قازٸرگٸ تاڭدا تەرروريزم مەن ەكسترەميزم تاقىرىبى ەلٸمٸزدەگٸ اقپارات الاڭى مەن قوعام نازارىنان تىس قالعان سيياقتى كٶرٸنەدٸ. بٸراق بۇل مەسەلە جويىلدى دەۋگە ەلٸ ەرتە, قاۋٸپ-قاتەر ەلٸ دە بار, بٸراق قازٸر ول بٸرشاما ازايدى دەگەن دەرەك قانشالىقتى راس? عالامتور كەڭٸستٸگٸندە راديكالدى يدەيالاردىڭ تارالۋى بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلەۋلٸ قاۋٸپتەردٸڭ قاتارىنا جاتا ما?
قازاقستاندىق ساياساتتانۋشى يسلام كۋراەۆتٸڭ پايىمىنشا, تەرروريزم مەن ەكسترەميزم تاقىرىبى بٷكٸل ەلەمدە قاي كەزدە دە ٶزەكتٸ ەكەنٸن تٷسٸنگەن جٶن. بٸز تەك كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىن اۋدارۋعا باعىتتالعان, باق-تىڭ پاراعىنا ٸلٸنگەن ەرەكەتتەردٸ عانا كٶرٸپ جٷرگەن بولۋىمىز ەبدەن مٷمكٸن.
– بٸراق مۇنداي وقيعالاردىڭ ٶزٸ بٷكٸل ەلەم قاۋىمداستىعى ٷشٸن ٶزەكتٸ بولا باستادى. ال سيرييا مەن يراكتا دايش-تٸڭ قاتىسۋىمەن (قازاقستاندا جەنە بٸرقاتار باسقا مەملەكەتتەردە تىيىم سالىنعان) ورىن العان وقيعالار بەلسەندٸ تٷردە كٶبەيگەن شاقتا, بۇل نەگٸزگٸ اقپاراتتىق كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەك ەمەس. ەلەمدٸك باق كٶبٸنە دٸندارلار مەن لاڭكەستەردٸڭ اراسىندا تەڭدٸك بەلگٸسٸن قوزعاپ جاتادى. الايدا, وسى ۋاقىتقا دەيٸن بۇل تاقىرىپتاعى نەگٸزگٸ يدەولوگييا ادامداردىڭ باسىندا قالدى. لاڭكەستٸك ۇياشىقتار نەمەسە قاۋٸپ-قاتەر - سول نەمەسە باسقا دٸندٸ ۇستاناتىن ادامدارمەن بايلانىستى دەگەن تەندەنتسييا بار. قاۋٸپتەر مەن سىن-قاتەرلەرگە مۇنداي پريزما ارقىلى قاراۋ ٶتە قاتە بولار ەدٸ, – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى راديكالدارمەن كٷرەسۋ تۇرعىسىنان العاندا, ازدى-كٶپتٸ جۇمىس ٸستەپ جاتىر, بٸراق اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىندا ايتارلىقتاي پروبلەمالارى بار.
– بٷكٸل ورتالىق ازييانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تىنىشتىعىن سٶز ەتكەندە, اۋعان فاكتورىن ەسكەرۋ كەرەك. ەگەر بٸز ونى سٷزگٸدەن ٶتكٸزەتٸن بولساق, وندا قازاقستان ەڭ قاۋٸپسٸز ايماقتار ساناتىنا جاتادى. ٶيتكەنٸ, بٸز اۋعانستانمەن بايلانىس نٷكتەلەرٸ بار, قانداي دا بٸر تەرروريستٸك جەنە ەكسترەميستٸك اعىمداردىڭ ىقپالىنا كٶبٸرەك ۇشىراعان مەملەكەتتەرمەن شەكتەسپەيمٸز. مەن قىرعىزستان مەن تٷركٸمەنستاندى, وسى جاعىنان العاندا, ەڭ قاۋٸپتٸ ەلدەر دەپ اتار ەدٸم. لاڭكەستەرمەن كٷرەسۋگە دايىن ەلدەر – ٶزبەكستان مەن تەجٸكستان. قازاقستان, ەدەتتە, بەيتاراپ سيپاتتاعى ۇستانىمدا قالادى, - دەيدٸ يسلام كۋراەۆ.
سونداي-اق, قازٸر ەڭ ٷلكەن قاۋٸپ ادامداردى جۇمىسقا تارتۋمەن اينالىساتىن ٷگٸتشٸلەر ەكەنٸن تٷسٸنۋ كەرەك. بٸراق مەسەلە ونلاين-ۋاعىزشىلاردىڭ ٶزٸندە ەمەس, ينتەرنەت كەڭٸستٸگٸندە بۇعان قارسى جۇمىستىڭ جوقتىعىندا. ەدەتتە, راديكالدار دٸندٸ يدەولوگييالىق تۇعىرناما رەتٸندە پايدالانادى, بۇل سالادا مەملەكەتتٸك ساياسات ەندٸ عانا قيىندىقتاردى سەزە باستادى.
مەملەكەتكە جاسالعان كەز كەلگەن شابۋىل قازٸردٸڭ ٶزٸندە شىعىنعا الىپ بارادى. بٸراق ونى ەسكەري قاقتىعىستار اياسىندا قاراستىراتىن بولساق, وندا, ەرينە, مەملەكەت ۇتىلمايدى. ول حالىقارالىق جەنە ٸشكٸ قولداۋعا يە. تاعى دا تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك دٷنيە - بٸزدە ەلدە ەشقانداي يدەولوگييالىق بازا جوق, ورتالىق ازييانىڭ باسقا ەلدەرٸندەگٸدەي بٸر تاقىرىپتىق باعىتتا توپتاستىرىلعان ماماندار دا از. بٸز ەلٸ دە قوعامدىق كەلٸسٸم تۇرعىسىنان ەكٸ پٸكٸردەمٸز. ال تەرروريزمگە قارسى كٷرەستٸ دامىتۋ مەسەلەسٸندە قوعامدى بايلانىس نٷكتەلەرٸنە ىنتالاندىرۋدىڭ ماڭىزى زور. بٸزدە ەزٸرگە ولاي ەمەس. باقىتىمىزعا وراي, ەلدە ٶكٸنٸشكە قاراي, كەڭەس ٶكٸمەتٸ بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى حالىقتىڭ بىتىراڭقى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىستى.
– ەرينە, 2020 جىلعى كوۆيد تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى ٸس-قيمىل شارالارىن كٷن تەرتٸبٸنەن ىسىرىپ تاستادى, – دەيدٸ ٶز كەزەگٸندە قىرعىز ساياساتتانۋشىسى, ورتالىق ازييا بويىنشا مامان جەنە «وي وردو» ساراپتامالىق باستامالار ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى يگور شەستاكوۆ.
– بۇل سالاداعى مامانداردىڭ يرونييالىق پٸكٸرلەر ايتۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس, ولاردىڭ ايتۋىنشا, كوۆيد پايدا بولعان كەزدە تەرروريزم جويىلدى. ەرينە, ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸككە تٶنگەن قاۋٸپ-قاتەرلەر مەن سىن-قاتەرلەر كەمٸگەن جوق. بۇل تۋرالى ناقتى ايتۋ قيىن, بٸراق باق-تاعى ەرتٷرلٸ اقپاراتقا جەنە زەرتتەۋ توپتارىنىڭ بولجامدارىنا سەيكەس, ورتالىق ازييا اۋماعىنداعى بەلسەندٸ سودىرلاردىڭ سانى 30 مىڭنان اسۋى مٷمكٸن. بۇل دەرەكتەر شارتتى تٷردە الىنعان, ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ ايماقتاعى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋعا دايىن ادامداردىڭ ناقتى سانىن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. سونىمەن قاتار, توپتاردىڭ اۋعانستاندا, سيرييادا جەنە يراكتا بازالارى بار, جٷكتەلگەن مٸندەتتەرٸنە بايلانىستى ولار ٷنەمٸ قونىس اۋدارىپ وتىرادى. تاعى دا ايتا كەتەيٸك, بٸزدٸڭ ايماقتىڭ كٷشتٸك قۇرىلىمدارىنىڭ باعالاۋىنشا, ورتالىق ازييانىڭ 5000-عا جۋىق تۋماسى سيرييادا دايش جەنە باسقا دا تەرروريستٸك ۇيىمداردىڭ قۇرامىندا سوعىسىپ جٷرۋٸ مٷمكٸن. ونىڭ ٷستٸنە, سيرييا مەن اۋعانستان – لاڭكەستەر مەن ەكسترەميستەردٸ تۇراقتى تٷردە دايىندالاتىن پوليگوندار.
ساراپشىلاردىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, لاڭكەستەردٸڭ مٸندەتتەرٸ مەن ماقساتتارى ەشقايدا كەتكەن جوق. راديكالدار ورتالىق ازييادا, ەڭ الدىمەن بٸزدٸڭ ايماقتىڭ بارلىق ەلدەرٸندەگٸ زايىرلى باسقارۋ رەجيمدەرٸن جوياتىن ٶزٸنشە حاليفات قۇرۋدى قالايدى.
ينتەرنەت كەڭٸستٸگٸنە كەلەتٸن بولساق, دايش-تە تەك سودىرلار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار IT-تەحنولوگييانى مەڭگەرگەن ايتارلىقتاي وزىق ماماندار دا بار. ٶيتكەنٸ, دايش-تٸڭ قىزمەتٸ اتىشۋلى لاڭكەستٸك ەرەكەتتەردٸ جاساۋمەن عانا ەمەس, دەلٸرەك ايتساق, ەلەمدٸك ماڭىزى بار ۇيىمنىڭ يميدجٸن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىمەن دە بەلسەندٸ تانىلدى. ولار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ كەڭٸنەن پايدالاندى. ال سول سيريياعا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنەن ادام جالداۋ سول فەيسبۋك, Twitter جەنە Instagramسيياقتى جاستار بەلسەندٸ قولداناتىن پلاتفورمالار ارقىلى جٷزەگە اسىرىلدى. سونىمەن قاتار, جۇمىسقا قابىلداۋ كەسٸبي دەڭگەيدە قولعا الىندى.
– ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇعان قارسى تۇرۋعا مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ شاماسى بولا بەرمەيدٸ. يە, ولاردىڭ مەكەنجايلاردى قاداعالاۋ قيىن ەمەس, بٸراق يدەولوگييالىق جۇمىس بەرٸبٸر قارسى ەرەكەت ەتۋٸ كەرەك. ەڭ يدەالدى نۇسقا: پروفيلاكتيكالىق جۇمىس ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن, باق ٶكٸلدەرٸن پايدالانا وتىرىپ, يدەولوگييالىق دەڭگەيدە جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس. بٸراق ول ٷشٸن مەملەكەتتٸڭ ناقتى باعدارلاماسى, تيٸستٸ قۇرالدارى بولۋى شارت, – دەپ تٷسٸندٸردٸ يگور شەستاكوۆ.
دەمەك, الدىن الۋ تۇرعىسىنان جاعداي كٶپ نەرسەنٸ شەشپەيدٸ. كٷشتٸك قۇرىلىمدارىن ٷيلەستٸرۋ مەسەلەسٸنە كەلەتٸن بولساق, ەكٸجاقتى كەلٸسٸمدەر, ۇقشۇ, شىۇ, تمد اياسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلدار بار. الايدا, ەزٸرگە, ساراپشىلار اتاپ ٶتكەندەي, مەسەلە ٸس جٷزٸندە بولىپ جاتقان ٷيلەستٸرۋدٸڭ جوقتىعىندا ەمەس, ايماق ەلدەرٸنٸڭ وسى سىن-قاتەرلەرگە تيٸمدٸ قارسى تۇرۋ ٷشٸن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قۇرالدارىنىڭ جوقتىعىندا. كٶبٸنەسە سودىرلار تەحنيكالىق جاعىنان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قاراعاندا ەلدەقايدا جاقسى جاراقتالعان. ەرينە, بۇل جاعدايدى ٶزگەرتۋ كەرەك.
– بٸزدٸڭ بٸردە-بٸر مەملەكەت تەرروريزمنەن قارسى شارالارمەن قورعالماعان. مۇنى بٸز بٷكٸل ەلەمنەن كٶرٸپ وتىرمىز. شابۋىلدار مەملەكەتتٸك باسقارۋ جاعىنان ايتارلىقتاي كٷشتٸ مەملەكەتتەردە – گەرمانييادا, فرانتسييادا, اقش-تا بولدى. تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جايت, اۋعانستانمەن تٸكەلەي شەكارالاس مەملەكەتتەر – تەجٸكستان, ٶزبەكستان, تٷركٸمەنستان قاۋٸپ-قاتەر مەن سىناقتاردىڭ «الدىڭعى قاتارىندا» تۇر. بٸراق, مەنٸڭ ويىمشا, جالپى العاندا, ايماقتا مۇنداي قاۋٸپسٸزدٸك جوق, – دەيدٸ ساراپشى.
جالپى, راديكالدى دٸني باعىتتاعى دەسترۋكتيۆتٸ كٷشتەرگە مونيتورينگ جٷرگٸزٸلۋدە. ال جول بەرۋگە بولمايتىن دٷنيە – اۋعانستان مەن ليۆيياداعى وقيعالاردىڭ قايتالانۋى. سوندىقتان ورتالىق ازييا ەلدەرٸ زايىرلى رەجيمدەردٸ ساقتاپ قالۋ ٷشٸن بار كٷش-جٸگەرٸن سالۋى كەرەك جەنە قازٸرگٸ كەزدەگٸ قاۋٸپ-قاتەرلەرگە لايىقتى قارسى تۇرۋعا كٷش سالعانى ابزال.
«نۇر-مٷباراك» ەگيپەت يسلام مەدەنيەتٸ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, گەوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اسىلبەك ٸزبايروۆتىڭ ايتۋىنشا, دەسترۋكتيۆتٸ كٷشتەرگە تٶتەپ بەرۋدٸڭ بٸردەن-بٸر جولى - جاستاردىڭ رۋحاني تەربيەسٸن ويلاعان جٶن. بۇل - ٶتە ماڭىزدى مەسەلە, ونى نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. ەيتپەسە, ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەرٸمٸزدەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مٷمكٸن.
راسىندا, بٷگٸنگٸ تاڭدا گەومەدەني بٸرەگەيلٸك پەن رۋحاني ەگەمەندٸكتٸ قالىپتاستىرۋ ٷشٸن, ايتالىق, قانداي دا بٸر ساياسي امبيتسييالار مەن تالاپتاردان ادا ورتالىق ازييا تەولوگييا مەكتەبٸنٸڭ دەستٷرلەرٸ مەن ٸلٸمدەرٸنسٸز ٸس جٷزٸندە العا باسۋ مٷمكٸن ەمەس. ونىڭ قوعامدى ٷيلەستٸرۋ, سەنٸمٸن تەرەڭدەتۋ جەنە زايىرلى مەملەكەت, قازٸرگٸ قوعام, ۇلتتىق مەدەنيەتتەر مەن دٸني سانا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا تەرەڭ ەلەۋەتٸ بار.
– ەلەمدەگٸ قازٸرگٸ گەوساياسي وقيعالار مەن قاقتىعىستار تابيعي تٷردە جاڭا قۇندىلىق - يدەولوگييالىق باعدارلاردى قالىپتاستىراتىن گەومەدەني جەنە ساياسي ينستيتۋتتار قۇرىلىمىنىڭ بۇزىلۋىنا ەكەلەدٸ. وسىعان بايلانىستى بولاشاق مەدەني-ساياسي تەرتٸپتٸڭ جاڭا تۇجىرىمدامالارى, پاراديگمالارى مەن ەرەجەلەرٸ جاسالادى دەپ كٷتٸلۋدە. جوعارىدا ايتقانىمداي, قازٸر كٶپتەگەن ەلدەر ٶزدەرٸنٸڭ گەومەدەني بٸرەگەيلٸگٸ مەن رۋحاني ەگەمەندٸگٸنە الاڭدايدى. وسىعان بايلانىستى, ورتالىق ازييا تەولوگييا مەكتەبٸنٸڭ دەستٷرلەرٸ مەن ٸلٸمدەرٸ, ەسٸرەسە, «مٷددەلەرٸ بويىنشا» ەرتٷرلٸ سەگمەنتتەرگە بٶلٸنگەن قازاقستاننىڭ دٸني ٶرٸسٸنٸڭ موزايكالىق سيپاتىن جەڭۋدە ماڭىزدى رٶل اتقارادى, – دەدٸ اسىلبەك ٸزبايروۆ.
