اقمەشٸت... ۇشقان ۇيا
قىزىلوردا, اقمەشٸت – ۇلت ۇيتقىسى, ۇيىق مەكەن. سىر ٶڭٸرٸ – ەلٸمساقتان الاش بالاسىنىڭ التىن بەسٸگٸ. وعان قورقىتتان قالعان قوبىزدىڭ ٷنٸ, قازاق كٶكٸرەگٸنەن ٷزٸلمەگەن وعىزدىڭ جىرى كۋە-دٷر. باسىنان تالاي قيىن كەزەڭدەر ٶتسە دە, بۇل ٶلكە ۇلتتىڭ جٷگٸن ارقالاپ, مۇڭ-شەرٸن كٶتەرگەن ارداقتىلاردى قويناۋىنان تٷلەتٸپ كەلەدٸ. سىر بويىنداعى سانسىز ەسكٸ شاھارلار – ييۋ-قييۋ تاريحىمىزدىڭ كٶنەكٶز شەجٸرەسٸ ٸسپەتتٸ, اتادان بالاعا دارىعان رۋحاني دەستٷر – تازا قازاقى عۇرىپ-سالت ەلٸ ٷزٸلگەن جوق. «قۇرىش قالاي شىنىقتىنى» وقىپ ٶسكەن ۇرپاقتىڭ ٸشٸندە دٸلٸ مەن دٸنٸن بەرٸك ساقتاعان, تٸلٸنەن اجىراماعان, ۋىزىنا جارىعان ۇلتتىق ينتەلليگەنتسييانىڭ نەگٸزگٸ قوسىنىنىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ وسى ايماقتىڭ تۋمالارى.
سٷلەيلەر ەلەمٸ. ولاردىڭ جىرى مەن كٷيٸنە قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ ٶسكەن ۇرپاق ٶز جولىن اداسپاي تابادى. كٶشەرباي ەۋلەتٸنٸڭ جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرٸ جيٸ اۋىزعا الىناتىنى سودان بولسا كەرەك.
ەۋلەت... ەڭبەكشٸلەر ديناستيياسى
بٸزدٸڭ كەيٸپكەرٸمٸز – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ, ەڭبەك جولىن قىزىلوردا قالاسىندا قۇرىلىسشى, ينجەنەر بوپ باستاعان, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق كومسومولدا بەلسەندٸ ۇيىمداستىرۋشى بولعان, تەۋەلسٸزدٸك تۋىن كٶتەرگەن جىلدان باستاپ مەملەكەتتٸك قىزمەتتە ەرتٷرلٸ جاۋاپتى قىزمەتتٸ ويداعىداي اتقارعان قىرىمبەك كٶشەرباەۆ. ەگەر كٸمدە كٸم ونىڭ ەڭبەك جولىنا ٷڭٸلسە, پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ سەنٸم ارتار سەرٸگٸنٸڭ بٸرٸ وسى كٶشەرباەۆ ەكەنٸن اڭعارادى. بۇعان ول اتقارعان جەمٸستٸ ٸستەرٸ كۋە. ول ساياساتقا, اتقارۋشى بيلٸككە بٸردەن ارالاسقان جوق, ىسىلدى, شىنىقتى. اق الاقان, كەڭسەدە ەسەيگەن بٷگٸنگٸ كٶپ شەندٸدەن ونىڭ ەرەكشەلٸگٸ دە سول.
[caption id="attachment_10532" align="alignleft" width="300"]
ونىڭ بالالىق شاعى اۋىلدا ٶتتٸ. قىزىلوردالىقتارعا كٶشەرباي وتباسى ەبدەن تانىس. تٸپتٸ, كەزٸندە بٷكٸل رەسپۋبليكا بۇل وتباسىنىڭ اتاعىنا قانىق بولدى. سەبەبٸ, كٶشەرباي ەۋلەتٸن قىزىلوردالىقتار «ەڭبەكشٸلەر ديناستيياسى» دەپ تەكتەن تەك اتاعان جوق. ەڭبەك ارداگەرٸ, سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ, كولحوزداستىرۋ جىلدارىندا ايماقتاعى جەتەكشٸ ادامداردىڭ بٸرٸ بولعان كٶشەرباي دەرٸباەۆ تۋرالى كەزٸندە باسپاسٶز جيٸ جازاتىن. ەكەسٸ ەلەۋ كٶشەربايۇلى بولسا, ايماقتىڭ دامۋى مەن كٶركەيۋٸنە ايرىقشا ٷلەس قوسقان قايراتكەرلەردٸڭ بٸرٸ. ول قازالى, سىردارييا, تەرەڭٶزەك, قارماقشى, قازالى اۋداندارىندا پارتييا كوميتەتٸنٸڭ 2-حاتشىسى, تٶراعاسى, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقاردى. حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن ەلەۋ كٶشەربايۇلى ەر جىلدارى ٷش مەرتە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنٸمەن ماراپاتتالعان. بۇدان ٶزگە دە سىي-سيياپات, ماراپات جەتكٸلٸكتٸ.
بٸز وسى ازداعان مەلٸمەتتەردەن-اق قىرىمبەك ەلەۋۇلىنىڭ جاستايىنان ەڭبەككە جاقىن ٶسكەندٸگٸن بٸلە الامىز. وتباسى ٶنەگەسٸ – تۇلعا كەمەلدٸگٸ. «ۇيادا نەنٸ كٶرسە – ۇشقاندا سونى الادى»... حالىق – دانا.
ەڭبەك... جەنە جاۋاپكەرشٸلٸك
قىرىمبەك كٶشەرباەۆتىڭ جۇمىس تەرتٸبٸن بٸلەتٸندەر ونىڭ ەردايىم ەكٸ مەسەلەگە قاتتى نازار اۋداراتىنىن ايتادى: ەڭبەك جەنە جاۋاپكەرشٸلٸك.
ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ اپپاراتىنىڭ مەدەنيەت جەنە ۇلتارالىق قاتىناستار رەفەرەنتۋراسىنىڭ رەفەرەنتٸ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ كٶمەكشٸسٸ بولدى ەۋەلٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى. بۇل جىلدار مەدەنيەت پەن ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ شيرىعۋلى سەتٸ. ەلدٸڭ ەر تٷكپٸرٸندە ەرتٷرلٸ سىپسىڭ سٶز, ايعاي-شۋ, ايتىس-تارتىس جٷرٸپ جاتتى. سونى رەتتەۋ, قىزۋىن باسۋ قىرىمبەك سەكٸلدٸ ماماندارعا جٷكتەلگەن. شٷكٸر, بۇل سالادا تالاي ەلگە ٷلگٸمٸز. ونىڭ ۇلتارالىق قاتىناستىڭ مەكتەبٸنەن العان تەجٸريبەسٸ كەيٸنگٸ قىزمەتتەرٸنە سەپتەستٸ دەۋگە بولادى.
1994-1995 جىلدار الماتى قالاسى كالينين اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ بولدى. بۇدان سوڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتٸ اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى – ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ; قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸ اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى – اۋماقتىق دامۋ بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ; قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى – باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ بولدى. ەر قىزمەت – تاباندى ەڭبەكتٸ, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ. كٶشەرباەۆتىڭ كٶشەلٸ جۇمىستارىنىڭ تاعانى وسى جىلدارى قالاندى.
بٸلٸم... كومپيۋتەر "جىرى"
ال قر بٸلٸم, مەدەنيەت جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸ (1997-99), قر دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم جەنە سپورت مينيسترٸ (1999), قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ (1999-2000) بولعان كەزەڭدەگٸ سالاداعى بەتبۇرىس ٸستەر, زاماناۋي ٶزگەرٸستەر كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸندە. وسى كەزدەرٸ بٸلٸم مەن دەنساۋلىق سالاسىندا تەحنولوگييالىق ٷدەرٸستەر ٸسكە قوسىلدى. سول جىلدارى بٸلٸم وشاقتارىن كومپيۋتەرلەندٸرۋ قولعا الىنعاندا, مىسقىلداعاندار دا, بۇعان ەلٸ دايىن ەمەسپٸز دەپ كەرٸ تارتقاندار دا از بولعان جوق. كٶشەرباەۆ زاماني جاڭالىققا ٸلەسپەۋ – كٶشتەن قالۋ ەكەنٸن باتىل ايتىپ, ٶز باستاماسىن تاباندىلىقپەن قورعادى. سول شەشٸمنٸڭ جەمٸسٸن بٷگٸنگٸ ۇرپاق كٶرٸپ وتىر. قازٸر ەلٸمٸز مەكتەپتەردٸ كومپيۋتەرلەندٸرۋ جۇمىسى بويىنشا ەلەمدەگٸ 50 ەلدٸڭ ٸشٸنە ەنگەن. «ادامنىڭ ادامشىلىعىن ٸستٸ قالاي اياقتاعانىنان ەمەس, باستاعانىنان بٸل» دەگەن اباي تۇجىرىمىنىڭ استارىن ۇعاتىن جاندار ٷشٸن ەلەۋۇلىنىڭ بۇل ەلەۋلٸ ٸسٸ تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ دەر ۋاقىتىندا قولعا الىنعان ٸس. سونداي-اق, بٸلٸم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ۇلتتىق كادرلاردىڭ كٶبەيٸپ, نەگٸزگٸ ماڭىزدى مەكەمەلەردٸ ٶز قولىمىزعا العانىمىز كٶشەرباەۆ مينيستر بولعان كەزدە قولعا الىنعانىن ۇمىتپاعان ابزال. «قازاقتار مۇنداي ايرىقشا ماڭىزدى ورىنداردى باسقارا المايدى» دەگەندەرگە مينيستر كٶشەرباەۆ: «وندا سٸز دە باسقارا المايسىز» دەپتٸ دەگەن اڭىز بار...
ورال... ٶزگەرگەن ٶڭٸر
قىرىمبەك كٶشەرباەۆ 2000-2003 جىلدار ارالىعىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بولدى. رەسەيدٸڭ بٸرنەشە گۋبەرنيياسىمەن شەكتەسەتٸن بۇل ٶلكە قاي تۇرعىدان الساڭىز دا ٶتە ماڭىزدى ايماق سانالادى. اقجايىق ەلٸ كٶشەرباەۆ دەسە, ناعىز ەڭبەك سٷيگٸش, حالىققا ەتەنە جاقىن باسشى دەپ, ساعىنا ەسكە الادى. ول كەزدە بۇل ايماقتاعى ساياسي احۋال اسا كٷردەلٸ ەدٸ. ٶكتەم سٶيلەۋدٸ ەدەتكە اينالدىرعان كەيبٸر ۇلىس ٶكٸلدەرٸ قىرىمبەك كٶشەرباەۆتىڭ جۇمىسىنا ەدەۋٸر كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ, اياعىنا تۇساۋ بولعانىن بٸراز جۇرت بٸلەتٸن بولسا كەرەك. وبلىستىق مەسليحات ٶكٸلدەرٸ ەكٸمنٸڭ باستامالارىن قولداماي, كەجەگەلەرٸ كەرٸ تارتقاندا, ايتقانىنان قايتپاعان ەكٸم ولاردى تاراتىپ جٸبەرگەنٸن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار ريزالىقپەن ەسكە الادى. بۇل ٸستٸڭ باسى ەدٸ. ورال سول جىلدارى قۇلپىرىپ سالا بەردٸ. ٶڭٸر ٶزگەردٸ. گاز قۇبىرلارى تارتىلىپ, سۋ مەن جولدىڭ, لوگيستيكانىڭ مەسەلەسٸ وڭدى شەشٸلدٸ. ورالدىقتار قىرىمبەك كٶشەرباەۆتىڭ بٸرنەشە جىلدىق ەڭبەگٸن ەلٸ ۇمىتا قويعان جوق...
ماڭعىستاۋ وبلىسىن باسقارعان جىلدارداعى يگٸ ٸستەر ٶز الدىنا. ونى ۇمىتقىسى كەلگەندەر كٶشەرباەۆ دەسە, جاڭاٶزەندەگٸ وقيعانى ەسكە الادى. جاڭاٶزەن جاراسى سىزداماي تۇرىپ, ەل ٷكٸمەتٸ مەن الپاۋىت كومپانييالارعا ەڭبەك داۋىن شەشۋدٸ تالاي مەرتە ايتقانىن كەيٸننەن بٸلدٸك. ەگەر سول بٸر قايعىلى وقيعا دەمەسەڭٸز, رەسپۋبليكا بويىنشا مۇنايلى ٶلكەنٸڭ دامۋ قارقىنى كٶشباسىندا بولعانى ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەردەن بەلگٸلٸ.
ارال... كٶزدٸڭ جاسى ەدٸ
«قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ارال تەڭٸزٸنٸڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸنٸڭ سۋى قايتا مولايا باستاعانىن مەلٸمدەدٸ». رەسمي اقپارات وسى تاقىلەتتەس اقپاردى تاراتقان كەزدە, بٸزدٸڭ كٶكٸرەگٸمٸزدٸ ەلدەبٸر قۋانىش سەزٸمٸ بيلەدٸ. ارالدىڭ تاعدىرى – الاشتىڭ تاعدىرى. سوناۋ كەڭەس كەزەڭٸنەن حالىقارالىق تٷيتكٸلگە, ەكولوگييالىق ايرىقشا مەسەلەگە اينالعان ارال قاسٸرەتٸ تالاي كٶسەمدەر مەن شەشەندەردٸ سايراتسا دا, حالىقارالىق قور قۇرىپ, كونفەرەنتسييالار ٶتكٸزٸپ, تالاي سٶز شىعىنداسا دا, بەتٸ بەرٸ قاراماعان بولاتىن. قىرىمبەك ەلەۋۇلى ەكٸم بولعان از جىلدىڭ ٸشٸندە ارالدىڭ كەنەزەسٸنە سۋ بارىپ, ارناسى تولىعىپ, بالىقشىلارى جۇمىسقا كٸرٸسٸپ, ابىر-سابىر بوپ جاتىر دەگەن جىلى سٶز تاراۋدا. قۋانارلىق جايت. بۇرىنعى ارالدى تٷگەل تولتىرۋ مٷمكٸن ەمەس ارمان شىعار, بەلكٸم... بٸراق, بۇل جۇمىستى توقتاتپاۋ كەرەك. ارال بٸزگە, بٸز ارالعا كەرەكپٸز...
قىرىمبەك كٶشەرباەۆ قىزىلورداعا ەكٸم بولعالى نەبەرٸ ەكٸ جارىم جىلداي ۋاقىت ٶتتٸ. 90 پايىزدان استامىن نەگٸزگٸ ۇلت قۇرايتىن ٶلكە بۇرىندارى كەز كەلگەن سالا بويىنشا كٶش سوڭىندا جٷرەتٸن. ەلەۋۇلى ەكٸم بولعان سوڭ بٸر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت ٸشٸندە 14 وبلىستىڭ كٶشباسشىسىنا اينالدى. حالىقارالىق ەۋەجايدىڭ جاڭارۋى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جاقسارۋى, قىزىلوردا قالاسىنىڭ قايتا تٷلەۋٸ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزدى جولداردىڭ جاسالىپ, وبلىستىق تاسجولداردىڭ كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتۋٸ, اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ جاندانىپ, كوممۋنيكاتسييا, بيزنەس سالاسىنىڭ دامۋى – بٷگٸنگٸ قىزىلوردانىڭ بەت-بەينەسٸ. ٷنەمٸ سوڭعى ساپتان كٶز اشپاعان, ەكولوگييالىق پروبلەماسى ايتا-ايتا ەسكٸرگەن سىر ەلٸ قازٸر توپ باستاپ تۇر. بۇعان جۇمىسسىزدىقتىڭ ازايىپ, ٶندٸرٸستٸڭ جولعا قويىلعانىن قوسساڭىز, ٸسكەر باسشىنىڭ ٸلكٸمدٸ ٸستەرٸنە سٷيٸنبەي تۇرا المايسىز.
سىرداعى جاڭالىقتارعا ەلەڭدەيتٸن توپ بار قازٸر. قىرىمبەك كٶشەرباەۆ كٶش باستاپ كەلەدٸ. بۇل اقمەشٸتتٸڭ حال-احۋالى جىلدان جىلعا جاقسارادى دەگەن سٶز.
توقتارەلٸ تاڭجارىق.
[caption id="attachment_10534" align="alignleft" width="178"]
راۋشانبەك ەبساتتاروۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اباي اتىنداعى قازۇپۋ ساياساتتانۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك-فيلوسوفييالىق پەندەر كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ:
– قىرىمبەك كٶشەرباەۆتى جاس كەزٸنەن بٸلەمٸن. ول تالانتتى, ٶز ەلٸن سٷيەتٸن ەڭبەكقور ازامات. ول زييالى وتباسىنان شىققان. تەگٸنە تارتقاندىقتان بولار, ونىڭ ەربٸر ٸسٸنەن ۇجداندىلىق, شىنايىلىق بٸلٸنٸپ تۇرادى. كەز كەلگەن قىزمەتتٸ ادالدىقپەن, ٸسكەرلٸكپەن, پاراساتتىلىقپەن اتقارادى.
بقو, ماڭعىستاۋ وبلىستارىن باسقارعاندا سول ٶڭٸرلەردٸڭ دامۋ دەڭگەيٸ كٶپشٸلٸكتٸ سٷيسٸنتتٸ. قىزىلورداعا ەكٸم بولىپ كەلگەنٸندە مەن ٶتە قۋاندىم. سەبەبٸ, قىرىمبەك كٶشەرباەۆ سىر ەلٸنٸڭ بارلىق جاعدايىمەن بالا كەزٸنەن تانىس. قازٸردٸڭ ٶزٸندە وبلىستا اۋقىمدى شارۋالار اتقارىلىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا الدىڭعى ورىنعا شىقتى. بۇدان دا بيٸك نەتيجەلەرگە جەتەرٸنە سەنٸمدٸمٸن. قىرىمبەك كٶشەرباەۆ عىلىم سالاسىندا دا ورنى بار عالىم. سوندىقتان ەربٸر مەسەلەگە عىلىمي تۇرعىدان, تەورييالىق نەگٸزبەن مەن بەرەدٸ. كەز كەلگەن مەسەلەنٸ شەشەردە ونىڭ جٷيەسٸن, رەتٸن تابا بٸلەدٸ. جەتەكشٸلٸك قابٸلەتكە يە, ۇيىمداستىرۋعا ەبجٸل, اينالاسىنا قامقور ونى قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى دەپ بٸلەمٸن.
