قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا سالاسى تىعىرىقتان قالاي شىعادى? قوردالانعان مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ جولى قايسى? داعدارىس قامىتىنان قۇتىلۋ ٷشٸن قانشا شىعىن كٷتٸپ تۇر? وسى تٷيتكٸلدەردٸڭ جاي-جاپسارىن ەنەرگەتيكالىق ساراپشى, PhD دوكتورى الماز ەبٸلداەۆ ايتىپ بەردٸ.
– 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ جاعدايى قانداي?
– قازٸر بۇل سالاداعى باسقارۋ ٷلگٸلەرٸ ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ جاتىر. مۇناي ٶنەركەسٸبٸ ارقىلى ەجەپتەۋٸر تابىسقا قول جەتكٸزدٸك. اتاپ ايتقاندا, ۋراننىڭ, باسقا دا مەتالداردىڭ ٷلكەن اسسورتيمەنتٸن ساتامىز. جاقىندا قازاقستان سيرەك كەزدەسەتٸن جەر مەتالدارىن يگەرۋگە كٸرٸسەدٸ.
مەنٸڭ ەسەپتەۋٸم بويىنشا, قولايلى سىرتقى ەكونوميكالىق جاعدايدى ەسكەرسەك, بيىل 12 ميلليارد دوللارعا دەيٸن كٸرٸس الامىز. قازاقستان 2007 جىلدان بەرٸ العاش رەت مۇنداي تابىسقا يە بولايىن دەپ تۇر.
ەلەمدٸك باعامەن سالىستىرعاندا, جاقسى ەنەرگەتيكالىق جاعداي جاسالدى, بٸز مۇنىڭ يگٸلٸگٸن كٶرۋٸمٸز كەرەك. مۇناي ٶنەركەسٸبٸ وليمپيادالىق رەكوردتار ورناتىپ, مۇناي ٶندٸرۋ ٸسٸ ٶسۋدە. قازاقستاندا تٸپتٸ ادام رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىندا دا جوعارى تەحنولوگييالىق تەجٸريبەنٸ قولداناتىن ترانسۇلتتىق كومپانييا (تۇك) بار.
ياعني, بارلىق باتىس تەجٸريبەسٸ, بيزنەس تەسٸلدەرٸ, لوگيستيكا دا وسىندا.
الايدا, ەنەرگەتيكا سالاسىندا جاعداي مەز ەمەس. بٸزدە ٸس جٷزٸندە گەنەراتسييانىڭ 80 پايىزى كٶمٸر ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى. تٸپتٸ, ۋاقىت ٶتە كەلە بۇل كٶرسەتكٸش ارتۋى مٷمكٸن. ەرينە, بٸزدە كٶمٸر قورى مول. قازاقستاندا 300 جىلعا جەتەتٸن 78 ميلليارد توننا كٶمٸر قورى بار.
الايدا, بٸزدەگٸ شىندىق باسقا. بٸز قىسقا مەرزٸمدە كٶمٸردەن باس تارتا المايمىز. سوندىقتان باسقا سالالارعا نازار اۋدارا وتىرىپ, دەكاربونيزاتسييا جەلٸسٸ بويىنشا مۇقييات جۇمىس ٸستەۋ كەرەك.
مەنٸڭشە, پاريج كەلٸسٸمٸ جان-جاقتان سوعىلعان گەوساياسي داۋىلدى ەسكەرە وتىرىپ, قايتا قارالادى نەمەسە كەيٸنگە شەگەرٸلەدٸ. اقش-تا رەسپۋبليكاشىلدار بيلٸككە كەلسە, ولار بۇل كەلٸسٸمنەن قايتادان شىعا الادى. جالپى, ۇلتتىق مٷددەمٸز كەڭەستٸك سيپاتتاعى بۇل قۇجاتتان جوعارى تۇرۋى كەرەك. ال بٸز ونى مانترا سيياقتى قابىلدايمىز.
ەلٸمٸزدە 2021 جىلدان باستاپ ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشىلىعى بايقالدى. بٸراق مۇناي ٶندٸرۋ ٶنەركەسٸبٸ ويداعىداي جٷرٸپ جاتىر. سوندىقتان بٷكٸل ەنەرگەتيكا سالاسى ناشار كٷيدە دەپ ايتۋ مٷمكٸن ەمەس. قازٸر وسى فاكتوردى ەسكەرە وتىرىپ, ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸن ەكٸ ورگانعا بٶلۋ تۋرالى شەشٸم ساياسي دەڭگەيدە قابىلدانىپ جاتىر. مۇناي جەنە گاز مينيسترلٸگٸ مەن ەنەرگەتيكا جەنە اتوم ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸ بٶلەك-بٶلەك بولادى.
PhD دوكتورى الماز ەبٸلداەۆ
– قازاقستان ەنەرگييا تاپشىلىعىن قاشان جەنە قالاي ەڭسەرە الادى?
– تۇرعىندار ەلەكتر قۋاتى روزەتكادان الىنادى دەپ ويلايدى. ٸس جٷزٸندە ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ توزۋى جەنە جوعالۋى ٷلكەن مەسەلە بولىپ قالا بەرەدٸ. قازاقستاندا سولتٷستٸك-وڭتٷستٸك ەلەكتر جەلٸسٸنٸڭ ۇزىندىعى 1400 شاقىرىمدى قۇرايدى. سولتٷستٸك ەنەرگيياعا باي.
ال حالىق تىعىزدىعى جوعارى وڭتٷستٸكتە تاپشىلىق باستالادى. سوندىقتان بٸز ەلەكتر قۋاتىن سول جاققا, مىسالى, قازاقستاننىڭ سولتٷستٸگٸنەن تاسىمالدايمىز. دەگەنمەن, بۇل جاعدايدا ەلەكتر ەنەرگيياسى 30 پايىزعا دەيٸن جوعالادى.
بۇعان قوسا, جاقىندا ٶزبەكستان ەنەرگييانىڭ جوعالىپ كەتۋٸنەن ٶشٸپ قالۋ قاۋپٸ بار ەكەنٸن ەسكەرتتٸ. ەستە بولسا, 2022 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ, ٶزبەكستاننىڭ جەنە قىرعىزستاننىڭ كەيبٸر ايماقتارى جارىقسىز قالعان ەدٸ. قايتا ولاردىڭ ەسكەرتكەنٸ جاقسى بولدى, ەندٸ بٸز ولاردىڭ جالپى جەلٸدەگٸ شامادان تىس جٷكتەمەسٸن تەگٸستەي الامىز.
قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتىپ, مەسەلەسٸن شەشۋگە 20 جىل ۋاقىتى بار. مۇنى شەشۋگە 30 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسييا قاجەت. ينفراقۇرىلىمدى تولىقتاي جاڭارتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, باعانى بٸردەن بٸرنەشە ەسەگە كٷرت كٶتەرۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل ەلەۋمەتتٸك نارازىلىقتىڭ تۋىنداۋىنا الىپ كەلەدٸ.
– قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىندا قوردالانعان مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن ينۆەستيتسييادان باسقا نە قاجەت?
– مەسەلەنٸ اشىق مويىنداۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن بيلٸكتٸڭ باتىلدىعى كەرەك. بۇل تٷيكٸلدەر 10-20 جىلدىڭ ٸشٸندە ناقتى شەشٸلسە دە, ٷلكەن جەتٸستٸك بولار ەدٸ. ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزيەەۆ بۇرىنعى رەجيمنٸڭ كٶپتەگەن كەمشٸلٸكتەرٸن مويىندادى. ولار ٶتكەندٸ پاراقتاپ, ناقتى دامۋ ساتىسىنا كٶشتٸ. ەندٸ قازاقستان دا الدىنا قول جەتكٸزۋگە بولاتىن ماقساتتار قويۋ كەرەك. مۇناي ٶنەركەسٸبٸنەن تٷسكەن قارجىنى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا بٶلٸپ, ينفراقۇرىلىمداردى – قازاندىقتاردى, تۋربينالاردى, جەلٸلەردٸ كەزەڭ-كەزەڭمەن اۋىستىرۋ قاجەت.
– قازاقستان ٷكٸمەتٸ قازٸر «تاريفتٸ ينۆەستيتسيياعا ايىرباستاۋ» دەگەن جاڭا تاريف ساياساتىنا كٶشۋ كەرەكتٸگٸن ايتىپ وتىر. مۇنى ەنەرگەتيكالىق جاڭعىرتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى درايۆەرٸ دەپ سانايدى. جوبانىڭ ناقتى پەرسپەكتيۆاسى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى?
– ٶكٸنٸشكە قاراي, «تاريفتٸ ينۆەستيتسيياعا ايىرباستاۋ» جوباسى مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ جٷيەلٸ مەحانيزمٸ ەمەس. مەنٸڭشە, جالعىز باعدارلامانىڭ ٶزٸ تىعىرىقتان شىعارا المايدى. كەم دەگەندە, قوسالقى, ياعني رەزەرۆتٸك جوسپارلاردى ەزٸرلەپ, «ماكسيمالدى باعدارلاما» جەنە «مينيمالدى باعدارلاما» جاساۋ قاجەت. بٸز جاڭارۋدىڭ 3 تولقىنىن جٸبەرٸپ الدىق. مەسەلەن, كٶرشٸ قىرعىزستاندا ينفراقۇرىلىمنىڭ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ توزۋى 90 پايىزعا جاقىنداپ قالدى. بٸراق قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان ونى جاڭارتا المايدى. ال بٸزدە قارجى بار, بٸراق ەلٸ اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جٷرگٸزٸپ جاتقان جوقپىز.
قازٸر بٸز ەنەرگەتيكا سالاسىن باسقارۋدا تٷبەگەيلٸ كٶزقاراس قاجەت ەكەنٸن تٷسٸندٸك. جاڭا جاعدايلار مەملەكەتتٸك رەتتەۋ مەن نارىقتىق قاتىناستار اراسىنداعى نەزٸك تەپە-تەڭدٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ. مەنٸڭشە, مىنا شىندىقتى ايتقان دۇرىس: ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن مەملەكەتتەن باسقا ەشكٸم قۇتقارا المايدى. مەملەكەت ينۆەستور رەتٸندە ەرەكەت ەتپەسە, ەشكٸم جاسامايدى.
تمد ەلدەرٸندەگٸ ەڭ تٶمەنگٸ باعالاردىڭ بٸرٸ بولىپ سانالاتىن قازٸرگٸ 25 تەڭگەلٸك ورتاشا تاريفتٸ 200 تەڭگەگە كٶتەرسەك تە, بۇل احۋالدى رەتتەي المايدى. 1960-1980 جىلدارى سالىنعان بارلىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ٷشٸن الدىمەن وراسان زور اقشا سالۋ كەرەك. ەسكە سالا كەتەيٸن, سول جىلدارى قازاقستان 26 گۆت ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرۋگە قول جەتكٸزدٸ.
قانداي دا بٸر ميفتٸك ينۆەستورعا سٷيەنٸپ, اعا ۇرپاقتىڭ تاڭ قالدىرعان جۇمىسىن قايتالاۋ قيىنعا سوعادى. ينفراقۇرىلىمدى جٶندەۋ ٷشٸن بٸز مەملەكەتتٸك ينۆەستيتسيياعا سەنۋٸمٸز كەرەك. ال تۇڭعيىقتىڭ شەتٸنەن الىستاعان كەزدە عانا ينفراقۇرىلىمنىڭ قاي بٶلٸگٸندە جەكە ينۆەستورلاردى تارتۋعا تۇرارلىق ەكەنٸن كٶرۋگە بولادى. بۇل جەردە لوگيكا بولسا, ەرينە. جاڭا بازالىق ينفراقۇرىلىمدى ٶزٸمٸز جاسامايىنشا, بٸزگە ينۆەستور كەلمەيدٸ. بٸزدە تاريفتەر ٶتە تٶمەن, مەملەكەت ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ سۋبسيدييالاناتىنىن مويىنداۋى كەرەك. ەيتپەسە, ينفراقۇرىلىمنىڭ ودان ەرٸ ناشارلاۋىن بايقايتىن جاعىمسىز ستسەناريي ورىن الۋى مٷمكٸن.
– سوعان قاراماستان, قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸرقاتار جوبالار ٸسكە قوسىلدى. ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ جاڭا جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى ايتىپ, كٶكشەتاۋدا جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن سالۋ ٷشٸن تەندەر دايىندالىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ...
– ٶيتكەنٸ, بٸزدەگٸ جىلۋ ەلەكتر ستانتسييالارى 1940 جىلدارى, كەيبٸرٸ 1930 جىلدارى سالىنعان. سەيكەسٸنشە, جىلۋ ەلەكتر ستانتسييالارى جابدىقتارىنىڭ ەبدەن توزىعى جەتتٸ. مۇنىڭ سوڭى پەتروپاۆلدا بولعان اۋىر جاعدايعا ەكەلدٸ.
ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, قازاقستان 30 جىلدا ەنەرگەتيكا سالاسىن – نەگٸزٸنەن ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن قارجىلاندىرۋدىڭ ٷش كەزەڭٸن ٶتكٸزٸپ الدى. 30 جىل ٸشٸندە سالالىق جوبالارعا جٷيەلٸ تٷردە 10-15 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسييا قۇيۋ كەرەك ەدٸ. تۋربينالاردى, قازاندىقتاردى, جەلٸلەردٸ جاڭارتۋ قاجەت بولاتىن. ال بٸز مۇنىڭ ورنىنا كەڭەستٸك مۇرانى بەلسەندٸ تٷردە پايدالانىپ كەلدٸك. مەيلٸنشە, جاڭا جىلۋ ەلەكتر ستانتسييالارىن سالۋ قاجەت. ەسكٸ جەس-تەردٸڭ توزىپ كەتۋٸ قازٸر دەموگرافييالىق پروتسەستەرگە, قازاقستانداعى حالىق سانىنىڭ ٶسۋٸنە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ.
- سٸزدٸڭشە, ەنەرگەتيكالىق داعدارىستان شىعۋ ٷشٸن قازاقستانعا بٸر اەس جەتكٸلٸكتٸ مە?
- بٸر اەس سالىپ الساق جاقسى. ونىڭ ٶزٸنە 12 جىل كەتەدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ ەكٸ ەنەرگوبلوكتان تۇرادى. 1200-دەن 2400 ۆت. بولاشاقتا ەكٸنشٸ اەس-تٸ ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك نەمەسە باتىس ٶڭٸرٸنەن سالۋ كەرەك شىعار. ياعني, قاي جاقتا تۇتىنۋشى كٶپ, نە بولماسا ەنەرگييا كٶزٸ تاپشى, سوندا سالۋ قاجەت. ايتا كەتۋ كەرەك, بەلارۋس مەملەكەتٸ التى جىلدا سالىپ الدى.
- كەي ٶڭٸردە ەنەرگييانى شامادان تىس قاجەت ەتەتٸن ٶنەركەسٸپ ورىندارى كٶپ. ولارعا بٸر قالا تۇتىناتىن ەنەرگييا كەتۋٸ مٷمكٸن ەكەن...
- ەكونوميكا قالاي داميدى? دامىعان مەملەكەتتەردە ەلەكتر قۋاتىنىڭ 20 پايىزىن الدىن الا جٷرگٸزٸپ وتىرادى. ياعني, كەرەكتٸ ەنەرگييا كٶزٸنەن 30-40 پايىزعا ارتىق ٶندٸرەدٸ. نەگٸزٸ ەلەكتر ەنەرگييا بولماسا, ەشتەڭە دامىمايدى. ەكونوميكا ٸلگەرٸ باسپايدى, جٸٶ ٶسپەيدٸ. ادامزاتقا ەڭ كەرەكتٸ دٷنيە ينتەرنەت تە ەمەس. 31 جىلدا بٸر نىسان سالمادىق. تىم بولماسا, جاڭا جىلىتۋ ەلەكتر ستانتسييالارى دا بوي كٶتەرمەدٸ. جاڭا تەحنولوگييامەن سالىنعان جەو-لارعا كٶمٸر كٶپ كەتپەيدٸ.
بٸزدەگٸ ەڭ ٷلكەن مەسەلە – اۋىزبٸرلٸك جوق. ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ مەن ەكولوگييا, گەولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸ بٸردەي پايىمعا كەلۋ كەرەك. پوپۋليزمدٸ قويۋ كەرەك.
جاسىل ەنەرگەتيكا دەپ جەلدەتكٸشتەردٸ, كٷن باتارەيالارىن قويىپ, ەنەرگييا تاپشىلىعىن شەشۋگە اتسالىسامىز دەۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸ -40, +40 تەمپەراتۋرالى مەملەكەتكە كەلمەيدٸ. قازٸر بۇرىنعىداي ەمەس, ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ دە جەرگە تٷسٸپ, جۇمىس ٸستەۋگە كٶشٸپ جاتىر. مەسەلەن, اەس ەنەرگييا كٶزٸن عانا ەمەس, عىلىمدى دا دامىتادى. كەيٸن ٶزٸمٸز يگەرسەك, جايمەن يادرولىق وتىن ٶندٸرەمٸز. بٸزدە ۋران قورى مول. يادرولىق وتىننىڭ ٷش-تٶرت تٷرٸن يگەرسەك, ۋراننىڭ ٶزٸمەن قىرۋار قارجى تابۋعا بولادى. اەس سالىنسا, عىلىمعا سەرپٸن بەرٸلسە, ەرٸ قاراي داميتىن جول كٶپ.
حالىقارالىق ماگاتە بويىنشا 150-دەن استام مەملەكەت اەس سالۋعا ۇسىنىس جاساپتى. سوندىقتان اەس-تٸڭ 3+ بۋىنىندا ەميسسييا جوق, اۋانى لاستامايدى. بىلتىر جەلتوقسان ايىندا تٷركيياداعى اككۋيۋدا سالىنىپ جاتقان اەس-تٸ كٶردٸك. 4 ەنەرگوبلوك سالىپ جاتىر. ٸشتەي قىزعانىپ قالاسىڭ. دەل سونداي 4 ەنەرگوبلوك قازاقستاننىڭ ەكٸ جاعىندا تۇرسا, كەرەمەت قوي.
– سٸزدٸڭشە اەس-تٸ قاي مەملەكەت سالعانى جٶن...
– بۇل مەملەكەتتٸك تۇرعىدان شەشٸلەتٸن مەسەلە عوي. بٸراق تٷركييا نەگە رەسەيدٸ تاڭدادى? سەبەبٸ, جاپونييا مەن فرانتسييا 42-44 ملرد اقش دوللارىن سۇراعان. ال رەسەي 22 ملرد دوللارعا سالىپ, وعان قوسا مامانداردى وقىتادى. ايىرماشىلىق جەر مەن كٶكتەي عوي. تٷرٸكتەر وسىنىڭ بەرٸن ەسكەردٸ. كەلەسٸ جىلى بٸر ەنەرگوبلوگى ٸسكە قوسىلادى. بۇل اەس 60 جىلعا دەيٸن جۇمىس ٸستەيدٸ ەكەن. تٸپتٸ, 80 جىلعا دەيٸن ەنەرگييامەن قامتاماسىز ەتەتٸنٸ ەسەپتەلگەن. سوندا مەملەكەت 20 جىل قارجىسىنان قۇتىلسا, قالعان 40 جىل تازا مەملەكەتكە, حالىققا جۇمىس ٸستەيدٸ.
كەيبٸر كومپانييا قاعاز بويىنشا بەرٸن قاتىرامىز دەيدٸ. شىن مەنٸندە, تەجٸريبە جٷزٸندە بٸر نىسان جۇمىس ٸستەپ تۇر ما? وسى جاعىنا كٶڭٸل بٶلۋ قاجەت.
ونىڭ ٷستٸنە قازاقستان گەرمانييا سيياقتى باي مەملەكەت ەمەس. ەگەر تاريف باعاسىن 200-300 تەڭگە قىلاتىن بولساڭ, جاپونداردى شاقىراسىڭ, 60 تەڭگە بولسىن دەسەڭ - رەسەيدٸ.
تاعى بٸر نەرسە – روساتوم بەلارۋس مەملەكەتٸنە اەس-تٸ قالاي تەز جەنە ارزان سالىپ بەردٸ? بۇلاردىڭ دا تەجٸريبەسٸن زەرتتەۋ قاجەت.
تمد بويىنشا ەڭ ارزان جانارماي, ەنەرگييا كٶزٸ بٸزدە ەكەن. مەملەكەت باعانى ۇستاپ تۇر.
كٶرشٸ ٶزبەكستاندا اي-95 جانارمايى – 500 تەڭگە, گرۋزييادا – 700, تٷركييادا – 880 تەڭگە. بۇلاردا باعا قۇبىلمالى. 2025 جىلى قاڭتاردان باستاپ ەۋرازييالىق وداق اياسىندا بٸرىڭعاي ەنەرگييا كەڭەستٸگٸ كٷشٸنە ەنەدٸ. ول كەزدە باعا بٸردەي بولادى. سول سەبەپتەن اەس سالار كەزدە تٷرٸكتەر سيياقتى پراگماتيكالىق تۇرعىدان ارزان ەرٸ ساپالى جاعىنا مەن بەرۋ كەرەك شىعار.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
