بالانى تەربيەلەمەڭٸز, ٶسٸرٸڭٸز...
تەربيە حاقىندا
بالانى تەربيەلەۋ – ونى ٷيرەتٸپ, جاتتىقتىرۋ دەپ تٷسٸنبەڭٸز. اتا-انا بالانىڭ شارتتى رەفلەكستەرٸن جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن كەرەك. ماعان «تەربيەلەۋ» دەگەن ەتٸستٸك ۇنامايدى. ول كٶپ ادامدا مەجبٷرلەۋ, ىقتييارسىز كٶندٸرۋ, تالاپ ەتۋ, قاداعالاۋ, تەكسەرۋ سيياقتى سٶزدەرمەن استاسىپ جاتادى. سوندىقتان «تەربيەلەپ» ەمەس, «ٶسٸرٸپ» دەگەن سٶز ماعىنالى بولادى. اتا-انا بالاسىنا ٶسۋگە كٶمەكتەسەدٸ. بالا ٶسٸپ, ٶزگە ادامداردىڭ اراسىندا ەركٸن, ساناسى بٷتٸن بولىپ ٶمٸر سٷرۋٸ كەرەك.
ميكەلاندجەلونىڭ فرەسكاسىن ەسكە تٷسٸرٸڭٸزشٸ: تەڭٸر ادامدى جاساپ شىعارادى. ولاردىڭ قولدارى ەنە-مٸنە سٷيكەلٸپ قالماق. تەڭٸردٸڭ سالالى قولى ادامنىڭ ۇمسىنعان قولىنا سوزىلىپ تۇر. ەرەسەك ادام – بٸلٸم, دانالىق, كٶرەگەندٸلٸكتٸڭ, ەتيكالىق ۇستانىمداردىڭ يەسٸ, بار بٸلگەنٸن بالاسىنا بەرۋٸ تيٸس.
بالا ٶسكەندە ٶز بەتٸنشە ٶمٸر سٷرە الادى. ەرەسەك ادام ٶزٸنٸڭ قولىن قايتىپ الادى. بالانىڭ ٶز قولى قۋات پەن كٷشكە يە بولادى. ول ينديۆيدۋۋم, تۇلعا. قالىپتاستى. اتا-انانىڭ ماقسات-مٷددەسٸ ورىندالدى. بٸر-بٸرٸنە دەگەن تازا سەزٸم مەن سىيلاستىق قالادى. ولاردىڭ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ, دوستىعى جالعاپ تۇرادى.
تەربيە – بالانىڭ ساناسىنا جاسالاتىن زورلىق. ەر بالانىڭ تٷسٸنٸك قالىپتاستىرۋ مەزگٸلٸ, دامۋ جەدەلدٸگٸ, ٶسۋ ساتىسى ەر تٷرلٸ. سول ٷدەرٸسكە ەشكٸمنٸڭ ارالاسۋعا قاقىسى جوق. ەسٸرەسە, ۇقىپسىز تٷردە ارالاسقان جٶن ەمەس. بۇل بالانىڭ بولمىسىن بٷلدٸرۋ. اتا-انا كٶمەكشٸ بولۋى كەرەك. گٷل ٶسٸرگەندەي. قۇنارلى توپىراق, قورعانىش قاجەت. بٸراق ەكٸ قۇلاعىنان ۇستاپ جوعارى تارتۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. اسىقتىرۋعا بولمايدى.
تٸل الماۋ
تٸل الماۋ – بالانىڭ ٶزٸمەن قارىم-قاتىناس دۇرىس بولماعان جاعدايدا قولداناتىن جالعىز تەسٸلٸ.
ٶزٸنە كٶڭٸل بٶلدٸرۋ ٷشٸن اشۋلاندىرۋ – ەر بالاعا تەن قىلىق.
جاسٶسپٸرٸمدٸك سەن قىزىلشامەن اۋىرعانداي. كٶپتەگەن بالا جۇقتىرادى. ەركٸمنٸڭ ٶتۋ مەرزٸمٸ مەن اۋىرتپالىعى ەرقيلى. بٸرنەشە جىلدان سوڭ ارتىنا قاراپ كٷلەتٸندەرٸ از ەمەس. بٸراق اتا-انا وسى مەزەتتە بالاسىمەن ۇرىس-كەرٸستٸ سوزىپ جٸبەرسە, ارتى جاقسى بولمايدى.
تەرتٸپ سەنٸمدٸ قارىم-قاتىناس ورناتقان سوڭ عانا ٸس جٷزٸنە كٸرٸگۋٸ شارت. جەنە تەك جاقسىلىققا باعىتتاۋى تيٸس.
سٸزدٸڭ بالاڭىز كەرەعار تەجٸريبە جيناۋعا مٷددەلٸ. ەرينە, ەگەر ٶمٸرٸنە نە دەنساۋلىعىنا زييانى بولماسا. بالاڭىزعا جاساعان ٸسٸنٸڭ تەرٸس نەتيجەسٸمەن بەتپە-بەت كەلۋگە مٷمكٸندٸك بەرٸڭٸز. نەمەسە ەرەكەتسٸز وتىرۋدىڭ كەرٸ ەسەرٸن سەزٸنسٸن. سوندا عانا ول ەسەيەدٸ. تٷسٸنٸك داميدى.
بالالار كٶبٸنە اتا-اناسىن «تەمٸر فەليكس» دەپ قابىلدايدى. ٶيتكەنٸ, اتا-انالاردىڭ ٶزٸ تۋرالى ايتىپ بەرۋگە نيەتٸ جوق. بالامەن نە سەزٸنسەڭٸز سول تۋرالى ەڭگٸمەلەسۋ ماڭىزدى. «مۇنداي سٶزدٸ ەستۋ ماعان قيىن بولدى. رەنجٸدٸم» دەگەن سٶزدەردٸ ول ەستٸپ ٶسكەنٸ ابزال. ول قورىتىندىنى ٶزٸ جاسايدى. باستىسى – شىنايى بولىڭىز, ونىڭ سەزٸمٸنە بيلٸك جٷرگٸزبەڭٸز.
ٶزٸن باعالاۋى
بالانىڭ ٶزٸنە دەگەن سەنٸمدٸلٸگٸ ەرەكەتٸمەن باعالانادى. جاقسى وقىسام – مەن جاقسىمىن. اناما كٶمەكتەسسەم – مەن جاقسىمىن. بالا ٶزٸنە جاقسى كٶزقاراستا بولعانى ماڭىزدى. ەگەر سول سەزٸمدٸ سەزٸنبەسە, «جامان وقيمىن, انام ۇرسا بەرەدٸ» دەگەن كٷي باسىمدىق تانىتسا, جانى قينالادى.
بالا ٶزٸ تۋرالى جامان ويمەن ٶمٸر سٷرە المايدى. ٶزٸن قۇتقارۋ مەحانيزمٸ قوسىلادى. يت ەمدٸك شٶبٸن ٸزدەگەندەي جاسٶسپٸرٸم ٶزٸنە قولداۋ, ماقۇلداۋ, سەنٸم ٸزدەپ كەتەدٸ. ول بەدەلدٸ بٸرەۋدٸڭ ماقۇلداۋ پٸكٸرٸنە زەرۋ. مەيلٸ ول قىلمىسكەردٸڭ نەمەسە دٸني يمامنىڭ سٶزٸ بولسىن, وعان بەرٸبٸر.
مەكتەپ تۋرالى
ۇيىم رەتٸندە مەكتەپ بالانىڭ شىعارماشىل ويلاۋى مەن جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا مٷددەلٸ ەمەس. ول تەك جوعارىدان كەلگەن تاپسىرمالارعا, باعدارلامالارعا, امال-تەسٸلدەرگە عانا باعىنادى. سولاردىڭ مٷلتٸكسٸز ورىندالۋىن قاداعالايدى. مەكتەپ دەگەن ٶزٸنٸڭ مەنٸ جوق ادامداردى تەربيەلەيتٸن زەرتحانا. وقۋشى ايتقاننان شىقپايتىن ەركٸ جوق ادام. ول –اتقارۋشى.
بالاعا قوقان-لوققى جاساپ, قورقىتىپ-ٷركٸتٸپ, ٶز دەگەنٸن ٸستەتەدٸ. مۇعالٸم: «كەلەسٸ جىلى ورنىڭدا قالاسىڭ» نەمەسە «بەرٸ جاتتاعاندى سەن نەگە جاتتامادىڭ, سونشالىقتى اقىماقسىڭ با?» دەپ شوشىتسا, بالانىڭ ٶزٸنە دەگەن سەنٸمٸ شايلىعادى. ٶزٸن كەمٸس سەزٸنەدٸ. ونىڭ كٷش-قۋاتى كەميدٸ. بٸر نەرسە ٸستەۋگە قۇلقى جوعالادى. سوندىقتان اتا-انالار دۇرىس تاڭداۋ جاساي بٸلۋٸ ٶتە ماڭىزدى. نە مەكتەپتٸڭ جاعىنا, نە بالاسىنىڭ جاعىنا شىعۋى كەرەك. شابىت سىيلاي بٸلۋ – ەرەسەك ادامنىڭ مٸندەتٸ. مەكتەپ شابىت بەرە الماسا, وندا ونى اتا-اناسى سىيلاسىن. وسى باعىتتاعى قادامىن نىق باسسىن. بالانى زورلاپ جۇمساۋدان ارىلىڭىز. «سەن مٸندەتتٸ ەمەسسٸڭ» دەڭٸز.
مەنٸڭ سەمينارىما قاتىسقان بٸر قاتىسۋشى ەيەل ٶزٸنٸڭ وقيعاسىن ايتىپ بەردٸ. بٸردە ونى مۇعاليما مەكتەپكە شاقىرادى. «بالاڭىز اناۋ, مىناۋ, تٷك بٸتٸرمەيدٸ» دەپ باستاعاندا, بۇل تۇرىپتى دا مۇعالٸمگە: «بٸلەسٸز بە, مەن ٶز ۇلىمدى ٶتە قاتتى جاقسى كٶرەمٸن!» دەپتٸ. مۇعالٸم ٷندەمەي قالادى. بۇل دا جاۋاپ بەرۋدٸڭ بٸر تەسٸلٸ.
قارسى باعىتتا دا جاۋاپ بەرۋگە بولادى. «ايتقان سٶزٸڭٸزدەن مەنٸڭ بالاما جانىڭىز اشيتىنىن, وعان كٶمەكتەسكٸڭٸز كەلەتٸنٸن تٷسٸندٸم. سٸزدٸڭ ايتقانىڭىزدى ورىندايمىن. راحمەت» دەڭٸز. بٸراز ۋاقىتتان سوڭ كەلٸپ: «بالامنىڭ جاقسى جاققا قاراي ٶزگەرگەنٸن بايقاعان شىعارسىز. بەرٸ سٸزدٸڭ ارقاڭىز» دەپ ايتا سالىڭىز. مۇعالٸم دە ادام. ولاردى كەيدە قولداپ, تىنىشتاندىرۋ كەرەك. ولاردىڭ جۇمىسىن باعالايتىنىڭىزدى سەزدٸرٸڭٸز. ٶزٸن سىيلايتىنىڭىزدى كٶرسەتٸڭٸز. بٸراق بالاڭىزدىڭ ٶزٸن باعالاۋى سٸزدٸڭ موينىڭىزدا. كٸم نە دەسە دە سٸز ونى جاقسى كٶرە بەرەسٸز.
مەكتەپ دەگەن ۋاقىتشا كەڭٸستٸك. ال, سٸزدٸڭ بالاڭىزبەن قارىم-قاتىناسىڭىز مەڭگٸلٸككە.
اۋدارعان شىنار ەبدٸلدە.
