مەملەكەت باسشىسى 5 قاراشا كٷنٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٸشكٸ ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارى, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارىن بەكٸتۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. بۇل – تاريحي ماڭىزى بار قۇجات. سەبەبٸ بۇرىن-سوڭدى ەلٸمٸزدە ٸشكٸ ساياساتتىڭ يدەولوگييالىق باعىتى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق اياسىن انىقتايتىن جٷيەلٸ, بٸرتۇتاس اكت بولعان ەمەس.
تاريحي تۇجىرىمداما
تۇجىرىمدامالىق قۇجاتتىڭ قاجەت ەكەنٸ بٸراز ۋاقىتتان بەرٸ ايتىلىپ كەلدٸ. بۋرابايدا ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىسىندا دا ساراپشىلار مەن قاتىسۋشىلار وسى مەسەلەگە ايرىقشا نازار اۋداردى. ەدٸل جاڭبىرشين, ايدوس سارىم, نيكيتا شاتالوۆ, گٷلميرا يلەۋوۆا, اندرەي چەبوتارەۆ, دانييار ەشٸمباەۆ, مارات شيبۇتوۆ جەنە باسقالار قۇجاتتى ەزٸرلەۋ ۋاقىت تالابى ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ.
مەملەكەت باسشىسى باستامانى قولداپ, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنە اتالعان مەسەلەنٸ جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەۋدٸ تاپسىردى.
ٸشكٸ ساياسات – مەملەكەتتٸڭ دامۋى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ باستى تٸرەگٸ. تەۋەلسٸزدٸك العالى ەلٸمٸزدە ەر كەزەڭدە ٸشكٸ ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىنا وراي تٷرلٸ قۇجاتتار, باعدارلامالار قابىلداندى. بٸراق بۇل قۇجاتتاردا سالانىڭ قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارى, ماقساتتارى مەن باعىتتارى بٸرتۇتاس جٷيە رەتٸندە كٶرسەتٸلمەگەن ەدٸ. كەرٸسٸنشە كەيدە بٸر-بٸرٸنە قايشى كەلەتٸن نورمالار كەزدەسەتٸن. ەندٸ, مٸنە, مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە العاش رەت ٸشكٸ ساياسات ۇعىمى, ونىڭ ماقساتتارى مەن مٸندەتتەرٸ, باعىتتارى جٷيەلٸ تٷردە ناقتى ايقىندالىپ, بەكٸتٸلٸپ وتىر.
بەلگٸلٸ ساراپشىلار مەن ۇلتتىق قۇرىلتاي مٷشەلەرٸ, عىلىمي قاۋىمداستىق ٶكٸلدەرٸ تۇجىرىمدامالىق قۇجاتتى جارتى جىلدان اسا ۋاقىت ەزٸرلەدٸ. ەسٸرەسە ەركٸن ەبٸل, ەرلان سايروۆ, ايگٷل سەدۋاقاسوۆا, بەرٸك ەبدٸعاليۇلى, تالعات قاليەۆ, قارلىعاش جامانقۇلوۆا, راۋان كەنجەحانۇلى, نۇربەك ماتجاني, الەكساندر دانيلوۆ, عازيزا ەبٸشەۆا باستاعان ازاماتتار ٷلكەن ەڭبەك سٸڭٸردٸ.
بٸرلەسكەن جۇمىستىڭ نەتيجەسٸندە مەملەكەتتٸك قاعيداتتاردىڭ, جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ, ٸشكٸ ساياساتتىڭ باستى باعىتتارى جٷيەلەندٸ. تۇجىرىمداما جٷرگٸزٸلٸپ وتىرعان قازٸرگٸ ساياساتتى بٸرتۇتاس دٷنيەگە اينالدىردى. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جارييالانعان ماتەريالدار ونىڭ قوعامدا وڭ قابىلدانعانىن كٶرسەتٸپ وتىر.
كەيٸنگٸ جىلدارى ەلٸمٸزدە اۋقىمدى ساياسي رەفورمالار جٷزەگە اسىرىلدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە مەملەكەتتٸك اپپاراتقا جاڭا ادامدار كەلە باستادى. مەسەلەن, اۋىلدىق وكرۋگتەردٸڭ ەكٸمدەرٸ سايلانۋدا. «پرەزيدەنتتٸك جاستار كادر رەزەرۆٸ» جوباسى ٸسكە قوسىلدى. جٷيەدە بۋىن الماسۋ ٷدەرٸسٸ ٷزدٸكسٸز جٷرٸپ جاتىر. سوندىقتان ٸشكٸ ساياسات تۇجىرىمداماسى مەملەكەتتٸك قىزمەت جٷيەسٸنە ٶزگە سالالاردان كەلگەن باسشىلاردىڭ جاڭا بۋىنىنا كٶمەكشٸ قۇرال رەتٸندە پايدالى بولماق.
ايرىقشا اتاپ ٶتەرلٸگٸ, قۇجاتتا ەلٸمٸزدٸڭ جالپىۇلتتىق نىشاندارى بەكٸتٸلگەن. مەسەلەن, شاڭىراق – ۇلتتىق بٸرلٸكتٸڭ, دومبىرا – ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتىڭ, ابايدىڭ «قارا سٶزدەرٸ» ۇلتتىق كٸتاپتىڭ نىشانى بولىپ ايقىندالدى. بۇل نىشاندار ەلٸمٸزگە تەن ەرەكشەلٸكتەردٸ تانۋعا, جالپىۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋعا جەنە تاريحي-مەدەني مۇرامىزدى ساقتاۋعا ىقپال ەتەدٸ.
سىنشىلاردىڭ كەيبٸرٸ «بۇل قۇجاتتا جاڭا يدەولوگييا نەگە جوق?» دەگەن سىڭايدا پٸكٸر ايتىپ جاتتى. الايدا تۇجىرىمداما ەۋ باستان مۇنداي ماقساتتى كٶزدەگەن جوق. ونىڭ ٷستٸنە بٸزدەگٸ ساياسي پليۋراليزم, پٸكٸر الۋاندىعى جاعدايىندا بۇل مٷمكٸن ەمەس. قۇجاتتىڭ مەنٸ – ازاماتتارىمىز ۇستاناتىن جالپىعا ورتاق قاراپايىم نورمالار مەن قۇندىلىقتاردى بەكٸتۋ. ياعني قوعامدىق قۇرىلىم كٷردەلەنگەن سايىن ەرتٷرلٸ كٶزقاراستاعى, ەرتٷرلٸ ۇستانىمداعى ادامداردى بٸرٸكتٸرەتٸن ورتاق قۇندىلىقتاردى ايقىنداۋ.
ەدەتتە مۇنداي قۇجاتتار قابىلدانعاندا اۋقىمدى ٸس-شارالار جوسپارى مەن بيۋدجەتٸ قوماقتى ارنايى جوبالار بٸرگە بەكٸتٸلەتٸن. بٸراق قازٸرگٸ ۇستانىم – باسقا. تۇجىرىمدامانى دايىنداۋدا جەنە باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋدا قارجى تالاپ ەتەتٸن جوبالار مەن پيار-كامپانييالار ۇيىمداستىرۋ ماقساتى بەلگٸلەنگەن جوق. قۇجات ەڭ الدىمەن, تۇجىرىمدامالىق نەگٸز قىزمەتٸن اتقارادى. ٸشكٸ ساياساتتى جٷيەلٸ باسقارۋدا انىق باعدار, ايقىن جول سٸلتەۋگە باعىتتالعان. تاعى دا قايتالاپ ايتساق, ماقسات – سالاداعى جۇمىستى ورتاق نەگٸزگە جٷيەلەۋ. سوندىقتان قازٸر قوعامدىق ناگرادالار, مەكتەپتەگٸ تەربيە, ەڭبەكقورلىق, بٸلٸم جەنە جاسامپازدىق قۇندىلىقتارىن بٸرٸزدەندٸرۋ باستالىپ كەتتٸ. بۇل جۇمىستىڭ بارلىعى ارتىق شىعىنسىز ەرٸ فورماليزمسٸز اتقارىلىپ كەلەدٸ. ەڭ الدىمەن, ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگٸزٸنە باسىمدىق بەرٸلدٸ.
جاڭا قۇندىلىقتار جٷيەسٸ
قوعامدا جاڭا ەتيكا مەن قۇندىلىقتار جٷيەسٸن ورنىقتىرۋ – بٸر كٷندە اتقارىلاتىن شارۋا ەمەس, بۇل كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جٷزەگە اسىرىلاتىن جۇمىس. وعان قۇرعاق ۇران, جىلتىراق يدەولوگييامەن قول جەتكٸزۋ – بوس ەۋرەشٸلٸك. بۇل جەردە جالاڭ ٷگٸت-ناسيحات تيٸمسٸز. تٸپتٸ كەرٸ ەسەر ەتۋٸ – ىقتيمال. بۇل بٸزدٸڭ جولىمىز ەمەس. بٸز جۇمىستىڭ ٶز ىرعاعىمەن, ٶز ارناسىمەن جٷرگەنٸن قالايمىز. ساياسي پٸكٸر الۋاندىعى جەنە سٶز بوستاندىعى جاعدايىندا ەڭ دۇرىس قادام دا وسى بولماق. بٸز جٷيەلٸ مەملەكەتتٸك ساياسات ارقىلى ادامدار اراسىندا قوعامدىق ەدەپ مەدەنيەتٸن دامىتۋدى كٶزدەپ وتىرمىز. كەيٸنگٸ ۋاقىتتا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جۇمىسىمىزدىڭ بارلىعى وسىعان سايادى.
ايتالىق, جاڭا ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتى ايقىندالدى. بۇل – جەكە ادام مەن قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ٸرگەتاسى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, «زاڭ جەنە تەرتٸپ» مەملەكەتتٸك قۇرىلىستىڭ باستى قاعيداتى بولىپ قالا بەرەدٸ. ەلبەتتە, زاڭدىلىقتى ساقتاۋ – مەملەكەتتٸڭ بٸردەن-بٸر باستى مٸندەتٸ. بٸراق قوعامنىڭ قولداۋىنسىز بۇل ٸستە ناقتى نەتيجەگە قول جەتكٸزۋ قيىن. سول ٷشٸن قوعامدا قانداي دا بٸر قۇقىق بۇزۋشىلىققا, اگرەسسييا مەن زورلىق-زومبىلىققا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. ەرينە, بۇل بٸر كٷندە نەتيجە بەرمەيدٸ. دەگەنمەن مەملەكەتٸمٸز ۇستانعان «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتى قازٸردٸڭ ٶزٸندە قوعامداعى وڭ ٶزگەرٸستەرگە ىقپال ەتٸپ وتىر. كەيٸنگٸ بەس جىلدا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ەكٸ ەسە ازايدى. قوعامدىق ورىندارداعى قىلمىس دەڭگەيٸ 80 پايىزعا قىسقاردى. زاڭعا باعىنۋ مەدەنيەتٸن ورنىقتىرۋ قوعامدى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كٶتەرەدٸ.
جاڭا قوعامدىق ەتيكانى قالىپتاستىرۋدا «تازا قازاقستان» جوباسىنىڭ ماڭىزى زور. بٸردەن ايتايىق, بۇل – بٸر سەتتٸك ەكولوگييالىق اكتسييا ەمەس. ونىڭ مەنٸ – قوعامدا تازالىق مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋ, تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قاراۋ, ۆانداليزمگە قارسى كٷرەس, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارتتىرۋ. تەرتٸپ تابالدىرىقتان باستالادى. ەركٸم ٷيدە دە, اۋلا مەن كٶشەدە دە تازالىق ساقتاسا, تەرتٸپ ورنايدى. تەرتٸپتٸ ساقتاۋ, تازالىقتى ۇستانۋ سانالى تٷردە جاسالاتىن داعدىعا ۇلاسقانى ابزال. «تازا قازاقستان» جوباسىنىڭ ەل ازاماتتارى تاراپىنان ٷلكەن قولداۋعا يە بولۋى جۇمىستىڭ دۇرىس ارنادا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.
كەز كەلگەن ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما, قوعامدىق ٶزگەرٸس الدىمەن ادامدارعا باعىتتالادى. ادامداردىڭ ساناسى ٶزگەرمەي, بٸردە-بٸر رەفورما جەمٸسٸن بەرمەك ەمەس. ال ساناعا سەۋلە تٷسٸرەتٸن ورتانىڭ بٸرٸ – مەكتەپ. سوندىقتان قۇجاتتا ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تەربيەسٸنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ورتا بٸلٸم جٷيەسٸنە ەنگٸزٸلگەن «ادال ازامات» باعدارلاماسى دا قوعامدىق قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋدى كٶزدەيدٸ. باعدارلاما «مەملەكەت – مەكتەپ – اتا-انا» ٷش تاعانىن ورتاق ماقسات جولىندا ۇشتاستىرادى. مۇنداي قادام ناشاقورلىقتىڭ, لۋدومانييانىڭ, بۋللينگ پەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الادى ەرٸ جاسامپاز قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋعا نەگٸز بولادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا باعدارلامانىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە ساراپتاما جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا ونى بالاباقشالار مەن كوللەدجدەرگە دە ەنگٸزۋ ٸسٸ قولعا الىنادى.
مەملەكەت باسشىسى بٸر سٶزٸندە «ادال ەڭبەك پەن جاۋاپكەرشٸلٸك – جاڭا قوعامدىق ەتيكانىڭ ٶزەگٸ» دەگەن بولاتىن. اتالعان قۇندىلىقتاردى ٸلگەرٸلەتۋ ماقساتىندا 2025 جىل جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى بولىپ جارييالاندى. مەملەكەتتٸك ناگرادالار جٷيەسٸنە جاڭادان ينجەنەرلەرگە, قۇرىلىسشىلارعا, عالىمدارعا, شاحتەرلەرگە جەنە باسقا دا ماماندىق يەلەرٸنە ارنالعان توعىز اتاق قوسىلدى. ەلٸمٸزدە 74 كەسٸبي مەرەكە اتالىپ ٶتٸلەدٸ. سونىڭ ٸشٸندە ەڭبەك كٷنٸنٸڭ ورنى بٶلەك. جىل سايىن ەڭبەك وزاتتارى مەن ەڭبەك ەۋلەتتەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ مەملەكەتتٸك ناگرادالارمەن ماراپاتتالادى. بۇل قادامنىڭ بەرٸ قوعامدا ەڭبەكقورلىقتى دەرٸپتەۋگە, ونى جاڭا قۇندىلىق رەتٸندە ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان.
جالپىحالىقتىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋ دا – ماڭىزدى باعىتتىڭ بٸرٸ. ٶيتكەنٸ قوعامدا شەتەلدٸڭ مەدەني مودەلدەرٸ مەن مٸنەز-قۇلىق نورمالارىن ورنىقتىرۋ ەرەكەتتەرٸنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق بار. مەملەكەت بۇعان بەيجاي قاراي المايدى. سوندىقتان دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى قورعاۋ شارالارىن كٷشەيتۋگە نيەتتٸ.
رەسپۋبليكا كٷنٸ مەن تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸن, ناۋرىز بەن جاڭا جىلدى, ورازا ايت پەن قۇربان ايتتى, روجدەستۆو مەن پاسحانى, قازاقستان حالقىنىڭ بٸرلٸگٸ كٷنٸن, حالىقارالىق ەيەلدەر كٷنٸن كەڭٸنەن مەرەكەلەۋ قۇندىلىقتاردى قادٸرلەۋدٸڭ جارقىن مىسالى بولا الادى. كەيٸنگٸ جىلدارى ۇلتتىق رەمٸزدەر كٷنٸن, وتباسى كٷنٸن, ۇلتتىق كٸتاپ كٷنٸن, ۇلتتىق دومبىرا كٷنٸن مەرەكەلەۋ جالپىحالىقتىق سيپات الا باستادى.
بولاشاقتا بۇلاردىڭ قاتارى كٶبەيۋٸ مٷمكٸن. ايتالىق, كٶپتەگەن مەملەكەتتە كٶرشٸلەر كٷنٸن اتاپ ٶتۋ دەستٷرٸ كەڭ تارالعان. ال كٶرشٸلەرمەن تاتۋ-تەتتٸ, بٸرلٸك پەن بەرەكەدە عۇمىر كەشۋ – بٸزدٸڭ قوعامعا ەرەكشە تەن قاسيەت. حالقىمىزدىڭ, ٶمٸر سالتىمىزدىڭ اينىماس قاعيداسى دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. مۇنداي قادامدار قوعامداعى ىنتىماقتى, دوستىقتى, تۇتاستىقتى ودان ەرٸ نىعايتا تٷسەرٸ انىق.
پرەزيدەنتٸمٸز ايتقانداي, «پروگرەسسيۆتٸ قوعامنىڭ ٷش تۇعىرى بار, ولار – بٸلٸم, عىلىم جەنە مەدەنيەت». جاڭا قۇندىلىقتار جٷيەسٸن ورنىقتىرۋ وسى ٷش تۇعىرعا ارقا سٷيەۋٸ كەرەك.
تسيفرلىق ەتيكا
ەلەم تەگەۋرٸندٸ ترانسفورماتسييانى باستان ٶتكەرٸپ كەلەدٸ. قوعامدىق ٶمٸردٸڭ نەگٸزدەرٸ مەن قۇندىلىقتاردىڭ باعدارى سەت سايىن ٶزگەرٸپ جاتىر. مەسەلەن, جاڭا تەحنولوگييالار, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر جىلدام دامىپ, ەتيكالىق نورمالار سوعان ٸلەسە الماي قالدى. سوندىقتان قوعامدا جاڭا ەتيكالىق نورمالاردى ورنىقتىرۋدىڭ ماڭىزى ارتا تٷستٸ.
ايتالىق, تسيفرلىق پلاتفورمالار دەستٷرلٸ باق مونوپوليياسىن ەلسٸرەتتٸ. ەندٸ سمارتفونى بار كەز كەلگەن ادام جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولا الادى. بۇل بٸر جاعىنان ادامداردىڭ پٸكٸر ايتۋ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرسا, ەكٸنشٸ جاعىنان مانيپۋلياتسييالار مەن جالعان اقپاراتقا جول اشىپ بەردٸ. مۇنى مىنادان-اق اڭعارۋعا بولادى: بۇعان دەيٸن راستالماعان اقپارات كەزدەيسوق جاعدايدا جارييالانسا, قازٸر اشىقتان-اشىق ماقساتتى تٷردە, كٶبٸنەسە قوعامدىق پٸكٸرگە ارنايى ەسەر ەتۋ ٷشٸن تاراتىلادى.
بۇل – قوعامعا قاۋٸپتٸ قۇبىلىس. سول سەبەپتٸ ەلەم ەلدەرٸ مۇنداي قاتەرگە توسقاۋىل قويۋ ٷشٸن تيٸستٸ شارالار قابىلداپ جاتىر. ەلەمنٸڭ بٸر بٶلشەگٸ بولعاندىقتان, بٸز دە اقپاراتتىق الاڭدى بارىنشا قورعاۋعا تيٸسپٸز. سوندىقتان ورتالىق كوممۋنيكاتسييالار قىزمەتٸنٸڭ قۇرىلىمىندا جالعان اقپاراتقا قارسى كٷرەس جٶنٸندەگٸ ورتالىق قۇرىلدى. ونىڭ ماقساتى – مانيپۋلياتسييالاردى, جالعان اقپاراتتى دەر كەزٸندە انىقتاپ, كٷشٸن جويۋ ەرٸ مەديا كەڭٸستٸكتٸ قورعاۋ.
مەسەلەن, اقپاراتتىق شۋ تۋدىرۋ قوعامدا كٶپ كەزدەسەتٸن پروبلەماعا اينالدى. ٶكٸنٸشتٸسٸ, سونىڭ كٶبٸ بەلگٸلٸ بٸر توپتاردىڭ, جەكەلەگەن ادامداردىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن جاسالادى. پٸكٸرلەردٸڭ, ەموتسيونالدى مەلٸمدەمەلەردٸڭ, ٷستٸرت تٷسٸندٸرمەلەردٸڭ كٶپتٸگٸ قوعامدىق تالقىلاۋدىڭ ساپاسىن تٶمەندەتەدٸ, جالعان يلليۋزييا تۋدىرادى. سالدارىنان شىنايى جەنە ماڭىزدى اقپارات راستالماعان كونتەنتتٸڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ قويادى. سوندىقتان جالعان اقپاراتتى انىقتاپ, كٷشٸن جويۋمەن عانا شەكتەلمەي, جاڭا تسيفرلىق ەتيكانى قالىپتاستىرۋ كەرەك. بۇل دەگەنٸمٸز – اقپارات تاراتۋ جەنە كونتەنتتٸ قابىلداۋ مەدەنيەتٸن ورنىقتىرۋ.
بيىل كٶكتەمدە «اقپاراتتىق رەكەت» فەنومەنٸن ايىپتاپ, مەلٸمدەمە جاسادىم. بۇعان كەيبٸر بلوگەرلەر مەن بەلسەندٸلەر قىزمەتٸنٸڭ كەدٸمگٸ بوپسالاۋعا ۇلاسىپ بارا جاتقانى تٷرتكٸ بولدى. مۇنداي كەلەڭسٸز تەجٸريبەلەر بۇعان دەيٸنگٸ كەزەڭدەردە دەسترۋكتيۆتٸ ەلەمەنتتەرگە قاتىستى قولدانىلعان «جالتاقتاۋ ساياساتىنىڭ» سالدارىنان تۋىنداعانى مەلٸم. بۇل ٶز كەزەگٸندە جالعان قوعامدىق بەلسەندٸلەردٸڭ, بلوگەرلەردٸڭ, «ايتقانعا كٶنٸپ, ايداعانعا جٷرەتٸن» وپپوزيتسيونەرلەردٸڭ كٶبەيۋٸنە جول اشتى. قازٸر ولار كەزٸندەگٸ قۇدٸرەتتٸ قولداۋشىلارىنان دا, جومارت كليەنتتەرٸنەن دە ايىرىلىپ قالدى. بٸراق ٷيرەنشٸكتٸ ەدٸستەن ەلٸ دە ارىلا الماي كەلەدٸ. بۇلاردىڭ جۇمىس سحەماسى دا قارادٷرسٸن: بەلگٸلٸ بٸر تاقىرىپتى جوق جەردەن ۋشىقتىرىپ, جۇرت نازارىن اۋدارتادى, ال سودان سوڭ جازبانى ٶشٸرٸپ تاستاۋ ٷشٸن قوماقتى قارجى نەمەسە مەملەكەتتٸك تاپسىرىس دەمەتەدٸ. بۇل جۋرناليستيكاعا دا, قوعامدىق قىزمەتكە دە جاتپايدى. بۇل ناعىز «اقپاراتتىق رەكەت» بولىپ سانالادى.
بٷگٸندە مەملەكەت اشىقتىق پەن جاۋاپكەرشٸلٸككە نەگٸزدەلگەن باسقا ساياساتتى ۇستانىپ وتىر. سول سەبەپتٸ ەندٸ مۇنداي ەدٸستەرگە جول بەرمەۋ قاجەت. «اقپاراتتىق رەكەتتٸ» ىمىرامەن دە, ماراپاتپەن دە, كەلٸسٸمشارتپەن دە قولداپ-قۋاتتاۋعا بولمايدى. شىندىعىندا, بۇل – شانتاج بەن بوپسالاۋعا قۇرىلعان ەرٸ قىلمىستىق بيزنەسكە پارا-پار قاتەرلٸ قۇبىلىس.
سونىمەن بٸرگە قوعامدا «كەنسەلينگ» («باس تارتۋ») قۇبىلىسى دا بەلەڭ الىپ كەلەدٸ. بٸر قاراعاندا بۇل ازاماتتىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ بٸر قىرى بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. ال شىن مەنٸندە قىسىم كٶرسەتۋ مەن كەلەكەنٸڭ قۇرالىنا اينالىپ بارادى. ادامدار ەموتسييانىڭ جەتەگٸندە كەتٸپ, مەسەلەنٸڭ بايىبىنا بارماي بويكوت شارالارىنا قوسىلۋدا. وسىنىڭ سالدارىنان قوعامداعى الاۋىزدىق پەن اگرەسسييا كٷشەيەدٸ. ەدٸلەتسٸزدٸكتٸڭ مەن-ماڭىزىن تٷسٸنبەي تۇرىپ تالقىعا ارالاسۋ, ودان دا زور ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ تۋىنداتۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەستەن شىعارماعان ابزال.
سوندىقتان بولاشاقتا بۇل قۇبىلىستى دا رەتتەۋ كەرەك. بەلكٸم, زاڭنامالىق شارالار قولدانۋ قاجەت شىعار. ەتنوستىق, دٸني, تٸلدٸك, گەندەرلٸك جەنە باسقا دا كەمسٸتۋشٸلٸك بەلگٸلەرٸ بويىنشا بويكوت جارييالاۋعا شاقىراتىندارعا قاتىستى جاۋاپكەرشٸلٸك ەنگٸزگەن دۇرىس.
جالپى, ەتنوستىق, دٸني, تٸلدٸك نەمەسە سىرتقى ساياسي مەسەلەلەر سيياقتى كٷردەلٸ ەرٸ نەزٸك تاقىرىپتاردى ەموتسييامەن تالقىلاۋعا بولمايدى. مۇنىڭ سوڭى الاۋىزدىققا, قوعامدى بٶلٸپ-جارۋعا ەكەپ سوقتىرۋى ەبدەن مٷمكٸن. سول سەبەپتٸ پٸكٸر جازعاندا, قوعامدىق تالقىلاۋلاردا وي ايتقاندا شەكتەن شىقپاعان دۇرىس. قازاقتا «الا جٸپتٸ اتتاماۋ» دەگەن ۇعىم بار. مۇنى پٸكٸرتالاس كەزٸندە دە بەرٸك ۇستانۋ قاجەت. ياعني ەلدٸگٸمٸزگە, بٸرلٸگٸمٸزگە, ىنتىماعىمىزعا سىزات تٷسٸرەتٸن دٷنيەدەن الشاق بولعان جٶن. بۇل دەگەنٸمٸز – تىيىم سالۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە پٸكٸرتالاس كەزٸندە ۇستامدى بولىپ, سابىر ساقتاۋعا شاقىرۋ.
مەملەكەت قوعامدىق تۇراقتىلىققا سىزات تٷسٸرەتٸن دٷنيەلەرگە بەيجاي قارامايتىنى بەلگٸلٸ. ەسٸرەسە دەسترۋكتيۆتٸ كونتەنت تاراتۋ ەرەكەتتەرٸنە قاتىستى قاتاڭ ساياسات ۇستانادى. قازٸر پارلامەنت قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىققا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن كونتەنتتٸ تاراتۋعا قاتىستى ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸك ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ تٷزەتۋلەردٸ قاراستىرۋدا. اتالعان جاڭاشىلدىق وسى سالاداعى زاڭعا قايشى ەرەكەتتەردٸڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەتٸن بولادى.
دەگەنمەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ تەك شەكتەۋ شارالارىنان تۇرماۋى قاجەت. ەڭ الدىمەن, قوعامدا ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋ تەتٸكتەرٸ قالىپتاسۋى كەرەك. مىسالى, ازاماتتار سەنٸمدٸ اقپارات كٶزدەرٸنە عانا سٷيەنگەنٸ ابزال. ەركٸم ٶز ەرەكەتٸ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالاۋعا تيٸس. ديالوگ مەدەنيەتٸن ساقتاۋ, قارسى تاراپقا قۇرمەتپەن قاراۋ – ٶركەنيەتتٸ ەرٸ سانالى قوعامنىڭ بەلگٸسٸ.
جٷيەلٸ قادام, تىڭ تەسٸل
كەيٸنگٸ جىلدارى ەلٸمٸزدە ورىن العان ساياسي ٶزگەرٸستەر بٸر نەرسەنٸ انىق بايقاتتى: رەفورمالار جوعارى جاقتىڭ پەرمەنٸمەن ەمەس, كەرٸسٸنشە كەڭ اۋقىمدى قوعامدىق ديالوگ ارقىلى قالىپتاسادى. سونىڭ نەتيجەسٸندە ەل تۇرعىندارىنىڭ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ, ساراپشىلاردىڭ بٸرلەسكەن باستامالارى مەملەكەتتٸك جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸنە اينالدى. تٷپتەپ كەلگەندە, بۇل دا قوعامداعى جاڭا مەدەنيەتتٸڭ, جاڭا قۇندىلىقتىڭ قالىپتاسىپ جاتقانىن اڭعارتادى.
بٷگٸنگٸ ساياساتتىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – ٶتكەن جىلداردىڭ تيٸمسٸز تەجٸريبەسٸنەن الىستاۋ. بۇعان دەيٸن مەملەكەتتٸك ورگاندار جىلدام نەتيجە بەرەتٸن PR-تەسٸلدەرگە ۇمتىلدى. كٶرەر كٶزگە ەسەرلٸ, بٸراق تيٸمسٸز شەشٸمدەرگە باسىمدىق بەرٸلدٸ. بٸر كەزدەرٸ بيلٸك تە, قوعام دا جىلدام نەتيجە بەرەتٸن جۇمىستارمەن ەۋەستەندٸ. جۇرت الدىندا جارقىراتىپ كٶرسەتٸپ, تەز ەسەپ بەرۋ ەدەتٸ قالىپتاستى. سول تەسٸل مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنە دە, قوعامدىق پسيحولوگيياعا دا دەندەپ ەندٸ. ەسەسٸنە كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن, ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان شارۋالار تاسادا قالىپ قويدى.
قازٸر جٷيەلٸلٸككە, پراكتيكالىق تيٸمدٸلٸك پەن تۇراقتى نەتيجەگە باسىمدىق بەرٸلگەن. بٷگٸندە مەملەكەت ينفراقۇرىلىم سالۋ, ەلەۋمەتتٸك سالانى جاڭعىرتۋ, ازاماتتارعا جايلى ٶمٸر سىيلاۋ سەكٸلدٸ ناقتى ەرٸ جٷيەلٸ مٸندەتتەردٸ ورىنداپ وتىر. نەتيجەسٸ دە كٶڭٸلگە قونىمدى. كەيٸنگٸ بەس جىلدا قازاقستاننىڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ ەكٸ ەسە ٶستٸ. جان باسىنا شاققانداعى ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ كٶلەمٸ 14 مىڭ دوللاردان استى. شاعىن جەنە ورتا بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ سانى 1,5 ەسە ۇلعايدى.
كەيٸنگٸ بەس جىلدا 1 200 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. كەيٸنگٸ ٷش جىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 900 نىسان ەل يگٸلٸگٸنە قىزمەت ەتە باستادى. ازاماتتاردىڭ ورتاشا ٶمٸر سٷرۋٸ 75 جاسقا دەيٸن ۇزاردى.
تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىنىڭ كٶلەمٸ 19 ملن شارشى مەترگە جەتتٸ. 2,4 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولى, 880 شاقىرىم تەمٸرجول سالىندى. 1 980 ٶندٸرٸس نىسانى ٸسكە قوسىلدى.
جارقىن دا جىلدام «جەتٸستٸكتەرگە» بويى ٷيرەنگەندەر مۇنداي نەتيجەلەردٸ كٶزگە ٸلمەيدٸ, ەرينە. شىن مەنٸندە, بۇلاردىڭ بەرٸ – جٷيەلٸ تٷردە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىستار. تەك, بٸز بۇرىنعىداي جارقىراتا كٶرسەتٸپ, جاپپاي جارنامالاۋدان تىيىلدىق. جارناماسىز, ۇرانسىز, كەرٸسٸنشە جٷيەلٸ قادامدار مەن ناقتى تەسٸلدەر ارقىلى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان كٷندەلٸكتٸ جۇمىستار دامۋعا باستايدى, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرادى.
دەل وسىنداي تەسٸلدەر يدەولوگييا سالاسىندا دا قولدانىلىپ كەلەدٸ. ٸشكٸ ساياسات ەسٸرەلەۋسٸز, كٶزبوياۋشىلىقسىز رەتتەلٸپ وتىر. جاسامپازدىق قۇندىلىقتارى ورنىعۋدا. زاڭعا باعىنۋ جەنە قوعامدىق ىنتىماقتاستىق مەدەنيەتٸ نىعايا تٷستٸ. ازاماتتىق قوعام, بالالار قۇقىعىن قورعاۋ, ەسكەرتكٸش تاقتالار مەن رەمٸزدٸك كەڭٸستٸك مەسەلەلەرٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلەمٸز.
مەملەكەتٸمٸز جٷيەلٸ ەرٸ تيٸمدٸ ەرەكەت باعىتىن ۇستانىپ وتىر. تٷرلٸ سالادا قوردالانىپ قالعان مەسەلەلەردٸ جەدەل رەتتەپ, تۇراقتى قۇندىلىقتار مەن ينستيتۋتسيونالدىق نەگٸزدەردٸ قالىپتاستىرۋ كٶزدەلگەن. قابىلدانىپ جاتقان شەشٸمدەر دە ۋاقىتشا ەسەرگە ەمەس, ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸ مەن ۇلتتىق ستراتەگييالىق باسىمدىقتارعا نەگٸزدەلگەن.بۇل – سالماقتى ساياساتتىڭ قاعيداتتارى.
ەرلان قارين,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸسٸ
