸك شەكارانىڭ بۇزىلۋى قازاقستانداعى كٶپشٸلٸكتٸ قورقىتىپ جٸبەردٸ.
«قىرىم وپەراتسيياسىنا دايىندىق ۇزاق جٷردٸ. رەسەي ۋكراينانى تولىق تەۋەلسٸز ەتپەۋدٸڭ سان تٷرلٸ امالىن جاسادى. پوليتسييا, ەسكەر جەنە ارنايى كٷشتەر ٶتە ەلسٸز جاعدايدا بولدى... قازاقستاندا, ونىڭ ٸشٸندە ەلدٸڭ سولتٷستٸگٸندە ەسكەر مەن ارنايى كٷشتەر ٶزٸن دەل ۋكرايناداعىداي ۇستاۋى مٷمكٸن», – دەيدٸ بۇرىنعى ديپلومات راسۋل جۇمالى.
ۋكراينا وقيعالارىنان كەيٸن ٶزگە ەلدەردە تۇراتىن قازاقتاردى ەلگە كٶشٸرۋ جۇمىسى قايتا جانداندى.
رەسەيلٸك اقپارات تالاي ادامدى دۋالاپ تاستادى. تاتيانا شەۆتسوۆا-ۆالوۆا (ەتنيكالىق ورىس) ٶزٸنٸڭ فەيسبۋكتەگٸ پاراقشاسىندا قازاقتاردى «جاڭقاعا» تەڭەپ, «مۇندا قىرىمداعى سيياقتى تٶڭكەرٸس بولادى» دەپ قورقىتتى.
ايتالىق, استانا تۇرعىنا ەۆگەنيي ۆدوۆەنكو سەپاراتيستەر قاتارىندا سوعىسقانى ٷشٸن 5 جىلعا تٷرمەگە قامالدى. بٸراق, مۇنىسىنا ٶكٸنگەن جوق. سەپاراتيستەر قاتارىنا ٶز ەركٸمەن ٶتكەنٸن جەنە كٸم كٶرٸنگەندٸ اتپاعانىن ايتتى. جاقىندا اتىراۋ قالاسىندا تاعى دا سول سەپاراتيستەردٸڭ ساپىندا سوعىسقان قازاقستان ازاماتى تٷرمەگە قامالدى.
«تٸل مەن ۇلتتىڭ مەسەلەسٸن قايتا-قايتا ايتىپ, قاقساي بەرگەندەرٸڭٸزدٸ دوعارماساڭدار قازاقستاندا دا قىرىمداعىداي بولادى. سولتٷستٸك, تٸپتٸ تۇتاس قازاقستان رەسەيدٸڭ قولاستىنا ٶتەدٸ», – دەدٸ ول.
قازاقستانداعى ەتنيكالىق ورىستاردىڭ اراسىندا شىعىس ۋكرايناداعى سەپاراتيستەردٸڭ قاتارىنا ٶتكەندەر بار. ولار تٷرمەگە قامالدى.
ايتالىق, استانا تۇرعىنا ەۆگەنيي ۆدوۆەنكو سەپاراتيستەر قاتارىندا سوعىسقانى ٷشٸن 5 جىلعا تٷرمەگە قامالدى. بٸراق, مۇنىسىنا ٶكٸنگەن جوق. سەپاراتيستەر قاتارىنا ٶز ەركٸمەن ٶتكەنٸن جەنە كٸم كٶرٸنگەندٸ اتپاعانىن ايتتى. جاقىندا اتىراۋ قالاسىندا تاعى دا سول سەپاراتيستەردٸڭ ساپىندا سوعىسقان قازاقستان ازاماتى تٷرمەگە قامالدى.
«قازاقستان ٶتە ەلسٸز. بٸزدٸ تەك حالىقارالىق قۇقىق قانا قورعاپ تۇر. بٸراق, بۇعان سەنگەن ۋكراينانىڭ تاعدىرىنا كۋەسٸزدەر», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ سانى ٶسٸپ كەلەدٸ. 1989 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 39 پايىز بولسا, قازٸر 70 پايىزعا جەتكەن.
ال ەزٸرگٸ قازاقستان بيلٸگٸ نەگٸزٸنەن ورىستٸلدٸ. جەنە دە ەلٸ بٸراز ۋاقىت پەتروپاۆل سيياقتى قالالاردا ورىس تٸلٸنە باسىمدىق بەرٸپ, ەل ٸشٸندەگٸ تۇراقتىلىقتى ساقتاپ تۇرارىنا سەنٸمدٸ. بٸراق, بۇل جاعداي ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن. قازاقستانداعى ورىس ۇلتىنىڭ ورتا جاسى – 46, ال قازاق ۇلتىنىڭ ورتا جاسى – 26 جاستى قۇرايدى. قازاق ينتەللەكتۋالدى توپتارىنىڭ اراسىندا پاتريوتيزم ٶسٸپ كەلەدٸ. قازاقتىڭ دەستٷرلٸ كيٸمدەرٸن كييۋ, قازاق ەندەرٸن تىڭداۋ ٷردٸسكە اينالۋدا.
قازاقستانداعى ورىس قوعامى نازارباەۆتان كەيٸن ونىڭ ورنىنا كەلەتٸن ادام ۇلتتىق مەسەلەلەرگە باسىمدىق بەرەدٸ دەپ قاۋٸپتەنەدٸ. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇلاي بولاتىن بولسا, ياعني, ۇلتشىل باعىتتاعى توپ قازاقستاندى ەۋرازييالىق وداقتان شىعارىپ, ٶز جولىمەن جٷرگٸسٸ كەلەتٸنٸن كٶرسەتسە رەسەي تاراپىنان ارانداتۋ جٷرۋٸ مٷمكٸن.
يە, شىنىن ايتۋ كەرەك قازاقستان كرەمل ٷشٸن دەل قىرىم تٷبەگٸندەي ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە ەمەس. رەسەيدٸڭ قارا تەڭٸز فلوتى دەل وسى قىرىمدا قۇرىلعان. سايىپ كەلگەندە ۋكراينا ناتو-نىڭ شەكاراسىن كەڭەيتۋگە بٸردەن-بٸر كەدەرگٸ بولاتىن قامال رەتٸندە قاراستىرىلعان.
الايدا, قازاقستاننىڭ دا كرەمل نازار اۋداراتىن تۇستارى ٶتە كٶپ. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە – بايقوڭىر عارىش ايلاعى, سونىمەن بٸرگە وسىنداعى ەتنيكالىق ورىس قوعامى دا پسيحولوگييالىق تۇرعىدان ەرەكشە ماڭىزعا يە. پۋتين بٸر كەزگٸ كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەلدەردەگٸ ورىس ۇلتىن قورعاۋعا ۋەدە بەرگەن...
«دەل قازٸر رەسەيدٸڭ قازاقستاننىڭ سولتٷستٸگٸندە حاوس جاسايتىن ناقتى سەبەبٸ جوق. بٸراق, كرەمل تىرناق استىنان كٸر ٸزدەۋٸ مٷمكٸن», – دەيدٸ ساراپشى ايدوس سارىم. – مەسكەۋ سولتٷستٸكتەگٸ ورىس قوعامىن ارانداتار بولسا, مۇنىڭ ارتى سوعىسقا ۇلاسادى. ال بۇل سولتٷستٸك قازاقستاندى باسىپ الۋدىڭ ەڭ وڭاي جولى», – دەيدٸ ول.
