بۇل – اۋرۋ اشىق جەنە جابىق توپىراق قاباتتارىندا تارالعان. كٶشەتتەردە تامىر شٸرٸگٸ سەبٸلگەن تۇقىم ٶسكٸندەرٸنٸڭ جاتىپ قالۋى ارقىلى بايقالادى. تۇقىم جارناعىنىڭ استىنداعى ساباق بٶلٸگٸ كٷلدٸرەپ, جٸڭٸشكەرگەن سوڭ, ٶسٸمدٸك جاتىپ قالادى. بٸرشاما ٶسٸپ-جەتٸلگەن ٶسكٸندەردە, ولاردا بٸر-ەكٸ جاپىراق پايدا بولعان كەزدە مۇنداي اۋرۋ جاپىراقتاردىڭ استىندا پايدا بولادى.
ٶسٸپ-جەتٸلگەن ٶسٸمدٸكتەر زالالدانعان كەزدە جاپىراقتار تٶمەنگٸ جاعىنان باستاپ سارعايادى دا, بٸرتە-بٸرتە سەمٸپ قالادى. ساباق پەن تامىردىڭ نەگٸزدەرٸ (تامىرعا جاقىن بٶلٸگٸ) قوڭىرقاي تارتادى دا, ٷگٸتٸلٸپ تٷسە باستايدى.
ينفەكتسييانىڭ نەگٸزگٸ كٶزٸنە زالالدانعان ٶسٸمدٸك قالدىعى مەن توپىراق جاتادى.
تامىر شٸرٸگٸ قولايسىز اۋا رايى جاعدايلارى مەن توپىراق قۇرامىنىڭ ناشارلىعى سالدارىنان (اۋا رايىنىڭ تەز اۋىسىپ تۇرۋى, سۋىق سۋمەن سۋارۋ, ىلعالدىلىقتىڭ جوعارى بولۋى, توپىراقتا تۇزدىڭ مول جينالۋى, ەنگٸزٸلەتٸن تىڭايتقىشتار مٶلشەرٸن ارتتىرىپ جٸبەرۋ, توپىراقتىڭ بەتكٸ قاباتىنىڭ قابىرشاقتانۋى جەنە باسقالار) ەلجۋاز تارتقان ٶسٸمدٸكتەردٸ زالالدايدى.
اق ۇنتاق اۋرۋى. اۋرۋ قوزدىرعىشتارى – Erysiphe cichoracearum Pot., Sphaerotheca fuliginea Poll. ساڭىراۋقۇلاقتارى. اۋرۋدىڭ زيياندىلىعى زاقىمدالعان جاپىراق بەتتەرٸنٸڭ, يٸلۋگە جەنە جەمٸستەرٸنٸڭ تەز سارعايۋىنا, ۆەگەتاتسييالىق قىسقارۋ كەزەڭٸ بولىپ تابىلادى.
ەگٸستٸكتەردەگٸ قيياردىڭ اۋرۋلارى جاپپاي گٷلدەۋ كەزٸندە جەنە جەمٸس بەرەتٸن كەزٸندە جەكەلەگەن اق جابىندى كونيدييالىق سپورالارىندا دٶڭگەلەنگەن اق داقتاردىڭ پايدا بولۋىمەن بايقالادى.
اۋرۋ قوزدىرعىشتار جوعارى تەمپەراتۋراعا تٶزٸمدٸ كەلەدٸ. بٸراق اۋرۋدىڭ دامۋىنا جوعارى ىلعالدىلىق قاجەت, ەسٸرەسە قاتپالى ەگٸنجايلاردا,بارلىق ويپاتتاردا, سۋارمالى كانالداردىڭ شەت جاعىندا. ساڭىراۋقۇلاقتار ۆەگەتاتسييا كەزٸندە كونيدييالارى قولدانىلادى, ساڭىراۋقۇلاق بەتٸندە ماسسا پايدا بولادى. ۇرىق دەنەلەرٸ ٶسٸمدٸك قالدىقتارىندا قىستايدى.
باكتەريوز نەمەسە بۇرىشتى تەڭبٸل. اۋرۋ قوزدىرعىشى – Pseudomonas lachrymans Smith et Bryan باكتەريياسى. اۋرۋ بارلىق جەردە اشىق توپىراقتا كەزدەسەدٸ, سونىمەن بٸرگە ونىڭ جىلىجايلاردا دا كەزدەسۋٸ مٷمكٸن.
قيياردىڭ تۇقىم جارناقتارىندا ۇساق اقشىل قوڭىر مايلانعان داقتار تٷزٸلەدٸ. ولار تەز جايىلا باستايدى. زالالدانعان ٶسكٸندەر قۋراپ, تٷسٸپ قالادى. جاپىراقتاردا دٶرەكٸ مايلى قاراكٶك نەمەسە تالشىقتار جيەكتەلگەن, تٶمەنگٸ جاعى سارى شىرىشپەن – ەكسۋداتپەن (باكتەرييالار جينالعان) جابىلعان قوڭىر داقتار پايدا بولادى.
اۋا رايى قۇرعاق كەزدە ولار كەۋٸپ قالادى جەنە اقشىلتىم قابىقشامەن جابىلعان تەرٸزدٸ كٶرٸنەدٸ. ۇلپالاردىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ جارىلىپ كەتەدٸ دە ٷگٸتٸلەدٸ, وسىلايشا تٷسە باستايدى, جاپىراقتاردا ويىقتار پايدا بولادى. جاپىراقتار ساعاقتارىندا, جەمٸستەر مەن ساباقتاردا باستاپقى كەزدە كٶپٸرشٸكتەنگەن داقتار پايدا بولادى, بۇدان سوڭ كەبەدٸ دە, ويىقتار پايدا بولادى. سول جەرلەردە اۋا رايى ىلعالدى بولعان كەزدە لاي تەرٸزدٸ سۇيىق تامشى (ەكسۋدات) انىق بايقالادى.
تۇقىم – وسى اۋرۋدىڭ نەگٸزگٸ ينفەكتسيياسى, الايدا باكتەرييالاردىڭ ٶسٸمدٸك قالدىقتارىندا دا ساقتالىپ قالۋى ىقتيمال. باكتەرييالار ٶسٸمدٸكتەردٸڭ بٸرٸنەن ەكٸنشٸسٸنە جاڭبىر كەزٸندە جەلمەن تارايدى دا, ٶسٸمدٸك بويىنا ساڭىلاۋلار جەنە جاراقاتتار ارقىلى ەنەدٸ. اۋرۋ ىلعالدىلىق جوعارى بولعان كەزدە جەنە اۋانىڭ قالىپتى تەمپەراتۋراسى 25-27ºس-گە جەتكەندە قارقىندى دامي باستايدى.
پەرەناسپوروز نەمەسە جالعان اق ۇنتاق اۋرۋى. اۋرۋ قوزدىرعىشى – Pseudoperonospora cubensis Rostows ساڭىراۋقۇلاعى.
وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا تاراعان قييار اۋرۋلارىنىڭ بٸردەن-بٸر تٷرٸ. جاعىمدى جاعدايلاردا جەنە دەر كەزٸندە قورعانىس شارالارى جاسالماعان جاعدايدا ەگٸستٸكتٸڭ تولىقتاي جويىلۋىنا ەكەپ سوعادى.
بارلىق جەردە اشىق جەنە قورعالعان توپىراقتا كەزدەسەدٸ.
زالالدانعان جاپىراقتاردىڭ جوعارى جاعىندا بۇرىشتالعان قوڭىر سارى داقتار پايدا بولادى. ولار بٸرتە-بٸرتە ۇلعايىپ, بٸر-بٸرٸنە قوسىلىپ كەتەدٸ. جاپىراقتىڭ تٶمەنگٸ جاعىنان وسى داقتاردا اسا قويۋ قوڭىر, كٷلگٸن تٷستٸ ٶڭەزدەر تٷزٸلەدٸ. ولار ساڭىراۋقۇلاقتىڭ كونيدييالى سپورا تٷزٸلٸسٸنەن تۇرادى. اۋرۋعا شالدىققان جاپىراقتار ٷگٸلگٸش, تەز سىنعىش بولىپ كەلەدٸ دە تٷسٸپ قالادى.
ينفەكتسييانىڭ نەگٸزگٸ كٶزٸ – ٶسٸمدٸك قالدىقتارى, ەسٸرەسە وسپورالارى, قىستاپ شىققان قالدىقتار. اۋرۋدىڭ دامۋىنا ىلعالدىلىقتىڭ جوعارى بولۋى (100%-عا جۋىق نەمەسە تامشىلى سۇيىق ىلعال) جەنە اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ 15-22ºس بولۋى ىقپال ەتەدٸ.
التەرناريوز. اۋرۋ قوزدىرعىشى – Alternaria cucumerina (Ell. et Ev.) Elliott ساڭىراۋقۇلاعى. اۋرۋ جەمٸس-جيدەك جەتٸلۋ كەزٸندە بايقالادى, باستاپقىدا جاپىراقتىڭ تٶمەن جاعىندا, كٸشٸگٸرٸم (0,2-0,3سم), سەل تٶمپەشٸكتٸ, قۇرعاق, دٶڭگەلەك پٸشٸندٸ اشىق قوڭىر تٷستٸ بولىپ كەلەدٸ.
اۋرۋدىڭ بەلگٸسٸ جاپىراق ايماقتارىندا پايدا بولۋىمەن مٸنەزدەلەدٸ. داقتىڭ بەتٸندە ساڭىراۋقۇلاقتىڭ كونيديياسى سەل بايقالادى, ەسٸرەسە جاپىراقتىڭ تٶمەنگٸ جاعىندا. كەيدە اۋرۋدىڭ بەلگٸلەرٸ جاپىراقتىڭ شەت جاقتارىنان بايقالۋى مٷمكٸن, ياعني ٷلكەن قوڭىر داقتار انىق ەمەس شەتتەردە بايقالۋى مٷمكٸن. التەرناريوزدىڭ دامۋىنا اۋانىڭ جوعارى ىلعالدىلىعى جەنە تامشىلى ىلعالدىلىق قاجەت. اۋرۋ تۇقىمنىڭ بەتٸندە جەنە زاقىمدانعان ٶسٸمدٸك قالدىقتارىندا ميتسەلييالارىندا جەنە كونيدييالارىندا ساقتالادى.
انتراكنوز. اۋرۋ قوزدىرعىشى – Colletotrichum orbiculare (Berk) Arx ساڭىراۋقۇلاعى. انتراكنوزدىڭ زاقىمى ەگٸننٸڭ سانى مەن ساپاسىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. انتراكنوزبەن زاقىمدالعان جاپىراق ناشار فۋنكتسييالانادى.
اۋرۋ قيياردى, جەمٸس-جيدەكتەردٸ, جاپىراقتارى مەن بۇتالارىن زاقىمدايدى.
بٸرٸنشٸ بەلگٸلەرٸ جاس ٶسٸمدٸكتەردە بايقالادى, تامىرىندا قوڭىر تٷستٸ داق پايدا بولادى. كەيدە داق ٶسٸمدٸكتٸڭ بارلىق ساباعىنا تاراۋى مٷمكٸن, سالدارىنان ٶسٸمدٸك جويىلادى. انتراكنوزدى جاپىراقتارىندا سوپاق جەنە دٶڭگەلەك سارعىش قوڭىر تٷستٸ تٷرٸ بايقالادى, كٶلەمٸ 3مم دەن 3-4سم دەيٸن. ولار جاپىراق پلاستينكالارىندا جەنە جاپىراق ارالارىندا ورنالاسادى. اۋرۋ قاتتى ٶرشٸگەن جاعدايدا داقتار تٶگٸلەدٸ, ياعني جاپىراقتىڭ ٷلكەن بٶلگٸن الادى.
جاپىراقتا داقتار كٶبەيٸپ, تەسٸكتەر پايدا بولادى. سوسىن اۋرۋ ساباعىنا جەنە جاپىراققا ٶتە باستايدى, ۇزىن اشىق قوڭىر تٷستٸ سۋلى داق پايدا بولادى. اۋرۋدىڭ قاتتى دامۋى كەزٸندە ساباق سىنىپ, ٶسٸمدٸك ٶلەدٸ. ۇقساس داقتار جاس ٶسٸمدٸكتەردە دە بايقالادى. جەمٸستەر قيسايىپ, اششى دەم بەرەدٸ. ۆەگەتاتسييانىڭ سوڭىنا قاراي مايدا قارا سكەلوراتسييا پايدا بولىپ, ساڭىراۋقۇلاقتىڭ قىستاۋ كەزەڭٸ باستالادى.
ساڭىراۋقۇلاق تەمپەراتۋرانىڭ كەڭ شەگٸندە داميدى – 4 تەن 30ºس دەيٸن جەنە اۋا ىلعالدىلىعى جوعارى – 90-98%. ىلعالدىلىق 60ºس تٶمەن بولسا اۋرۋدىڭ دامۋى توقتاتىلادى. ۆەگەتاتسييا كەزٸندە اۋرۋ جەندٸكتەردٸڭ, جاۋىن-شاشىندى جەنە سۋارمالى سۋدا, اۋا اعىندارىنىڭ كٶمەگٸمەن تارالادى. ساڭىراۋقۇلاق سكلەروتسييا تٷرٸندە ٶسٸمدٸك قالدىقتارىندا جەنە اۋرۋ ٶسٸمدٸكتەردەن جينالعان دەندەردە قىستايدى.
كەدٸمگٸ موزايكا. اۋرۋ قوزدىرعىشى – Cucumis virus-1, Smith. ۆيرۋسى. نەگٸزٸنەن العاندا, اشىق توپىراقتاعى قييار ەگٸسٸندە بايقالادى. ٶسكٸندەردٸڭ تۇقىم جارناقتارى سارعىش تارتىپ, جەتٸلٸپ ٶسە باستاعان ٶسٸمدٸكتەردٸڭ نەگٸزگٸ تالشىعى بويىمەن ۇلپالارى اقشىلدانادى, تالشىقتارى اراسىندا سارى داقتار پايدا بولا باستايدى. جاپىراقتارى قاتپارلانا بٷكتەتٸلٸپ, ٶسٸمدٸكتٸڭ ٶسۋٸ بٸرشاما تەجەلەدٸ. انالىق گٷل شاناقتارىنىڭ سانى كەميدٸ. تۇقىمدارىندا سارعىش-جاسىل تەڭبٸلدەر پايدا بولادى, كەيدە بٷكٸل جەمٸسٸ سارى-جاسىل تٷسكە اينالادى. اۋرۋعا شالدىققان ٶسٸمدٸكتەر كٶبٸنەسە سەمٸپ قالادى, گٷلدەرٸ قۋراپ جەلٸ ساباقتارى سارعايادى. ۆيرۋس بٸر ٶسٸمدٸكتەن ەكٸنشٸسٸنە بيتپەن بەرٸلەدٸ. ۆيرۋس تۇقىمداردا جەنە كٶپجىلدىق ارامشٶپتەر تامىرلارىندا قىستايدى. ٶسٸمدٸك قالدىقتارىندا ينفەكتسييا ساقتالادى, ياعني تۇقىم ٸشٸندە. تۇقىمدا ينفەكتسييا ەكٸ-ٷش ايعا دەيٸن ساقتالادى.
