كەيٸنگٸ كٷندەرٸ الماتىلىقتار اۋانىڭ ايتارلىقتاي لاستانعانىن ايتىپ, كٶك تۇمان مەن جاعىمسىز يٸسكە شاعىمدانا باستادى. بۇل جاعدايدى "قازگيدرومەت" رمك-دا راستاپ وتىر, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, الماتىدا قولايسىز مەتەورولوگييالىق جاعدايلار جيٸلەپ كەتكەن. ياعني, اتموسفەرادا جەل ازايىپ, اۋا قوزعالىسى باياۋلاپ قالعان. مۇنداي كەزدە قالاداعى تٷتٸن, شاڭ, كٶلٸكتەن جەنە زاۋىتتاردان شىعاتىن زيياندى زاتتار جوعارى كٶتەرٸلمەي, جەرگە جاقىن قاباتتا تۇرىپ قالادى.
اۋاداعى ينۆەرسييا دەگەن نە?
ينۆەرسييا - قالانىڭ ٷستٸن قىمتاپ, لاستانۋدى سىرتقا شىعارمايتىن تابيعي “قاقپاق”.
ەدەتتە جىلى اۋا جوعارى كٶتەرٸلٸپ, سۋىق اۋا تٶمەندە بولادى. ال ينۆەرسييا كەزٸندە كەرٸسٸنشە, سۋىق اۋا تٶمەنگٸ قاباتتا قالىڭ قابات بولىپ تۇرادى دا, جىلى اۋا جوعارىدا قالادى.
سالدارىنان زيياندى زاتتار تارالماي, بٸر جەردە جينالىپ, اۋا تابيعي تٷردە تازارمايدى. نەتيجەسٸندە, تىنىس الۋ دا اۋىرلاي تٷسەدٸ.
اۋا ساپاسىنىڭ ناشارلاۋى الماتىدا عانا ەمەس, ەلٸمٸزدٸڭ بٸرنەشە قالاسىندا دا كٷتٸلەتٸنٸ ايتىلدى. ونىڭ قاتارىندا, ورال, اقتٶبە, اتىراۋ, جەزقازعان, بالقاش, استانا بار.
دەرٸگەرلەر مەن ەكولوگتار كەڭەسٸ
قولايسىز كٷندەرٸ تۇرعىندارعا اشىق اۋادا, ەسٸرەسە اۆتوجول ماڭىندا ۇزاق جٷرمەۋ ۇسىنىلادى.
سوزىلمالى ٶكپە, جٷرەك-قان تامىرلارى, اللەرگيياسى بار جاندارعا قاجەت دەرٸ-دەرمەكتەرٸن ٶزٸمەن بٸرگە الىپ جٷرۋ ۇسىنىلادى.
زيياندى بٶلشەكتەر تەۋلٸك بويى اۋادا قالاي تارالادى?
Climate Trace ۇيىمى الماتىداعى ٸرٸ نىسانداردان اۋاعا تارالاتىن زيياندى زاتتاردىڭ تەۋلٸك بويى قالاي قوزعالاتىنىن كٶرسەتەتٸن ارنايى بەينەمودەل جارييالادى. جوبا تۋرالى Almaty Air Initiative قورىنىڭ جوبا مەنەدجەرٸ راۆكات مۇحتاروۆ Telegram-ارناسىندا مەلٸمدەدٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, Climate Trace 2023 جىلعى مەلٸمەتتەردٸ پايدالانىپ, الماتىداعى جەو-1, جەو-2 جەنە جەو-3 (جەو — جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى) سيياقتى نەگٸزگٸ لاستاۋشى نىسانداردان شىعاتىن PM2.5 بٶلشەكتەرٸنٸڭ (PM2.5 – كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن, ٶتە ۇساق شاڭ-توزاڭ, ٶكپەنٸڭ ەڭ تەرەڭ بٶلٸگٸنە دەيٸن ەنٸپ كەتەتٸن زيياندى بٶلشەكتەر) تارالۋىن مودەلدەگەن.
“بەينەمودەلدەن جەلسٸز, لاستانۋ دەڭگەيٸ جوعارى كٷندەرٸ قالانىڭ ٷستٸندەگٸ زيياندى شاڭ-توزاڭ قالاي جيناقتالىپ, قالاي قوزعالاتىنى ايقىن كٶرٸنەدٸ. قانشا كٶپ قىزعىلت نٷكتە بولسا, دەل سول جەردە لاستانۋ دەڭگەيٸ جوعارى دەگەن سٶز. بۇل – بٸز كٷنٸ بويى جۇتىپ جٷرگەن اۋا”, — دەپ جازدى مۇحتاروۆ.
الداعى جوسپار قانداي?
بۇعان دەيٸن قالا ەكٸمدٸگٸ الماتىنىڭ جاڭا دامۋ باعدارلاماسىن تانىستىردى. وندا ەكولوگييانى جاقسارتۋ باستى باعىتتاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە قاراستىرىلعان.
باستى شارالار:
• 100 كم ۇزىندىقتاعى جاڭا BRT جەلٸسٸ ٸسكە قوسىلادى. بۇل قوعامدىق كٶلٸك جٷكتەمەسٸن ەكٸ ەسە ارتتىرىپ, قوزعالىس جىلدامدىعىن 15%-عا ٶسٸرەدٸ.
• LRT سالۋ جەنە 20 كم جاڭا مەترو جەلٸلەرٸن ٸسكە قوسۋ باستالادى.
• ەكولوگييالىق ايماقتار ەنگٸزٸلٸپ, تەتس-2 مەن تەتس-3 تولىقتاي گازعا كٶشٸرٸلەدٸ.
• كٷنٸنە 2 مىڭ توننا قوقىس ٶڭدەپ, جىلىنا 60 مۆت ەنەرگييا ٶندٸرەتٸن ەلدەگٸ العاشقى قالدىقتى ەنەرگيياعا اينالدىرۋ زاۋىتى سالىنۋدا.
ەكٸمدٸكتٸڭ ايتۋىنشا, وسى كەشەندٸ شارالار 2028 جىلعا قاراي الماتىداعى اۋا لاستانۋىن ەكٸ ەسەگە تٶمەندەتەدٸ.
