قمدب-نىڭ قوستاناي وبلىسى بويىنشا ٶكٸل يمامى
اسا قامقور ەرەكشە مەيٸرٸمدٸ اللانىڭ اتىمەن باستايمىن!
قازاق حاندىعى ھەم يماندىلىق يٸرٸمدەرٸ
بٸز, قازاق حالقى تابيعاتىنان يماندىلىققا, اقىندىققا, دانالىق ويعا جاقىن جۇرتپىز. بابالارىمىز تەكتٸ, سٶزٸ كەلٸستٸ, پٸكٸرٸ كەسٸمدٸ, پاراساتتى بولعان. جاۋ شاپسا باتىرلارىمىز ەرلٸك كٶرسەتسە, داۋعا اقىندارىمىز دايىن بولعان. ال, اراعايىندىق قىزمەتتٸ, ياعني ەكٸ ەلدٸ تابىستىرىپ, مەمٸلە جاساسۋعا دانا بيلەرٸمٸز بەلسەندٸلٸك تانىتىپ وتىرعان.
XV عاسىردا, ياعني التىن وردانىڭ ىدىراۋ تۇسىندا ٶمٸر سٷرگەن اسان قايعى بابامىزدىڭ وتتى جىرلارى مەن ٶسيەتتٸ ٶلەڭدەرٸ يماندىلىققا نەگٸزدەلگەن. ونىڭ شىن اتى – حاسان سەبيتۇلى. تاريحي دەرەكتەردە جازىلعانداي, بابامىز قازاق حاندىعىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشىلار دەپ سانالاتىن كەرەي مەن جەنٸبەك حانداردىڭ اقىلشى بيٸ بولعانى بەلگٸلٸ. مۇنى قازٸرگٸ تٸلمەن تٷسٸندٸرسەك, جوعارى لاۋازىمدى تۇلعانىڭ كەڭەسشٸسٸ دەۋگە بولادى. اسان قايعى جىرلارى ارقىلى حالىقتى بٸرلٸك پەن بەرەكەگە ۇيىتىپ, قازاق حاندىعىنىڭ ٸرگەتاسىن قالاۋعا مول ٷلەس قوسقان. حالقىمىزدىڭ رۋحاني قالىپتاسۋ جولىندا دا بەلسەندٸلٸك تانىتتى. سول كەزدەگٸ وقيعالارعا تالداۋ جاساپ قانا قويماي, ونىڭ سالدارى قانداي بولماق, ٸستٸ نەدەن باستاۋ كەرەك دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەگەن, تۇجىرىم جاساعان. شوقان ۋەليحانوۆ اسان اتامىزدى: «كٶشپەندٸ قازاق, قوعام ۇلىسىنىڭ فيلوسوفى», – دەپ سيپاتتاعان. اسان قايعىنىڭ تولعاۋلارى وتاندى سٷيۋگە, ٸزگٸ امال جاساۋعا, جاماندىقتان ساقتانىپ, باقىتتى ٶمٸر سٷرۋگە ٷندەيدٸ. مەسەلەن, مىنا بٸر تولعاۋىندا جىراۋ بابامىز ٶتكٸنشٸ دٷنيەلٸك ٸستەرگە بولا ۇرىسىپ, تالاسپاۋعا شاقىرادى.
ٶلەڭ-جىرداعى نەگٸزگٸ وي مەن تۇجىرىم بىلاي تٷيٸندەلگەن:
«ٶلەتۇعىن تاي ٷشٸن,
كٶشەتۇعىن ساي ٷشٸن,
جەلكە تەرٸڭ قۇرىسىپ,
ەركٸممەنەن ۇرىسپا.
اشۋ دەگەن دۇسپان, ارتىنان
تٷسٸپ كەتسەڭ قايتەسٸڭ
تٷبٸ تەرەڭ قۋىسقا!..»
راسىندا دا كەيدە بولماشى نەرسە ٷشٸن ادام بالاسى پەندەلٸككە ۇرىنادى, دٷنيەلٸك ٸستەرگە تالاسىپ, ابىرويسىزدىققا دۋشار بولادى. ال اسان قايعى بەرٸنە پاراسات بيٸگٸنەن قاراۋعا ٷندەيدٸ.
اتاقتى جىراۋلارىمىزدىڭ بٸرٸ – شالكيٸز تٸلەنشٸۇلى جاس كەزٸنەن كيەلٸ سٶزدٸڭ شەبەرٸ, اقىندىق قىرىمەن تانىلعان. ول مۇسىلمانشا بٸلٸم العان. سوندىقتان دا تولعاۋلارىندا مۇسىلماندىق مۇراتتى باستى ورىنعا قويعان. قازاقتا: «باسقا پەلە – تٸلدەن», – دەگەن تاۋىپ ايتىلعان اسىل سٶز بار. ادام بالاسى تٸلٸنە ساق بولماسا, كٷنەنٸ دە تٸلٸنەن تابادى ەكەن. سٶز بەن تٸلگە بايلانىستى شالكيٸز جىراۋ بىلاي دەپ جىرلاعان:
«جاپالاق ۇشپاس جاسىل تاۋ,
جاقسىلاردىڭ ٶزٸ ٶلسە دە سٶزٸ ساۋ.
ويلاپ تۇرسام جاماننىڭ,
جالاڭداعان ٶز باسىنا تٸلٸ جاۋ».
باعزى كٸتاپتاردا لۇقمان حەكٸم تۋرالى مىناداي وقيعا باياندالعان. بٸر كٸسٸ ودان مالدىڭ ەڭ تەتتٸ جەرٸن الىپ كەل دەپ بۇيىرىپتى. لۇقمان قويدى سويىپ, تٸلٸن ەكەلٸپتٸ. ەندٸ ەڭ اششى جەرٸن ەكەلٸڭٸز دەسە, تاعى دا سول تٸلدٸ الىپ كەلگەن ەكەن. سوندا سەبەبٸن سۇراپ: «سٸز نەگە قايتا-قايتا بٸر نەرسەنٸ ەكەلە بەردٸڭٸز», – دەسە, ول: «جاقسىلىق تا, جاماندىق تا – تٸلدەن, تٸل بايقاپ سٶيلەمەسە, تاس جارادى, تاس جارماسا – باس جارادى», – دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ.
ەل قورعاۋ, وتاندى ايالاۋ, بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاۋ – مۇسىلماننىڭ اسىل مٸندەتٸ. بۇل قاسيەتتەر جىراۋلارىمىزدىڭ تولعاۋلارىنان تىس قالسىن با?! كٶرنەكتٸ اقىن-جىراۋ دوسپامبەت (قازاق تٸلٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە ساي دۇسمۇحاممەد سٶزٸ دوسپامبەت دەپ ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان بولار, مەسەلەن مۇحاممەد سٶزٸ قازاق دالاسىندا مۇحامبەت, ماحامبەت, ت.ب. دەپ اتالىپ كەتكەن) ەل قورعاۋدى مۇسىلماندىق ەرٸ پەرزەنتتٸك پارىز دەپ ساناعان. ول قىرىم, نوعايلى, قازان حاندىقتارى اراسىنداعى شايقاستاردا قولباسشى بولعان. بٸر ٶلەڭٸندە: «وسى جولدا شاھيد بولسام, ياعني جانىمدى بەرسەم ٶكٸنبەن», – دەۋٸ تەگٸن ەمەس, سٸرە.
دوسپامبەت جىراۋ:
«...بٷگٸن, سوڭدى ٶكٸنبەن,
ٶكٸنبەستەي بولعانمىن,
ەر مامايدىڭ الدىندا
شاھيد كەشسەم, ٶكٸنبەن!..» دەپ ەرلٸكتٸ ناسيحاتتاعان. بۇل ٶلەڭ دە قازاق دالاسىنداعى ەر-جٸگٸتتەرگە جٸگەر سىيلاعان.
XVII عاسىردىڭ كٶرنەكتٸ جىراۋى جيەمبەت اقىن ەر-جٷرەك باتىرلىعىمەن دە, ۇشقىر اقىندىعىمەن دە كٶزگە تٷسكەن. كەيبٸر كٸتاپتاردا جيەمبەت جىراۋ 1620 جىلى ەسٸم حاننىڭ ويراتتارعا قارسى سوعىسىندا كٸشٸ جٷز قولىن باسقارعانى تۋرالى جازىلعان. ول ەسٸم حاننىڭ ەسٸنە ٶتكەندٸ سالىپ, قۇدايدان قورقۋعا شاقىرىپ, تەۋبەشٸل بولۋعا ٷندەپ وتىرعان. ٶزٸ دە جىرلارىندا بٸر اللاعا سىيىنىپ, قۇلشىلىق پەن تٸرشٸلٸكتٸ ۇشتاستىرا ٷيلەسٸمدٸ ٶمٸر سٷرۋدٸ ۋاعىزداعان. بۇل جاعداي اقىننىڭ مىنا بٸر ٶلەڭٸندە ايقىن كٶرٸنٸس تاپقان:
«...باستاپ كەلگەن ٶزگە ەمەس,
جيەمبەت سىندى بيٸڭ-دٸ.
مالىن سالىپ الدىنا,
ەر سالادان قۇيىلدى,
ون ەكٸ اتا بايۇلى
بٸر تەڭٸرگە سىيىندى».
ابىلاي حاننىڭ تۇلعالىق بەينەسٸن تۇڭعىش سيپاتتاعان, قوعام قايراتكەرٸ بۇقار جىراۋ حاننىڭ اقىلشىسى, ياعني كەڭەسشٸسٸ بولعان. بۇقار قالقامانۇلى حالىقتى يماندىلىققا شاقىرعان. «تٸلەك» دەپ اتالاتىن ٶلەڭٸندە شاريعاتتى بٸلٸپ, ۇستانۋعا, رۋحاني تۇرعىدان ٶسٸپ, ٶنەگەلٸ ٶمٸر سٷرۋدٸ ۋاعىزداعان.
بۇقار بابامىز:
«بٸرٸنشٸ تٸلەك تٸلەڭٸز,
بٸر اللاعا جازباسقا
...بەسٸنشٸ تٸلەك تٸلەڭٸز
بەس ۋاقىتتى بەس ناماز,
بەرەۋٸ قازا قالماسقا», – دەپ جىرلايدى.
اقىن ادامگەرشٸلٸكتٸ ناسيحاتتاپ, كەڭپەيٸل مٸنەزدٸ بولۋعا شاقىرعان. اللانىڭ اق جولىندا جٷرٸپ, شاريعاتقا بەكەم بولۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸندٸرگەن. بٸر ٶلەڭٸندە:
«اللا دەگەن ار بولماس,
اقتىڭ جولى تار بولماس,
تار پەيٸلدٸ كەڭٸمەس,
كەڭ پەيٸلدٸ كەمٸمەس», – دەيدٸ.
راسىندا دا ادام بالاسى كەڭپەيٸلدٸ بولعان سايىن, ونىڭ ادامگەرشٸلٸگٸ ارتادى. حالقىمىزدا: «كەڭ بولساڭ, كەم بولمايسىڭ», – دەگەن سٶز بار. كٶركەم مٸنەز – مۇسىلمانعا تەن سيپات.
قازاق حالقى قاشان دا بٸرلٸكتٸ باستى ورىنعا قويا بٸلگەن. ەل اراسىندا «بٸرلٸگٸ كٷشتٸ ەل وزادى», «بٸرلٸك بولماي, تٸرلٸك بولماس», «جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل», «كٶپپەن كٶرگەن ۇلى توي» دەگەن قاناتتى سٶزدەر كەڭ تاراعان. اسىل دٸننەن باستاۋ العان بۇل ماقالدار قازاق دالاسىندا جيٸ ايتىلىپ كەلدٸ. قازٸر دە ماڭىزىن جويعان جوق. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (اللانىڭ وعان يگٸلٸگٸ مەن سەلەمٸ بولسىن) مۇسىلمان ٷمبەتٸن جاماعاتپەن بٸرگە بولۋعا شاقىرعان. اللا ەلشٸسٸ: «...كٶپشٸلٸكپەن بٸرگە بولىڭدار! بٶلٸنۋدەن ساقتانىڭدار», – دەگەن ٶسيەت قالدىرعان. اللا تاعالا قاسيەتتٸ قۇراندا «ەلي يمران» سٷرەسٸندە: «...بٶلٸنبەڭدەر», – دەپ ەمٸر ەتكەن.
يسلامدى ۇستانعان بابالارىمىز دا بٸرلٸكتٸ قاشان دا ٶلەڭ-جىرعا قوسقان.
17 جاسىنان شايقاسقا قاتىسىپ, قازاق جەرٸن قالماقتاردان قورعاعان بەلدٸ باتىر ەرٸ جىراۋ اقتامبەردٸ سارىۇلىنىڭ ٶسيەت ٶلەڭدەرٸ دە پايعامبارلار سٶزٸمەن ٷندەسٸپ جاتىر.
ماقالانىڭ قورىتىندىسىن اقتامبەردٸ جىراۋدىڭ ٶلەڭٸمەن ٶربٸتسەك:
«بالالارىما ٶسيەت:
قىلماڭىزدار كەپيەت,
بٸرلٸگٸڭنەن ايىرىلما,
بٸرلٸكتە بار قاسيەت.
تاتۋلىق بولار بەرەكە,
قىلماسىن جۇرت كەلەكە.
اراز بولساڭ التى اۋىز,
ەلٸڭە كٸرگەن ەرەكە».
اللا تاعالا ەلٸمٸزدٸ امان, جەرٸمٸزدٸ تىنىش ەتكەي. ۇلى اللاعا ۇنامدى ەربٸر ٸسٸمٸز بەرەكەلٸ بولعاي. ەمين!
