شوقان ۋەليحانوۆ تۋرالى رەفەرات
شوقان 1835 جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازٸرگٸ قوستاناي وبلىسىنىڭ قۇسمۇرىن بەكەتٸندە اتاقتى اعا سۇلتان شىڭعىس ۋەليحانوۆ وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن. ارعى اتاسى ابىلاي جوڭعارلارعا قارسى سوعىستا اسقان ەرلٸك كٶرسەتكەن, ەل بٸرلٸگٸ مەن تىنىشتىعى ٷشٸن كٷرەسكەن, اقىلدى قولباسشى, ٸسكەر ديپلومات, امال-ايلاسى مول ورتا جٷز حانى بولعان. شوقاننىڭ بالالىق شاعى سىرىمبەت تاۋىنىڭ باۋرايىندا, تۋعان ەلٸ كٶكشەتاۋدا ٶتكەن. شوقان ەجەسٸ ايعانىمنىڭ تەربيەسٸندە بولعان. 1847 جىلى 12 جاسار شوقاندى ەكەسٸ سول كەزدەگٸ ەڭ تاڭداۋلى وقۋ ورنى بولىپ ەسەپتەلگەن سٸبٸر كادەتٸ كورپۋسىنا وقۋعا ورنالاستىرادى. شوقاننىڭ بٷكٸل كەلەشەگٸ مەن عىلىم, ٶنەر جولىنداعى تالانتىن اشۋدا بۇل وقۋ ورنىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولدى. مۇندا جابىق ەسكەري وقۋ ورنى بولعانىمەن, كٶپتەگەن پەندەر ەسكەري ساباقتارعا قوسا ورىس, باتىس ەدەبيەتٸ, گەوگرافيياسى مەن تاريحى, فيلوسوفييا, فيزيكا, ماتەماتيكا نەگٸزدەرٸ, شەتەل تٸلدەرٸ وقىتىلىپ, ورىستىڭ وزىق ويلى ينتەلليگەنتتەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ ساباق بەرگەن.
وقىتۋشىلار قۇرامىندا بٸلٸمدٸ جەنە پروگرەسشٸل وي-پٸكٸرلٸ ادامدار كٶپ بولعان. كادەت كورپۋسىندا شوقان ٶزٸنٸڭ زەرەكتٸگٸمەن ەرەكشەلەنگەن. تٸلدٸ تەز مەڭگەرٸپ, ٶزٸ قاتارلاس وقۋشىلاردان وزىق وقىعان. "كورپۋستا وي-ٶرٸسٸ, بٸلٸمٸ جاعىنان شوقان تەز ٶستٸ, ورىس جولداستارىن باسىپ وزىپ وتىردى. وعان تالايلار-اق, نازار اۋداردى. ول سونداي قابٸلەتتٸ ەدٸ, ٶزٸنەن ەكٸ جاس ٷلكەندەردٸڭ كلاسىنداعىلاردى دا بٸلٸم, يدەيا جاعىنان باسىپ وزدى" – دەپ جازدى بٸرگە وقىعان دوسى, ەتنوگراف-عالىم ت.ن.پوتانين. سٸبٸر كادەتٸ كورپۋسىندا وقۋدىڭ سوڭعى جىلدارىندا-اق, شوقان سانالى, تەرەڭ ويلى, جان-جاقتى بٸلٸمدٸ, ٶزٸندٸك قٶزقاراسى قالىپتاسقان, تۋعان حالقىنىڭ قاجەت-مۇقتاجدارىن پايىمداپ, تٷسٸنە الاتىن, وعان بارىنشا پايدالى قىزمەت ەتۋگە ەزٸر ەكەندٸگٸن تانىتتى.
ول كوسوپلەتسكيي, تونەەۆسكيي سيياقتى (ورىس ەدەبيەتٸ مەن تٸلٸ, تاريح پەنٸ) وقىتۋشىلارىنىڭ يگٸ ىقپالىمەن ٶزٸنٸڭ جوعارى قابٸلەتٸ مەن دارىندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ورىس جەنە دٷنيە جٷزٸ ەدەبيەتٸنٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸن وقىپ تانىسىپ, عىلىمي پايىمداۋ, تۇجىرىمدار جاساي بٸلدٸ. ونىڭ زەرتتەۋشٸلٸك قابٸلەتٸ دە وسى كورپۋستا وقىپ جٷرگەندە بٸرتٸندەپ قالىپتاسىپ, دامي تٷستٸ. ول, ەسٸرەسە, جازعى دەمالىس كەزدەرٸندە ەل ٸشٸندەگٸ حالىق جىرلارى مەن داستاندارىن جازىپ الىپ, اڭىز-ەڭگٸمەلەردٸ جيناۋعا قىزىقتى. مىسالى, "قوزى كٶرپەش-بايان سۇلۋ جىرى شوقاننىڭ العاشقى جازعان شىعارمالارىنىڭ بٸرٸ بولدى. شوقان جيناعان قازاقتىڭ اۋىز ەدەبيەتٸ ٷلگٸلەرٸ نۇسقالارىن, "قوزى كٶرپەش-بايان سۇلۋ" جىرىن كٶرنەكتٸ شىعىس زەرتتەۋشٸسٸ, پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى ي.ي.بەرەزين بۇل زەرتتەۋلەرگە نازار اۋدارىپ, جازىپ العان. شوقاننىڭ زەرتتەۋشٸلٸك قابٸلەتٸن بايقاعان عالىم ونى ٶز تاراپىنان ەسكٸ جازۋ ەسكەرتكٸشتەرٸن زەرتتەۋ ٸسٸنە تارتقان. شوقاننىڭ "پروفەسسور ي.ن.بەرەزينگە حات", "پروفەسسور ي.ي.بەرەزيننٸڭ "حان جورىقتارى" كٸتابىنا رەتسەنزييا" ت.ب. العاشقى عىلىمي جۇمىستارىنىڭ ٶزٸنەن-اق, ونىڭ بولاشاعى زور عالىم, زەرتتەۋشٸ بولاتىندىعى اڭعارىلاتىن. شوقاننىڭ بٸلٸمٸنە مۇعالٸمدەرٸ مەن قۇربىلارى ەرەكشە قىزىققان, سول كەزدٸڭ الدىڭعى قاتارلى وي-پٸكٸرلەرٸمەن تانىستىعىن جولداستارىنىڭ كٶبٸ ٷلگٸ تۇتىپ, مويىنداعان. شوقان ولاردىڭ ەۋروپا مەدەنيەتٸنە بەت بۇرۋىنا سەبەپشٸ بولعان. "بٸزدەن جاسى كٸشٸ بولسا دا, ٶزٸمٸزبەن سالىستىرعاندا, ول ٷلكەن سىقىلدى ەدٸ دە, بٸزدەر وعان قاراعاندا بالا تەرٸزدٸ ەدٸك, ٶزٸنٸڭ بٸزدەن ارتىق بٸلەتٸندٸگٸن نە بٸزدەردەن بٸلٸمٸ جاعىنان جوعارلىلىعىن بٸلدٸرۋگە تىرىسپاسا دا, جاي ەڭگٸمەنٸڭ ٶزٸندە-اق, ونىڭ بٸلٸمٸنٸڭ بٸزدەن ارتىقتىعى تانىلىپ قالاتىن. جالپى جولداستارىنا, سونىڭ ٸشٸندە ماعان, ول ەرٸكسٸز "ەۋروپاعا اشقان تەرەزە" سىقىلدى بولدى", – دەپ جازادى گ.ي.پوتانين.
مۇنىڭ ٶزٸ شوقاننىڭ جولداستارى اراسىندا بەدەلٸ ەرەكشە زور بولىپ, ونىڭ بيٸك تۇرعانىن كٶرسەتەدٸ. قىراعى دا زەيٸندٸ شوقانعا سۋرەت سالۋ ٶنەرٸ سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق; حالىق ٶمٸرٸن بەينەلەۋدٸڭ تاماشا بٸر قۇرالى بولىپ تابىلادى. تۋعان جەرٸ سىرىمبەتتٸڭ جازعى جايلاۋلار مەن مەكەن قونىستارىنىڭ سۋرەتٸن سالۋمەن شۇعىلدانادى. 1847-1852 جىلداردا سالعان سۋرەتتەرٸن شوقان "كورپۋستان ەلگە دەمالىسقا بارعان كەزدە سالعان سۋرەتتەر" – دەپ اتايدى. گ.ن.پوتانين: "كادەت كورپۋسىنىڭ سوڭعى كۋرستارىندا وقىپ جٷرگەن كەزٸمٸزدە شوقان ٶزٸنٸڭ ەڭگٸمەلەرٸمەن مەنٸڭ دەپتەرٸمدٸ تولتىردى. بٸز قازاقتاردىڭ سۇڭقار سالىپ, سايات قۇرۋ سالتىن تولىق جازىپ الدىق. شوقان سۇڭقاردى قالاي باپتاپ كٷتۋدٸڭ ەدٸسٸن ٶتە جاقسى بٸلەتٸن. داۋىلپاز بەن سۇڭقاردىڭ ت.ب. سۋرەتتەرٸن سالىپ, ول مەنٸڭ جازبامدى تولىقتىرا تٷسەتٸن", – دەپ جازدى. مۇنىڭ ٶزٸ شوقان ٶنەرٸنٸڭ جان-جاقتى ەكەنٸن, وعان كۋرستاستارىنىڭ قىزىعىپ, ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراعانىن دەلەلدەي تٷسەدٸ. شوقان كادەت كورپۋسىندا وقىپ جٷرگەندە-اق, ساياحاتشىلاردىڭ ٶمٸرٸ مەن ٸسٸ تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەرگە اسا قىزىعۋشىلىقپەن قاراپ, تانىستى. وسى ەڭبەكتەردٸڭ ىقپال ەسەرٸنەن ول ساياحاتشى بولۋدى, ورتا ازييانى ارلاپ جان-جاقتى تانىسۋدى ارماندادى. دەمەك, ساياحاتشىلار ٶمٸرٸ جايلى جازىلعان ەڭبەكتەر بولاشاق ساياحاتشىعا باستاۋ كٶزٸ بولىپ, جول نۇسقادى. قوعامدىق, ەدەبي قىزمەتٸ شوقان ۋەليحانوۆ 1853 جىلى كادەت كورپۋسىن بٸتٸرٸپ, ومبىدا ەسكەري قىزمەتكە قالادى. ول سٸبٸر قازاق-ورىس ەسكەرٸنٸڭ 6-اتتى ەسكەر پولكىنا وفيتسەر بولىپ تاعايىندالادى, ٸس جٷزٸندە باتىس سٸبٸر مەن قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك-باتىس ايماعىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى گ.X.گاسفورتتىڭ اديۋتانتى قىزمەتٸنە بەلگٸلەنەدٸ.
سونداي-اق, باتىس سٸبٸر ٶلكەسٸنٸڭ باس باسقارماسى وعان ايىرىقشا تاپسىرمالاردى ورىندايتىن وفيتسەر رەتٸندە قارادى. قىزمەتٸ بارىسىندا شوقان ۋەليحانوۆ پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ وتارشىلدىق ساياساتى تۋعىزعان ەدٸلەتسٸزدٸكتەردٸ جەتە تانىپ, قارسى باتىل پٸكٸرلەر بٸلدٸرۋگە تىرىستى. وسى قىزمەتتەردٸ اتقارا جٷرٸپ, ول ورتا ازييا حالىقتارىنىڭ تاريحىن, ەتنوگرافيياسى مەن گەوگرافيياسىن زەرتتەۋگە بەلسەنە ارالاستى. ومبىدان كەتۋدٸ, ٶزٸنٸڭ تۋعان حالقىنا پايداسى تيەتٸن ٸستەرمەن شۇعىلدانۋدى ارمانداعانىن ٶزٸنٸڭ دوستارى ف.م.دوستوەۆسكييگە, ق.ق.گۋتكوۆسكييگە جازعان حاتتارىنان انىق كٶرۋگە بولادى. 1855 جىلى شوقان ۋەليحانوۆ ومبىدان سەمەي, اياكٶز, قاپال ارقىلى, ٸلە الاتاۋىنان ٶتٸپ, جوڭعار قاقپاسىنا دەيٸن كەلەدٸ, قايتاردا الاكٶل, تارباعاتاي جەرلەرٸن ارالايدى. ورتالىق قازاقستان-قارقارالى, باياناۋىل, كٶكشەتاۋ ارقىلى ومبىعا ورالادى. بۇل ساپاردا ول قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن ەدەت-عۇرپى, دٸني ۇعىمدارى جايىندا كٶپتەگەن ماتەريالدار جينايدى. سونىمەن بٸرگە ٶزٸ بولعان ايماقتاردىڭ تاريحى, ەسكٸ قالالاردىڭ ورنى, شىڭ-تاستاراعى جازۋ, بەلگٸلەرٸن, كٶنە ەسكەرتكٸشتەر, اڭىز-ەڭگٸمەلەر, ەرتەگٸلەر مەن ٶلەڭدەردٸ جازىپ الادى. وسى ماتەريالداردىڭ نەگٸزٸندە "تەڭٸرٸ", "قازاقتارداعى شاماندىقتىڭ قالدىعى" سيياقتى ەڭبەكتەر جازادى.
1856 جىلى شوقان پولكوۆنيك م.م.حومەنتوۆسكيي باسقارعان ەسكەري-عىلىمي ەكسپەديتسيياعا قاتىسادى. قىرعىز ەلٸن جەتە زەرتتەۋگە, ىستىقكٶل ايماعىنىڭ كارتاسىن تٷسٸرۋگە تيٸس بولعان بۇل ەكسپەديياتسيياعا قاتىسۋ شوقاننىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىن ويداعىداي جٷرگٸزۋٸنە مٷمكٸندٸكتەر تۋعىزادى. ىستىقكٶلگە, قىتاي يمپەريياسىنىڭ قۇلجا قالاسىنا ساياحاتى جەنە 1856-1857 جىلدارى جەتٸسۋ, تيان-شان ساپارلارىندا پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكييمەن بٸرگە بولۋى, كىرعىز الاتاۋىنا ەكٸنشٸ رەت ساپارىنىڭ نەتيجەلەرٸ ونىڭ "جوڭعارييا وچەركتەرٸ", "قىرعىزدار تۋرالى جازبالار", "ىستىق كٶل ساپارىنىڭ كٷندەلٸكتەرٸ", "قىتاي يمپەريياسىنىڭ باتىس پروۆينتسيياسى جەنە قۇلجا قالاسى" اتتى ەڭبەكتەرٸن جازۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. شوقان تاريحي ماڭىزى بار شىعارمالارعا ايىرىقشا نازار اۋداردى. مەسەلەن, ول قىرعىز حالقىنىڭ "ماناس", "سەمەتەي" تۋرالى داستاندارىنىڭ بٸراز تاراۋىن تۇڭعىش ورىس تٸلٸنە اۋدارىپ, وعان عىلىمي تۇرعىدان تولىق تاريحي جەنە ەدەبي تالداۋلار جاسادى.
بٸرٸنشٸ رەت باسپاعا ۇسىندى. كٶلەمٸ جاعىنان, وقيعا قۇرۋ, ادام وبرازدارىن بەينەلەۋ جاعىنان ەلەمدٸك ەدەبيەتتٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸمەن تەڭدەس, اسا قۇندى تۋىندى رەتٸندە باعالاعان. "ماناس" – قىرعىزداردىڭ ەسكٸ ميفتەرٸنەن, اڭىزدارىنان, ەرتەگٸلەرٸنەن جينالىپ, بٸر ادام ماناستىڭ تٶڭٸرەگٸندە توپتالعان ەنتسيكلوپەدييا. بۇل جاعىنان, ول "يليادا" تەرٸزدٸ. بۇل اسا زور ەپوپەيادا قىرعىز حالقىنىڭ ٶمٸرٸ, دٸنٸ دەرٸگەرلٸك ۇعىمدارى شەتەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى تٷگەل قامتىلعان. ەكٸنشٸ ەپوس – "سەمەتەي" – "ماناستىڭ" جالعاسى. بۇل قىرعىزدىڭ "وديسسەياسى", – دەپ كٶرسەتەدٸ شوقان. شوقان ەدەبيەت, ونىڭ تەوريياسى مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق, كٶپتەگەن تىڭ پٸكٸرلەر, تۇجىرىمدار جاساپ, ٶز حالقىنىڭ تٸرشٸلٸگٸ مەن مەدەني دامۋىنىڭ جاعدايلارىنا لايىق دامىتادى. سونداي-اق, ەر حالىقتىڭ ەدەبيەتٸن ونىڭ قوعامدىق, ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرٸمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرادى. قازاق پوەزيياسىنىڭ حالىقتىق سيپاتتارى جايلى تىڭ وي-پٸكٸر بٸلدٸرەدٸ. حالىقتىڭ رۋحاني سەرٸگٸ بولعان پوەزييا تۋرالى ول: "بۇل حالىقتىڭ ەرتەدەن ٶزٸنە تەن تۇرمىسىندا ەستە قالدىرماعان بٸردە-بٸر ماڭىزدى وقيعاسى, بٸردە-بٸر تاماشا ادامى جوق دەۋگە بولادى. ولاردىڭ بٸرٸن سۋىرىپسالما اقىندار نە جىرشىلار جىر ەتسە, ەكٸنشٸ بٸرەۋلەرٸنٸڭ اتىن كەيٸنگٸ ۇرپاق ەستەرٸندە ۇمتىلماستاي ەتٸپ بەلگٸلٸ بٸر سىبىزعىشى نە قوبىزشى مۋزىكانتتار تاستاپ كەتكەن", – دەپ جازادى. قازاق ٶلەڭدەرٸنٸڭ حالىقتىعى جايلى قۇندى پٸكٸرلەر بٸلدٸرۋدە,
شوقان حالىق ەدەبيەتٸنٸڭ باعالى نۇسقالارىن جاساعان جەنە اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ تاڭداۋلى ٷلگٸلەرٸن جىرلاعان. ورىنباي, شٶجە, جاناق, ارىستانباي, قۇرىمباي سيياقتى اقىنداردىڭ ەڭبەكتەرٸنە جٷگٸنەدٸ, مىسالدار كەلتٸرەدٸ. سونىمەن بٸرگە قازاق پوەزيياسىنىڭ جانر, تٷر, ٶلەڭ قۇرىلىسىن زەرتتەي كەلە, مۇنى ورىس عالىمدارىنا تانىستىرۋدى ماقسات تۇتقان. ول قازاق, ٶلەڭدەرٸن: جىر, جوقتاۋ, قارا ٶلەڭ, قايىم ٶلەڭ, ٶلەڭ دەپ بەسكە بٶلەدٸ. ٶلەڭ قۇرىلىسىن جىرشىلاردىڭ قوبىز نە دومبىراعا قوسىپ ايتۋىنا قاراپ جٷيەلەگەن. ٶلەڭگە, ەسٸرەسە, سۋىرىپ سالما ٶلەڭگە بەيٸمدٸلٸك بارلىق كٶشپەلٸ ەلدەردٸڭ ٶزٸنە تەن ەرەكشەلٸگٸ ەكەنٸن انىقتاعان. قازاق حالقىنىڭ اۋىز ەدەبيەتٸ مۇرالارىن جيناپ, زەرتتەي كەلە شوقان ولاردىڭ سلاۆيان حالىقتارىنىڭ, ەسٸرەسە, ورىستاردىڭ اۋىز ەدەبيەتٸمەن بايلانىسىن اشىپ دەلەلدٸ مىسالدار كەلتٸرەدٸ. "جوڭعارييا وچەركتەرٸندە" "كٶپ ۋاقىتتان بەرٸ قازاقتىڭ ەرتەگٸلەرٸن, ميفتەرٸن, ەتنيكالىق جىرلارى مەن اڭىزدارىن جيناۋمەن شۇعىلدانا جٷرٸپ, مەن ولاردىڭ ەۋروپا حالىقتارىنىڭ, ەسٸرەسە, سلاۆيانداردىڭ وسى تەكتەس شىعارمالارىمەن بٸر سارىنداستىعىنا قايران قالدىم", – دەپ كٶرسەتەدٸ. ورىس-قازاق ەرتەگٸلەرٸن, ماقال-مەتەلدەرٸن سالىستىرا وتىرىپ ناقتى دەلەلدەيدٸ. مىسالى: ٶمٸر شىندىعىنىڭ سەيكەستٸگٸ ەدەبيەتتە دە تاقىرىپ, سيۋجەت ۇقساستىعىن تۋعىزاتىنىن شوقان قازاق پەن اراب پوەزيياسىن سالىستىرا وتىرىپ, دالا ٶمٸرٸن جىرلاعان ەكٸ ەلدٸڭ پوەزيياسىنىڭ بٸر-بٸرٸنە ۇقساستىعىن, كٶشپەلٸ ەل تۇرمىسى سۇلۋ تابيعات, رۋلىق تارتىس, قايشىلىقتاردى سۋرەتتەۋٸنەن انىق كٶرٸنەتٸنٸن ايتادى. ەسٸرەسە, بۇل حالىقتاردا ٶلەڭدٸ سۋىرىپ سالىپ ايتۋ ٶنەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸنە نازار اۋدارعان.
قازاقتىڭ شەشەن بيلەرٸ جايىندا قۇندى پٸكٸر بٸلدٸرەدٸ. ش.ۋەليحانوۆتىڭ تاريح, گەوگرافييا, ەدەبيەت سالاسىنداعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸ پەتەربۋرگ عالىمدارىنىڭ نازارىنا ٸلٸگٸپ, قۇندى ىقىلاس-ٸلتيپاتتارىنا يە بولادى. پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيي ٶزٸنٸڭ جەتٸسۋ بويىنداعى زەرتتەۋلەرٸن جٷرگٸزگەن كەزدە شوقان پٸكٸرٸنە ٷنەمٸ دەن قويىپ, اقىلداسىپ وتىرعان. ىستىقكٶل ساپارىندا بٸراز جەرلەردٸ بٸرگە ارالاعان. سەمەنوۆ-تيان-شانسكييدٸڭ ۇسىنۋىمەن 1857 جىلى 27 اقپاندا شوقان ورىس گەوگرافييا قوعامىنىڭ تولىق مٷشەلٸگٸنە سايلانادى. بۇل ورىس قوعامى زييالىلارىنىڭ, ورىس عىلىمىنىڭ جاس عالىم ەڭبەكتەرٸن زور باعالاعاندىعى, عىلىم مەن مەدەنيەتكە قوسقان ٷلەسٸن مويىنداعاندىعى ەكەنٸنٸڭ دەلەلٸ. 1858-1859 جىلدارى شوقاننىڭ "جارىق جۇلدىز", "قاشقارييا ساپارى" ونى عىلىمي-زەرتتەۋشٸلٸك, اعارتۋشىلىق سالاسىندا جاڭا بيٸككە كٶتەردٸ. ول كەزدە قاشقارييا رەسەي تاراپىنان زەرتتەلمەگەن ٶلكە بولاتىن. ەۋروپا عىلىمى ٷشٸن بەلگٸسٸز, قۇپيياسى مول ەل بولاتىن. سەبەبٸ, XII عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگٸندە ماركو پولو, 1603 جىلى ساياحاتشى گولە قاشقارييا جەرٸندە بولعاننان كەيٸن, بۇل ٶلكەگە ەشكٸم اياق باسپاعان شوقاننان بٸر جىل بۇرىن قاشقاريياعا ٷندٸستان ارقىلى بارعان نەمٸستٸڭ بەلگٸلٸ گەوگرافى ادولف شلاگينۆەيتتٸ جەرگٸلٸكتٸ بيلەۋشٸلەر باسىن كەستٸرٸپ ٶلتٸرتكەن.
ادولفتٸڭ بۇل قايعىلى تاعدىرى جٶنٸندە العاش مەلٸمەتتٸ جەتكٸزگەن شوقان بولدى. 1870 جىلدارى پەتەربۋرگتە شوقاننىڭ "جونعارييا وچەركتەرٸ". "التى شاھاردىڭ نەمەسە قىتايدىڭ حان-لۋ پروۆينتسيياسىنىڭ شىعىستاعى التى قالاسىنىن جاعدايى تۋرالى", "ادولف شلاگينتۆەيتتٸڭ ٶلٸمٸن ەكەلگەن جاعدايلار تۋرالى مەلٸمەتتەر" تۋرالى ەڭبەكتەرٸ جارييالاندى. قاشقاردا بولعان كەزٸندە شوقان ۇيعىر تٸلٸن جاقسى مەڭگەرەدٸ. ونىڭ ارحيۆٸندە قاشقارداعى ۇيعىر تٸلٸندە جازعان جازبالارى دا ساقتالعان. كٸشٸ بۇقارادا جاڭا ۇيعىر تٸلٸندەگٸ ەدەبيەتتٸڭ ەدەۋٸر باي اۋدارما ەدەبيەتٸ بار. كٸشٸ بۇقارانىڭ ەدەبيەتٸ اۋدارماعا نەعۇرلىم باي بولعانىمەن, ٶزٸندٸك قولتۋما شىعارمالارعا سوعۇرلىم كەدەي. ولاردىڭ ٶز ٸشتەرٸنەن شىققان بٸر دە بٸر اقىنى جەنە بەلگٸلٸ بٸر جازۋشىسى بولعان ەمەس دەپ كٶرسەتەدٸ. قىتاي تاريحىندا حوي-حۋ, حوي-حور, قوي-عوي دەگەن اتپەن بەلگٸلٸ بولعان حالقىنىڭ حوي-حور ەۋلەتٸن بەرگەن جەنە كەيٸننەن وسى كٷنگٸ شىعىس تٷركٸستانعا كەلٸپ قونىس تەپكەن جات جەرلٸك حالىق ەلگە مەلٸم. شىعىس مەلٸمەتتەرٸندە بۇل حالىق ۇيعىر دەپ اتالادى. بٷگٸنگٸ جەتٸ شاھار تۇرعىندارىن قىتايلار چاپتۋ دەپ اتايدى. چاپتۋ تٷرٸك تٸلٸنٸڭ ۇيعىر دەپ كلاپروت (وسى تٸلدٸڭ سٶزدٸگٸن قۇراعان ادام) اتاعان ديالەكتٸسٸندە سٶيلەيدٸ. ۇيعىر تٸلٸندە موڭعول سٶزدەرٸ كٶپ كەزدەسەدٸ. ۇيعىرلار سوناۋ شىڭعىس حان زامانىنىڭ ٶزٸندە-اق, مۇسىلمان دٸنٸندەگٸ سول كەزدە ٶزٸنٸڭ جازۋ ٶنەرٸ بار حالىق بولعان. ولاردى موڭعولدار ساۋاتتى حالىق بولعاندىقتان حاتشى ەسەبٸندە ٸس جٷرگٸزۋشٸنٸڭ قىزمەتتەرٸنە پايدالانعان. سونداي-اق, شوقان ۇيعىر دەگەن اتىمەن بەلگٸلٸ بولعان ەرتەدەگٸ مونعول جازۋىنىڭ ٷلگٸلەرٸن قانشا ٸزدەگەنمەن تابا الماعانىن قىنجىلا جازادى.
بۇل ايماقتىڭ ٶتكەنٸ مەن سول كەزدٸڭ قالپىن جاقسى بٸلەتٸن ادامدارىمەن, عالىمدارىمەن, اقىندارىمەن دە كەزدەسٸپ ماعلۇماتتار جيناعان, شىعىس قولجازبالارىنىڭ بٸرسىپىراسىن قولعا تٷسٸرگەن. تاۋ جىنىستارىنىڭ كوللەكتسيياسى, گەرباريي جاساعان. سولاردىڭ بٸرٸندە ميردجاي تاۋى مەن قاراقاش ٶزەنٸ اڭعارىنان شىعاتىن نەفريت اسىل تاسىنىڭ تەكشەلەرٸ بولعان مٷلدە بەيتانىس ەلدٸ جان-جاقتى سيپاتتايتىن, ەسكەري, ساياسي, ەكونوميكالىق, ساۋدا-ساتتىق جاعىنان ٷكٸمەتكە دە, عىلىمعا دا پايدالى باي ماتەريال مەن سيرەك دەرەكتەردٸ جيناپ, قيىنشىلىقتار مەن قاۋٸپ-قاتەردٸ كٶپ كٶرٸپ, شوقان كەرۋەنمەن 1859 جىلى سەۋٸر ايىندا ەلگە ورالعان. قاشقارييا ساپارىنىڭ نەتيجەلٸ جەمٸسٸ – ش.ۋەليحانوۆتىڭ "التى شاھاردىڭ, ياعني قىتايدىڭ نان-لۋ پروۆينتسيياسىنىڭ شىعىستاعى التى قالانىڭ جايى" اتتى ەڭبەكتەرٸندە جان-جاقتى مەلٸمدەلدٸ. قاشقارييا ساپارىنىڭ عىلىمي نەتيجەلەرٸ تۋرالى ورىس گەوگرافييا قوعامىندا مەلٸمدەمە جاساعاننان كەيٸن-اق, ونىڭ ماتەريالىن گەرمانييادا نەمٸس تٸلٸندە باسىپ شىعاردى. 1865 جىلى لوندوندا اعىلشىن تٸلٸندە جارييالاندى. دەمەك, قاشقارييا ساپارىنداعى ايقىندالعان مەلٸمەتتەر شوقان ۋەليحانوۆتىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك گەوگرافييا عىلىمىنا قوسقان ماڭىزى زور جاڭالىعى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. قاشقارييا ەكسپەديتسيياسى ٷكٸمەت تاراپىنان دا رەسمي تٷردە اتالىپ ٶتتٸ. 1860 جىلعى 8 سەۋٸردەگٸ ٷكٸمەت ۋكازى بويىنشا پورۋچيك سۇلتان شوقان ۋەليحانوۆقا شتابس روتميستر ەسكەري اتاعى, 4-دەرەجەلٸ ٸزگٸ ۆلاديمير وردەنٸ, 500 سوم كٷمٸس اقشا بەرٸلگەن. شوقاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, وسى ەكسپەديتسييانىڭ جۇمىسىنا قاتىسى بار 22 ادام قوسا ناگرادتالعان, ونىڭ ٸشٸندە كەرۋەن باسى مۇساباي, سەمەي كٶپەسٸ بۇقاش, ك.ك. گۋتكوۆسكيي ت.ب بولدى. ش.ۋەليحانوۆ (1859-61) پەتەربۋرگتە بولعان جىلدارى ونىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق قىزمەتٸنٸڭ اسا ەلەۋلٸ كەزەڭٸ بولدى. مەسەلەن, باس شتابىنىڭ ەسكەري-عىلىمي كوميتەتٸنٸڭ تاپسىرۋى بويىنشا, ول ورتا ازييا مەن قازاقستاننىڭ كارتالارىن جاسايدى. "بالقاش كٶلٸ مەن الاتاۋ جوتاسى ارالىعىنىڭ كارتاسى", "قۇلجا قالاسىنىڭ جوباسى", "ىستىقكٶل ەكسپەديتسيياسىنىڭ قورىتىندىسىنا قوسىمشا كارتا", "قىتاي يمپەريياسى باتىس ٶلكەسٸنٸڭ كارتاسى" ت.ب. دايىندالادى.
مۇنىڭ ٶزٸ ش.ۋەليحانوۆتىڭ گەوگرافييا, كارتوگرافييا سالالارىنا قوسقان ٷلەسٸ زور ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. سونداي-اق, شوقان گەوگرافييا قۇرامىندا بەلگٸلٸ نەمٸس عالىمى كارل ريتتەردٸڭ ەڭبەكتەرٸن باسپاعا ەزٸرلەسەدٸ, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸن ازييا دەپارتامەنتٸ جانىنداعى جوعارى مەكتەپتە, گەوگرافييا قوعامىندا ٸپىعىس تٷركٸستان, قىرعىزستان تۋرالى لەكتسييا وقيدى, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تاريح-فيلوسوفييا فاكۋلتەتٸندە لەكتسييالارعا قاتىسىپ وتىرادى. مۇنىڭ ٶزٸ شوقان بويىنداعى عىلىمعا دەگەن ەرەكشە ىنتا-ىقىلاستى, قاجىماس قايراتتى تانىتادى. شوقاننىڭ پەتەربۋرگكە بارعان كەزٸ 1861 جىلعى باسىبايلىلىق تەرتٸپتٸ جويۋ جٶنٸندەگٸ رەفورمانىڭ قارساڭى ەدٸ. شارۋلاردى پاتشاعا قارسى ٷندەگەن, قوعامدى سىناعان ت.ب. چەرنىشەۆسكيي, دوبروليۋبوۆ, نەكراسوۆ سيياقتى الدىڭعى قاتارلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ "سوۆرەمەننيك" جۋرنالىندا جارييالانعان ماقالالارى شوقانعا قاتتى ەسەر ەتٸپ, ساياسي ەلەۋمەتتٸك كٶزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگٸز بولدى. پەتەربۋرگتە شوقان دوستارى پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيي مەن ف.م. دوستوەۆسكييدٸ كەزدەستٸرەدٸ, كٶرنەكتٸ ورىس عالىمدارى ا.ي. بەكەتوۆپەن, شىعىس زەرتتەۋشٸلەرٸ: ف.ر. وتەن-ساكەنمەن, ي.ي. زاحاروۆپەن, ە. كاۆالەۆسكييمەن, اقىندار ا. ماناسوۆ ق. كۋراچكين, يا. پولونسكييمەن تانىسىپ, ارالاسادى. بۇلاردىڭ بەرٸ ونىڭ يدەيالىق جاعىنان كٶپ تولىپ ٶسۋٸنە بٸردەن-بٸر سەبەپ بولعانىن كٶرەمٸز. رەسەيدٸڭ ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرٸندەگٸ ٶزگەرٸستەر, ورىستىڭ رەۆوليۋتسيياشىل دەموكراتتارىنىڭ پٸكٸرلەرٸ ونىڭ دەموكراتتىق كٶزقاراسىن تەرەڭدەتە تٷسەدٸ. قازاق حالقىنىڭ, ەسٸرەسە, ونىڭ تٶمەنگٸ توبىنىڭ اۋىر حالٸ مەن ونىڭ جاعدايلارىنا جان اشىرلىقپەن قاراپ, تٷسٸنٸپ كٶرە بٸلدٸ. 1861 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە دەنساۋلىعى تٶمەندەۋٸنە بايلانىستى تۋعان ەلٸنە ورالدى. ول قازاق حالقىنىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن جاقسارتىپ, كٶمەكتەسۋدٸ ويلاپ, ەدٸلەتتٸلٸكتٸ جاقتاپ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تٷسٸنە بٸلۋ ماقساتىمەن اتباسار ۋەزٸنە اعا سۇلتان بولۋدى دا ويلادى. سايلاۋعا قاتىسىپ, كٶپشٸلٸك داۋىس العانىمەن, سٸبٸر ەكٸمشٸلٸگٸ ونى اعا سۇلتاندىققا بەكٸتپەدٸ.
سەبەبٸ, دەموكراتتىق باعىتتاعى وزىق ويلى زەرتتەۋشٸ عىلىم بيلەۋشٸ توپ ٷشٸن قاۋٸپتٸ ادامداردىڭ بٸرٸ ەدٸ. 1862 جىلى پوتانينگە جولداعان حاتىندا: "مۇنداعى ماقساتىم – ٶزٸ حالقىمدى ەكٸمدەر مەن زورلىقشىل باي قازاقتاردان قورعاۋ ەدٸ", – دەپ اشىق جازدى. ال, ا.گ.مايكوۆقا جازعان حاتىندا شوقان بۇل پٸكٸرٸن تەرەڭدەتە تٷسٸپ: "جەرگٸلٸكتٸ سۇلتاندارمەن جەنە قارا سٷيەك قازاقتاردان شىققان بايلارمەن قازٸر ارازبىن", – دەيدٸ ول, – مەن ولارعا جالشىلاردى جاقسى ۇستاڭدار, ەڭبەك اقىسىن دۇرىس تٶلەڭدەر دەگەندٸ تالاي رەت تالاپ ەتتٸم. مەن دالانىڭ پرولەتارياتىمەن جاقسى دوسپىن, ٶيتكەنٸ بٸر-بٸرٸمٸزدٸ جاقسى ۇعامىز". 1863-64 جىلدارى شوقان ومبىعا بارىپ, سٸبٸر قازاقتارى ٷشٸن جاسالىپ جاتقان سوت رەفورماسىن دايىنداۋ ٸسٸنە قاتىسىپ, بۇل رەفورمانىڭ ەلگە تيٸمدٸ, پايدالى بولۋ جاعىنان قاراستىرادى. وسى كەزدە شوقان "سوت رەفورماسى تۋرالى جازبالار" اتتى ٶزٸنٸڭ اتاقتى ەڭبەگٸن جازدى. ونىڭ: بٸزدٸڭ زامانىمىز حالىقتىڭ ناعىز مۇڭ-مۇقتاجىنا تٸكەلەي قاتىسى بار, حالىققا ەڭ ماڭىزدى, ەڭ كەرەكتٸ رەفورما – ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك رەفورما. ال ساياسي رەفورما سول ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋدىڭ قۇرالى ەسەبٸندە جٷرگٸزٸلمەك, ٶيتكەنٸ ەربٸر ادام جەنە بٷكٸل ادام بالاسى ٶزٸنٸڭ ٶرلەۋ جولىندا تٷپكٸلٸكتٸ بٸر ماقساتقا ۇمتىلادى. ول ماقسات – ٶزٸنٸڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ. پروگرەسس دەگەنٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸنٸڭ ٶزٸ – بٸز وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, ادامنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا جاعداي تۋعىزاتىن رەفورمالار عانا كەرەكتٸ دە, ال وسى ماقساتقا قانداي بولسا دا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن رەفورمالار بولسا, وندايلار حالىققا زيياندى, كەرەكسٸز رەفورما بولىپ تابىلادى" – دەپ جازدى. بۇل پٸكٸردٸڭ بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ بٷگٸنٸ مەن ەرتەڭٸ ٷشٸندە قاشاندا قۇندى, باعالى بولىپ قالا بەرەتٸنٸنە داۋ جوق. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە شوقاننىڭ ميلليونداعان حالىق تاعدىرىنا ەرەكشە جاناشىرلىقپەن قاراپ, مەسەلەنٸڭ دۇرىس شەشٸلۋٸن ارمانداعانىن كٶرسەتەدٸ. "بٸزگە, قازاقتارعا, وبلىستىق باستىقتار ٷستٸرت قاراۋدى ەدەتكە اينالدىرعان", – دەپ كٶرسەتە كەلٸپ, شوقان رەفورما مەسەلەسٸنە اسا زور جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراپ, بۇعان قاراپايىم (دەۋلەتسٸز) قازاقتاردى قەڭٸنەن قاتىستىرىپ, ولاردىڭ پٸكٸرلەرٸمەن ساناسۋ كەرەك ەكەندٸگٸن, رەفورمانى اقسٷيەكتەر ەمەس, قالىڭ بۇقارانىڭ تٸلەك-مٷددەسٸنە ساي جٷرگٸزۋ كەرەكتٸگٸن تالاپ ەتەدٸ. بۇل ەڭبەگٸندە شوقاننىڭ قازاق قوعامىنىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, رۋحاني جاعدايلارى جەنە قازاق حالقىنىڭ بولاشاق دامۋ نەگٸزدەرٸ مەن جولدارىنا تەرەڭ تالداۋلار بەرە وتىرىپ, ەڭ باستىسى ٶز حالقىنىڭ بولاشاعىنا ٷلكەن سەنٸممەن قاراعانىن كٶرەمٸز. 1864 جىلى ناۋرىز ايىندا ش.ۋەليحانوۆ وڭتٷستٸك قازاقستاندى رەسەيگە قوسۋ جٶنٸندەگٸ پولكوۆنيك م.ت.چەرنياەۆتٸڭ ەسكەري ەكسپەديتسيياسىنا شاقىرىلادى.
بٸراق, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتارعا چەرنياەۆتٸڭ, ونىڭ ەسكەري قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كٶرسەتكەن وزبىرلىعى مەن قاتالدىعىنا نارازى بولىپ, بٶلٸنٸپ كەتەدٸ. ۆەرنىي (قازٸرگٸ الماتى 1 قالاسىنا كەلٸپ, البان رۋىنىڭ اعا سۇلتانى تەزەك تٶرەنٸڭ اۋىلىنا توقتايدى. مۇندا دا جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ حال-جاعدايلارىمەن تانىسىپ, اڭىز-ەڭگٸمە, ەرتەگٸ-جىرلار جيناپ, زەرتتەۋشٸلٸك جۇمىستارىمەن شۇعىلدانادى. سول كەزدەگٸ باتىس قىتايداعى قوعامدىق-ساياسي جاعدايدىڭ شيلەنەسۋٸنە بايلانىستى بولعان دٷنگەندەر كٶتەرٸلٸسٸنە كٶڭٸل بٶلەدٸ. جۇمىس بابىمەن قاپالعا وقتا-تەكتە كەلٸپ جٷگەن بٸر ساپارىندا ش.ۋەليحانوۆ ەسكەري گازەتٸنە قۇلجاداعى جاعداي, دٷنگەن قوزعالىستارىنا بايلانىستى ماقالا جارييالايدى. دەمەك, قاي ۋاقىتتا بولماسىن ەل ٸشٸندەگٸ جاعدايلارعا ەرەكشە مەن بەرٸپ وتىرعانىن كٶرەمٸز. ول ٶزٸنٸڭ قىسقا عۇمىرىندا قوعامدىق عىلىمداردىڭ الۋان سالاسىندا, تاريح, گەوگرافييا, ەتنوگرافييا, ەكونوميكا فيلولوگييادا, ٶنەرتانۋدا – كٶپتەگەن قۇندى ەڭبەكتەر قالدىردى. سونداي-اق, ورتالىق ازييانىڭ تٷركٸ تٸلدەس حالىقتارىنىڭ, قازاقتىڭ, قىرعىزدىڭ, ٶزبەكتٸڭ, ۇيعىردىڭ, تٷركٸمەننٸڭ تاريحى مەن سول كەزدەگٸ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى, تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸن سارالاپ تەرەڭ زەرتتەۋٸمەن شىعىستىڭ عىلىمىنا زور ٷلەس قوستى. "قازاقتىڭ شەجٸرەسٸ", "جوڭعارلار وچەركتەرٸ", "قازاقتار تۋرالى جازبالار", "ابىلاي", "كٶنە زامانداعى قازاقتىڭ قارۋ-جاراق, ساۋىت-سايماندارى", "دالالىق مۇسىلماندىق", "قازاقتاعى شامان دٸنٸنٸڭ قالدىقتارى", "قازاقتىڭ كٶشٸ-قونى", "وڭتٷستٸك سٸبٸر تايپالارىنىڭ تاريحى تۋرالى پٸكٸرلەر", "ىستىقكٶل كٷندەلٸكتەرٸ" ت.ب. ەڭبەكتەرٸندە ورتا ازيياداعى تٷرٸك حالىقتارىنىڭ كٶپتەگەن كەلەلٸ مەسەلەلەرٸنە عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ, تالداۋلار جاسادى. بۇل ەڭبەكتەردٸڭ كەيٸنگٸ زەرتەۋشٸلەر ٷشٸن عىلىمي مەنٸ جوعارى بولدى. شوقان ٶزٸنٸڭ جان-جاقتى مول بٸلٸمٸنٸڭ ارقاسىندا زەرتتەۋلەردٸ كومپلەكستٸ تٷردە جٷرگٸزٸپ, تاريحشى, گەوگراف, ەتنوگراف, پۋبليتسيست, ەدەبيەتشٸ, جازۋشى بولىپ قاتارلاستىرا الىپ وتىرعانىن انىق بايقاۋعا بولادى. XIX ع. ورتا شەنٸندە ٸرٸ عالىمداردىڭ بٸرٸ پ.ي.نەبەلسون شوقان تۋرالى: "پەتەربۋرگتە قىرعىزدار سيرەك كەزدەسەدٸ, بەس-التى ادام جينالا قويار ما ەكەن? سولاردىڭ ٸشٸندە ٶمٸردە مەن بارمىن دەپ ەرەكشەلەنبەيتٸن بٸر عانا ادام بار. ول ٶتە جاس, كاۆالەرييا وفيتسەرٸ, سۇلتان شوقان شىڭعىسۇلى ۋەليحانوۆ", – دەپ جازسا, پلاتنيكوۆ: "مەن ۋەليحانوۆپەن پەتەربۋرگتە ٶتە جاقىن تانىستىم جەنە بٸرنەشە كەش بٸرگە بولىپ كٶڭٸلدٸ ٶتكٸزدٸم, ونىڭ قابٸلەتتٸلٸگٸنە مۇحامەد-عاني باباجانوۆ, بٸز نەبەلسون ەكەۋٸمٸز دە تەڭ كەلمەسپٸز", – دەگەن پٸكٸرلەرٸ شوقان بٸلٸمٸنٸڭ جان-جاقتىلىعىن, تەرەڭدٸگٸن دەلەلدەي تٷسەرٸ حاق. شوقاننان قالعان اسىل مۇرالاردىڭ بٸرٸ – بەينەلەۋ ٶنەرٸ سالاسىنداعى ەڭبەكتەرٸ ونىڭ قازاقتىڭ تۇڭعىش پروفەسسيونال سۋرەتشٸسٸ ەكەنٸن تانىتادى. سۋرەت ٶنەرٸن جاس كەزٸنەن-اق جاقسى كٶرگەن. ول پورترەت, تابيعات كٶرٸنٸسٸ, پەيزاج, حالىقتىڭ تۇرمىس-سالتىن بەينەلەۋ جانرىمەن اينالىسقان. سۋرەتتەرٸنٸڭ بٸرازى 1860 جىلداردىڭ باسىندا "ۆسەميرنايا يلليۋستراتسييا", "ساكرا", "رۋسسكيي حۋدوجەستۆەننىي ليست" جۋرنالدارىندا, "ورىس گەوگرافييا قوعامىنىڭ حابارشىسىندا" جارييالانعان. ش.ۋەليحانوۆتىڭ كٶپ سالالى ەر قىرلى باي مۇراسى ونىڭ دٷنيەتانىمى, قوعامدىق فيلوسوفييالىق, اعارتۋشىلىق, دەموكراتتىق كٶزقاراستارى ٶز زامانىنىڭ بيٸك دەڭگەيٸندە بولعانىن ايقىندايدى. شوقان ۋەليحانوۆ 1865 جىلى سەۋٸر ايىندا قايتىس بولدى. التىنەمەل تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى كٶشەنتوعان دەگەن جەرگە قويىلادى. قازٸرگٸ الماتى وبلىسى شوقان اتىنداعى شارۋاشىلىقتا "التىنەمەل" مەموريالدىق كومپلەكسٸ بار. شوقان قازاسى قازاق ەلٸ ٷشٸن جەنە ونىڭ ورىس دوستارىنا اسا اۋىر تيدٸ. ورىستىڭ گەوگرافييالىق قوعامى باسىپ شىعارعان (1904) شوقان شىعارمالارىنا جازعان العى سٶزٸندە اكادەميك ي.ي.ۆەسەلوۆسكيي: "شوقان ۋەليحانوۆ شىعىستانۋ ەلەمٸنە قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتٸپ شىعا كەلگەندە, ورىستىڭ شىعىستى زەرتتەۋشٸ عالىمدارى ونى ەرەكشە قۇبىلىس دەپ تٷگەل مويىنداپ, تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ودان ماڭىزى زور, ۇلى جاڭالىقتار اشۋدى كٷتكەن ەدٸ. بٸراق شوقاننىڭ مەزگٸلسٸز ٶلٸمٸ بٸزدٸڭ بۇل ٷمٸتٸمٸزدٸ ٷزٸپ كەتتٸ", – دەپ جازدى. شىعىستى زەرتتەۋشٸ ەيگٸلٸ عالىم ە.ي.كوۆالەۆسكيي شوقاندى "اسقان دانىشپان جاس جٸگٸت", "تاماشا عالىم", "قازاق حالقىنىڭ ەڭ جاقسى دوسى ەرٸ ورىستىڭ مەملەكەتتٸك مٷددەسٸن قادٸر تۇتۋشى" دەپ اتادى. گ.ي.پوتانين: "شوقان قازاق ٸشٸنەن وقىرمان قاۋىمىن تاپقان بولسا, ول ٶز حالقىنىڭ شىن مەنٸندەگٸ اسقان دانىشپانى بولار ەدٸ", – دەيدٸ.
ورىستىڭ گەوگرافييالىق قوعامى شوقان ٶلٸمٸ تۋرالى حابارىندا: "ناعىز, شىن ەدٸلدٸگٸن ايتقاندا ۋەليحانوۆتى ٷزدٸك ادام دەپ ايتۋعا بولادى. ۋەليحانوۆ ٶز ەلٸنە شىن بەرٸلگەندٸگٸن, ونى تەرەڭ سٷيەتٸندٸگٸن, قازاقتىڭ تۇرمىسىن جاقسى كٶرۋشٸلٸگٸن ساقتاي الۋمەن قاتار, باتىستىڭ مەدەنيەتٸن دە جوعارى باعالادى", – دەپ جازدى. مۇنداي جىلى لەبٸزدەردٸڭ قايسىسى بولماسىن شوقان ەڭبەگٸنٸڭ ەدٸل دە جوعارى باعاسىن العاندىعىنىڭ ايعاعى ەدٸ. شوقان جايىندا: گ.ي.پوتانين, ن.م.يادرينتسەۆ, پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيي, ي.ي.بەرەزين, ي.ي.يبراگيموۆ, ت.ب. ەستەلٸكتەر مەن ماقالالار جارييالادى. شوقان ۋەليحانوۆتىڭ دەموكراتتىق, گۋمانيستٸك وي-پٸكٸرلەرٸنٸڭ تولىسۋىنا ومبىعا جەر اۋىپ كەلگەن ورىس ويشىلدارى مەن جازۋشىلارى كٶپ ەسەر ەتكەنٸن كٶرەمٸز. شوقان ۇلىلىعىن تانىتاتىن, ونى بيٸكتەتە تٷسەتٸن ناقتى مەلٸمەتتەردٸڭ بٸرٸ – ٶزٸ ەرەكشە سٷيٸپ باعالاعان دوستارىمەن جازىسقان حاتتارى. وسى حاتتاردىڭ ەرقايسىسىندا شوقاننىڭ ازاماتتىق بەينەسٸ ەرەكشە تانىلا تٷسەدٸ.
ٶز حالقىنىڭ ادال پەرزەنتٸ ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزەمٸز. زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸنٸڭ ماڭىزى مەن مەنٸ اشىلا تٷسەدٸ, بٷكٸل دٷنيەجٷزٸلٸك گەوگرافييا عىلىمىنا قوسقان زور تابىس, جاڭالىق رەتٸندە باعالانادى. ش.ۋەليحانوۆتىڭ حاتتارى. شوقان شىڭعىسۇلى مەن فەدور ميحايلوۆيچ دوستوەۆسكييدٸڭ دوستىعى ەكەۋٸنٸڭ ومبىدا, سەمەي مەن پەتەربۋرگتە بٸرگە بولعان كەزدەرٸندە بٸر ٷزٸلمەيدٸ, كەيٸنگٸ التى جىل ٸشٸندە (1856-1862) بۇل دوستىق حات ارقىلى نىعايا تۋسكەنٸن كٶرەمٸز. مەسەلەن, سەمەيدەن كەتٸپ بارا جاتىپ, ۋەليحانوۆ دوستوەۆسكييگە بىلاي دەپ جازادى: ...سٸزبەن بٸرگە سەمەيدە ٶتكٸزگەن ازعانا كٷن ماعان سونداي تاماشا ەسەر ەتتٸ. ەندٸگٸ مەنٸڭ بٸر ويىم سٸزبەن تاعى دا بٸر كەزدەسۋ. مەن ادامنىڭ نەزٸك سەزٸمدەرٸ مەن اق نيەتٸ تۋرالى جازۋعا شەبەر ەمەسپٸن. مەنٸڭ سٸزگە قانداي بەرٸلگەندٸگٸمدٸ جەنە سٸزدٸ قانداي جاقسى كٶرەتٸنٸمدٸ, ەرينە, ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز". بۇل حاتقا د.م.دوستوەۆسكيي ٶزٸنٸڭ شىن جٷرەگٸنەن شىققان جىلى سٶزدەرمەن بىلاي دەپ جاۋاپ قايىردى: "مەيٸرمان دوستىم! سٸز مەنٸ جاقسى كٶرەمٸن دەپ جازىپسىز. ال مەن سٸزگە قىسىلماي-اق تۋرا ايتايىن. مەن سٸزگە عاشىق بولىپ قالدىم. مەن ەش ۋاقىتتا دا, ەشكٸمگە دە تٸپتٸ تۋعان ٸنٸمە دە, تاپ سٸزگە كٶڭٸلٸم تٷسكەندەي قۇشتارلىقتى سەزگەن ەمەسپٸن. بۇعان تالاي دەلەل كەلتٸرۋگە بولار ەدٸ, بٸراق سٸزدٸ نەسٸنە ماقتاي بەرەم. ال ەندٸ سٸز مەنٸڭ اق نيەتٸمە دەلەلسٸز-اق سەنەتٸن شىعارسىز دەيمٸن. دوستوەۆسكيي ٶزٸنٸڭ حاتتارىندا شوقانعا پايدالى كەڭەس بەرٸپ, رۋحىن كٶتەرٸپ, ونىڭ الدىنا اسا زور يگٸ مٸندەتتەر قويعانىن كٶرەمٸز. ەندٸ بٸر حاتىندا: قولعا العان ٸسٸڭٸزدٸ تاستاي كٶرمەڭٸز – سٸزدٸڭ ماتەريالدارىڭىز ٶتە كٶپ. ساحارا تۋرالى ماقالا جازىڭىز. ونى روسسييا حالقىنا تٷسٸندٸرۋدٸڭ ٶزٸ ۇلى ماقسات, قاسيەتتٸ ٸس ەمەس پە. ەۆروپاشا بٸلٸم العان تۇڭعىش قازاق ەكەنٸڭٸزدٸ ەسٸڭٸزگە تولىق الىڭىز.تەك وسى وقيعانىڭ بٸر ٶزٸ عانا عاجايىپ نەرسە جەنە ونى ۇعۋدىڭ ٶزٸ سٸزگە كٶپ مٸندەتتەر جٷكتەيدٸ. ونىڭ ٷستٸنە تاعدىر سٸزدٸ تازا جاندى, ادال جٷرەكتٸ, ابزال ادام عىپ جاراتقان. ارتتا قالۋعا بولمايدى, جوق بولمايدى..., دەپ جازادى. مۇنداي جاناشىرلىق جالىندى سٶزدەرٸندە دوستوەۆسكيي شوقانعا شىن جٷرەكتەن اقىل-كەڭەسٸن بٸلدٸرٸپ, ونى بەلسەندٸ ٸس, باتىل ەرەكەتكە رۋحتاندىرا تٷسەدٸ. ف.م.دوستوەۆسكيي شوقان ۋەليحانوۆتى ەرەكشە قادٸرلەي, باعالاي بٸلدٸ. ودان العان زاتتارىنىڭ بەرٸن ول ەڭ قىمبات ەستەلٸك رەتٸندە ساقتايدى. 1866 ج. شوقان مارقۇم بولعاننان كەيٸن دوستوەۆسكيي ٶزٸنٸڭ ەيەلٸ ا.گ.دوستوەۆسكاياعا "مىنا ٷلكەن اعاش ساندىقتى كٶردٸڭ بە? بۇل مەنٸڭ سٸبٸرلٸك دوسىم شوقان ۋەليحانوۆتىڭ سىيلىعى. سوندىقتان دا ول ماعان قىمبات. سوندىقتان مەن ٶز قولجازبالارىمدى, حاتتارىم مەن اسا قىمباتتى ەستەلٸكتەرٸمدٸ وسىندا ساقتايمىن" – دەگەن سٶزدەرٸنٸڭ ٶزٸ شوقانعا دەگەن ىستىق ىقىلاسىن انىق بايقاتادى.
ا.ن.مايكوۆقا جازعان حاتىندا شوقان: "مەنٸڭ تۋىسقاندارىم ۇلتتىق تا, تاپتىق تا ەسكٸلٸكتٸڭ شىرماۋىندا. ەسٸرەسە, بٸر بەت داڭققۇمارلىعى بٸردەن كٶزگە شالىنادى. وسىعان قاراپ-اق, ولاردىڭ ٶزدەرٸن ٶزدەرٸ جوعارى باعالايتىنى, اقىل-ەستٸمٸز دەپ تٷسٸنەتٸنٸ ٶز-ٶزٸمەن تٷسٸنٸكتٸ بولار. دەمەك ولارعا ايتىلعان اقىل-كەڭەس نامىسىنا تيٸپ, بۇرىنعىدان دا كٶرٸ اسقىنتا تٷسەرٸ تٷسٸنٸكتٸ. كٶپپەن جالعىز الىسۋعا شاما كەلمەسٸن تٷسٸندٸم, شىندىق قانشا قاسيەتتٸ بولعانىمەن, اداسقاننىڭ الدى جٶن بولا بەرەدٸ ەكەن, ەسٸرەسە, ۋاقىت سولاي ەتٸپ تۇرسا امال جوق, – دەپ اعىنان جارىلىپ, ٶزٸندٸك پٸكٸر, كٶزقاراسىن بٸلدٸرەدٸ. شوقان ۋەليقانوۆتىڭ ورىستىڭ كٶرنەكتٸ جازۋشىلارىمەن, عالىمدارىمەن ت.ب. جازىسقان حاتتارى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحى ٷشٸن ەرەكشە ماڭىزدى. ونىڭ حاتتارى مەن كٷندەلٸكتەرٸنەن پۋبليتسيستيكالىق دارىنى ايقىن اڭعارىلادى.
