بۇل كٸتاپتان نە بٸلە الاسىز?
كٸتاپتا بالانى ەرتە جاستان دۇرىس دامىتۋدىڭ نەگٸزٸ تۋرالى ايتىلعان. بٷگٸنگٸ زامانعا بەيٸم ەتٸپ ٶسٸرۋ ٷشٸن نە قاجەتتٸلٸگٸن باياندايدى. بالا تەربيەسٸندە انا مەن ەكە قانداي رٶل وينايتىنىن تٷيسٸنەسٸز. سەبيگە قانشا ۋاقىت بٶلۋ كەرەكتٸگٸن تٷسٸنەسٸز. بٸرگە ۋاقىت ٶتكٸزۋدەن قانداي تابىستارعا قول جەتكٸزۋگە بولاتىنىن بٸلەسٸز.
ماسارۋ يبۋكا, جاپونييا
اۆتور تۋرالى
كٸتاپتىڭ اۆتورى بٸلٸم بەرۋ مەن بالا دامىتۋ سالاسىنىڭ مامانى ەمەس. سوندىقتان ونىڭ ويىندا ستاندارتتى تەورييالارمەن قامتىلاتىن شەكتەۋلەر جوق.
اۆتور «Sony» فيرماسىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشىلاردىڭ بٸرٸ. جاپون ەلٸن تىعىرىقتان الىپ شىققانداردىڭ بٸرٸ.
«دارىنداردى وقىتۋ» ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى جەنە ەرتە جاستان دامىتۋ قاۋىمداستىعى ديرەكتورىنىڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى.
كٸتاپ اۆتورى ماسارۋ يبۋكانىڭ ۇرانى: بالاعا بەرٸ باعىنادى دەگەنگە سايادى. كەيدە ەرەسەك ادامدار جاڭا بٸر سالانى يگەرگەندە بارىن سالادى, بٸراق ودان ەش نەتيجە شىعارا الماۋى دا مٷمكٸن. ٷش جاسار بالاعا قاراساق, ول قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە ۇزاق جول جٷرٸپ ٶتەدٸ. بار ىنتاسىمەن تەي-تەيلايدى. العاش رەت سٶيلەپ ٷيرەنەدٸ. ودان باسقا نەرسەنٸ دە وڭاي مەڭگەرەدٸ. مىسالى, ساز اسپابىندا ويناۋدى.
كٸتاپ اۆتورى ٶزٸنٸڭ ٶزگەشە ەرتە جاستان دامىتۋ جاپون قاۋىمداستىعىن اشقان. سول جەردە بالانىڭ ٷش جاسقا دەيٸنگٸ بارلىق قىر-سىرىن تولىققاندى زەرتتەيدٸ.
نەگٸزگٸ يدەيالارى:
ماڭىزدى ۋاقىت
قابٸلەت پەن مٸنەز ادامنىڭ تۋا بٸتتٸ قاسيەتٸ دەگەن پٸكٸر قالىپتاسقان. ەگەر سەن اقىلدى بولىپ تۋساڭ, اقىلدى بولىپ ٶتپەكسٸڭ. ەگەر اقىلدى بولماساڭ, باعىڭ جانباعانى. اۆتور بالانىڭ مي فيزيولوگيياسىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن سەبي پسيحولوگيياسىنىڭ ٶزگەشەلٸگٸن تەرەڭ زەرتتەپ, بالانىڭ ساناسىن دامىتۋ كٸلتٸ ٷش جاسقا دەيٸنگٸ ٶمٸر تانۋداعى جەكە تەجٸريبەسٸ ەكەندٸگٸن تۇجىرىمداعان. اتا-انا بالانى دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ مەرزٸمٸ بالا باقشاداعى ۋاقىت دەپ ەسەپتەيدٸ. ال, ماسارۋ يبۋكانىڭ پٸكٸرٸنشە, بالاباقشادا تەربيەلەۋ ٶتە كەش. ەر بالا جاقسى وقي الادى, ول تەك وقىتۋ تەسٸلٸنە بايلانىستى.
دامۋىندا ارتتا قالۋشىلىعى بار بالاعا ەرتە جاستان-اق تٷك شىقپايدى دەپ ايتادى. ولار ەرٸپ تانىپ, قولىنا قالام ۇستاسا دا جەتكٸلٸكتٸ دەپ ەسەپتەلٸنەدٸ. بٸراق دوكتور شينيچي سۋزۋكيدٸڭ تەجٸريبەسٸ كٶرسەتكەندەي, تٸپتٸ مۇنداي بالالار دا تولىققاندى بٸلٸم الىپ شىعۋعا قابٸلەتتٸ.
سەبيدٸڭ شاماسى نەگە جەتەدٸ?
ەرتە جاستان دامىتۋ كٸلەڭ دانا تەربيەلەۋدٸ ماقسات ەتپەيدٸ. باستىسى, بالا قوعامدا ٶزٸن جەڭٸل سەزٸنسە بولعانى. كٸشكەنتاي كٷنٸنەن كٶپ تٸل بٸلۋ سان الۋان ادامدارمەن تەز تٸل تابىسۋعا يكەمدەيدٸ. جاڭا مەدەنيەتتەردٸ تٷسٸنۋگە قولايلى. مۇنداعى ماقسات ەكسترا-كلاسس دەڭگەيٸندەگٸ لينگۆيستتٸ تەربيەلەۋ ەمەس, تانىمى كەڭ بٸلٸمدٸ ادام قالىپتاستىرۋ.
بارلىق ادام بٸردەي بولىپ تۋادى. ەگەر تۋابٸتتٸ كەمٸستٸگٸ بولماسا. تەربيە بالاڭىزدىڭ قانداي بولاتىنىن انىقتايدى.
ميدىڭ قۇرىلىمى ٷش جاسقا تامان قالىپتاسادى. نەرەستەنٸڭ كٶپتەگەن جٷيكە جاسۋشالارى قوسىلماعان كٷيٸندە بولادى. ۋاقىت ٶتە كەلە ولار بٸرٸگٸپ, ٶتە مىقتى بايلانىس ورناتادى. ٷش جاستا بارلىق نەگٸز قالىپتاسادى. ٷش جاستان كەيٸن ەشتەڭە ٷيرەتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق دەگەن سٶز ەمەس. بۇل ٷش جاسقا دەيٸن بالاڭىزعا كٶبٸرەك ٷيرەتٸپ, بەرەرٸڭٸزدٸ بەرٸپ قالۋ كەرەك دەگەن سٶز.
باستاپقى بٸرٸنشٸ جىلى بالاعا كٶبٸرەك بٸلٸم بەرۋ ماڭىزدى. تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, كٶپ بٸلٸم بەرۋ بالا ساناسىنا كەرٸ ەسەر ەتۋ قاۋپٸ بار, دەگەنمەن بالانى ەركٸندٸكتە قالدىرىپ, ەشتەڭە ٷيرەتپەۋ دە ەش نەتيجەگە جەتكٸزبەيدٸ دەيدٸ پسيحولوگتار. ٶز نەرەستەڭٸزگە مەيلٸنشە ىقتيياتتى تٷردە ساتىلاپ بٸلٸم بەرۋدٸ جوسپارلاۋ كەرەك. بالاعا ىڭعايلى, ويناۋ تٷرٸندە جەڭٸل جەتكٸزۋگە تىرىسۋ كەرەك.
كٸشكەنتاي بالانىڭ زاتتاردى سۇلباسىنا قاراپ اجىراتا الاتىن قابٸلەتٸ ەرەن. سوندىقتان ولاردىڭ بٸلٸم الۋىن كەيٸپتەۋ, بەينەلەۋ تٷرٸندە ٶتكٸزگەن جاقسى. بالالار ابستراكتٸلٸ ويلاي المايدى. ولار «9» دەگەن ساندى دا ۇقپاۋى مٷمكٸن. ەسەسٸنە كەرٸك قانداي, تٷلكٸ قانداي بولاتىنىن تەز اجىراتادى. قالاي جازىلاتىنىن دا وڭاي جاتتاپ الادى. نەرەستەلٸك شاعىنان ەۋەزدٸ جاقسى تانيدى. زەرتتەۋلەر بەس ايلىق نەرەستەنٸڭ ٶزٸندٸك ساز تاڭداۋ قابٸلەتٸ بارىن كٶرسەتكەن. بالالار كلاسسيكالىق سازدى جاقسى قابىلدايتىنى انىقتالعان.
بالاعا نە پايدالى?
تاعى بٸر تاماشا زەرتتەۋ, بٸر جاسقا دەيٸنگٸ بالانى جٷزٸپ ٷيرەتۋگە بولادى. جٷرۋدٸ ٷيرەتۋدەن قيىن ەمەس دەپ پايىمدايدى اۆتور. ٷش جاسقا دەيٸنگٸ بالاعا كەز كەلگەن اقپاراتتى ەستە ساقتاۋ وڭاي. ەڭ باستىسى, ول بالاعا قىزىقتى بولۋى كەرەك. ال, ول ٷشٸن قانشا كٷش-قۋات جۇمساۋى ماڭىزدى ەمەس.
ەرتە وقىتۋ بالادان دانا جاساپ شىعارۋدى ماقسات ەتپەيدٸ. سەبي نە ٸستەي الادى: سۋرەتكە قاراپ زاتتى تانۋ, ەندٸ سازىنان ايىرۋ, بٸر جاسقا دەيٸنگٸ سەبيدٸ جٷزۋگە ٷيرەتۋگە بولادى, ٷش جاسقا دەيٸنگٸ بٷلدٸرشٸن كەز كەلگەن اقپاراتتى قيىندىقسىز ەستە ساقتايدى.
ەرتە جاستاعى تەجٸريبە ەسەرٸ
بالانىڭ قانداي ادام بولاتىنى ونىڭ اينالاسىنداعى ادامدارعا بايلانىستى. اتا تەك دەگەن ودان كەيٸنگٸ ەسەر ەتۋشٸ جاناما فاكتور. دەرٸگەردٸڭ بالاسى تەك دەرٸگەر بولىپ قالمايدى. جارلىنىڭ بالاسى دا جارلى بولىپ قالۋعا تيٸس دەگەن قاعيدا جوق. ماماندىق پەن ەكە-شەشەنٸڭ قابٸلەتٸ بالانىڭ قانداي بولىپ ەرجەتۋٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتپەيدٸ. ەدەتتە اتا-انا اتا تەكتٸڭ ماڭىزىنا زور مەن بەرەدٸ. مىسالى, ەكە مەن شەشە دە سپورتسمەن بولسا, جۇرتتىڭ بەرٸ ەكەۋٸنٸڭ بالاسى جٷز پايىز سپورتسمەن بولادى دەپ توپشىلايدى. بٸراق بالانى جاستايىنان سپورتقا باۋلىماسا, ولاي بولماي شىعۋى دا مٷمكٸن. بالانىڭ تەگٸندە سپورتتىق قابٸلەت بولماسا دا, ونى ەرتە جاستان سپورتقا داعدىلاندىرىپ, جاتتىقتىرسا, وندا ول مىقتى سپورتسمەن بولۋى دا ىقتيمال.
«بٸر قۇمالاق بٸر قارىن مايدى شٸرٸتەدٸ».
ٷش جاسقا دەيٸن بالا ەشتەڭە تٷسٸنبەيدٸ دەپ ويلايمىز. ونىڭ كٶزٸنشە نە جاساعىمىز كەلسە سونى ٸستەپ, نە ايتقىمىز كەلسە ەركٸمٸزدە بولادى. بٸراق بالا تٷيسٸكپەن بەرٸن قابىلدايدى. سوسىن ەسەيە كەلە سەبي كٷنٸندە تانىسقان سٶيلەۋ مەنەرٸ مەن ٶزٸن ۇستاۋ ەرەكەتٸن ناقتى كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان اينالاڭىزدا بەيپٸل سٶيلەيتٸن ادام بولسا, بالاڭىزدىڭ كەنەتتەن بوقتاپ سٶيلەۋٸنە ەش تاڭدانباڭىز.
سٸز ٶزٸڭٸزدٸڭ بٸر جاسىڭىزدى ەسكە تٷسٸرە الاسىز با? جٷز ادامنىڭ توقسانى جوق دەپ جاۋاپ بەرەرٸ سٶزسٸز. بارلىق ەستەلٸكتەر ٷلكەندەردٸڭ ايتقان ەڭگٸمەلەرٸنەن الىنادى. بٸراق ەگەر كٸشكەنتاي كەزٸڭٸزدە كٶپ تٸلدٸ قاتار ٷيرەنٸپ, سوسىن تەك ٶز تٸلٸڭٸزدە عانا سٶيلەپ كەتسەڭٸز ٶزگە تٸلدٸ ۇمىتقانداي بولاسىز. ال, بٸر كٷنٸ اياق استىنان سول ٷيرەنٸپ ۇمىتقان تٸلدٸك ورتاعا تٷسٸپ قالساڭىز, ەستە جوق سٶزدەر ٶزٸنەن ٶزٸ كٶكٸرەگٸڭٸزدە سايراپ كەتەدٸ. سوندىقتان بالانىڭ ساناسىنا كٶپ تٷرلٸ بٸلٸم قۇيۋعا تىرىسىڭىز. ولاردىڭ «ٸرگەتاسى» سوعۇرلىم مىقتى بولا تٷسەدٸ. مۇنىڭ بارلىعى بالاڭىزعا كەلەشەكتە قاجەت بولادى.
تەربيە ۇستانىمدارى
ەگەر بالا مەيلٸنشە تىنىش ەرٸ سابىرلى ورتادا ٶسۋٸ كەرەك, بٶلمە بٸر تٷستٸ قاپتامامەن جاپسىرىلۋى تيٸس, ەشقانداي الۋاندىلىقتىڭ قاجەتٸ جوق, قاتتى دىبىستار بالانىڭ مازاسىن الماعانى جٶن دەپ ويلاساڭىز, بالانىڭ دامۋىن تەجەيسٸز. تۋمىسىنان سان الۋان تٷستٸڭ ورتاسىندا, ايعاي-شۋدى ەستٸپ ٶسكەن بالا «جىلىجايدا» تەربيەلەنگەن قۇرداستارىنان ەلدەقايدا تەز داميتىنى دەلەلدەنگەن. اينالاسىن اشىق تٷستەر قورشاپ, شۋلى ورتادا ٶسكەن بالالار تىنىشتىقتا ٶسكەن ٷيكٷشٸك بالادان اناعۇرلىم زەرەك بولادى, ەرٸ تەز جەتٸلەدٸ.
تۋا سالىسىمەن سەبيٸڭٸزدٸڭ اينالاسىن كەرەمەت دەگەن دٷنيەلەرمەن كٶمكەرٸڭٸز. سەبيٸڭٸز تەك جاقسى, ساپالى ەندەردٸ تىڭداسىن. ادام بالاسى سالعان ەڭ ەدەمٸ سۋرەتتەردٸ كٶرٸپ ٶسسٸن. ٶنەرگە دەگەن ماحابباتتى قانىنا سٸڭٸرۋ ارقىلى بالاڭىزعا ەلەمدٸ تانۋعا, جاقسى مەن جاماندى اجىراتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەسٸز.
بٸر ٸستەگٸ جەتٸستٸك ەكٸنشٸ بٸر سالاداعى بيٸكتٸ باعىندىرۋعا باستايدى. بٶبەگٸڭٸزگە ٶزٸ قالاعان بٸرنەشە سالانى قاتار مەڭگەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرٸڭٸز, سوندا ونىڭ بويىندا ٸسكەرلٸك قاسيەتٸن دامىتاسىز.
جاقىندىقتىڭ پايداسى
سەبيدٸڭ تەربيەسٸ مەن جەتٸلۋٸندە ەشبٸر بٸركەلكٸ ەرەجە مەن رەتسەپتٸ جوق. ەر اتا-انا ٶز بالاسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸنە قاراي ونىڭ دامۋىنا نە قاجەت ەكەنٸن انىقتاپ وتىرۋى كەرەك.
بالاڭىزدى قولعا جيٸ الىڭىز. ەل ٸشٸندە بالانى قولعا الا بەرسەڭ, جىلاپ جٷرٸپ دەگەنٸن ٸستەتەدٸ دەگەن پٸكٸر بار. الايدا, بالانى جىلاتىپ ٶزٸمەن ٶزٸن قالدىرۋ وعان ەلدەقايدا كٶپ زييان تيگٸزۋٸ مٷمكٸن. نەعۇرلىم كٶبٸرەك قولعا الساڭىز, سوعۇرلىم اشىق بولىپ ٶسۋگە قۇلشىنىسى ەسەلەنەدٸ.
بالانى قوينىڭا الىپ جاتۋ دۇرىس ەمەس دەۋشٸلەرگە. ەكە-شەشەمەن جاتىپ ٷيرەنگەن بالانى جەكە جاتقىزۋ قيىنعا تٷسەدٸ دەيدٸ. بٸراق بۇل جاعدايعا باسقاشا دا قاراۋعا بولادى. كٷنٸ بويعى كٷيكٸ تٸرلٸكتەن شارشاپ كەلٸپ, قوينىڭىزعا بالاڭىزدى الىپ ۇيىقتاپ كەتسەڭٸز, جانىڭىز تىنىعىپ, رۋحاني تەپە تەڭدٸككە قول جەتكٸزەسٸز. بالا دا سولاي. ارالارىڭىزدا تىعىز ەرٸ ىستىق قارىم-قاتىناس ورنىعادى.
سەبيگە كٶپ سٶيلەڭٸز, ەڭگٸمەلەسۋدٸ ەدەتكە اينالدىرىڭىز. كٷنٸنە بٸر ساعات بٶلٸپ سٶيلەسۋدٸڭ ٶزٸ بالانىڭ بٸر جاسقا دەيٸن تٸلٸنٸڭ ەرتە شىعۋىنا ەكەلەدٸ. ال, بالامەن بٸرگە ويناپ, ونىمەن كٶبٸرەك سٶيلەسۋ بۇدان دا زور نەتيجە بەرەرٸن ەسكەرسەڭٸز, نە بولماق?
بالانىڭ تٸلٸندە ساقاۋلانىپ سٶيلەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. باسقاشا تٷسٸنبەيدٸ دەپ ويلاماڭىز. ول بەرٸن تٷسٸنەدٸ. تەك ونىڭ سٶيلەۋ مەنەرٸ جەتٸلٸپ بولماعان. سوندىقتان ٶز قالاۋىنشا ويىن جەتكٸزە بٸلمەيدٸ. سەبيٸڭٸزدٸ دۇرىس ەرٸ ەدەمٸ سٶيلەۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرماڭىز.
بالانىڭ دۇرىس جەتٸلۋٸندەگٸ باستى قاعيدانىڭ بٸرٸ ەكە-شەشەنٸڭ ٶزارا سىيلاستىعى. سەبيٸم ەلٸ كٸشكەنتاي, ەشتەڭە سەزبەيدٸ دەپ ويلاۋىڭىز مٷمكٸن. بەلكٸم ول ۇرىس-كەرٸس كەزٸندە ايتىلعان سٶزدٸڭ ماعىناسىن تٷسٸنبەس, بٸراق ول نەگاتيۆتٸ ەنەرگييانى سەزەدٸ. بۇل ونىڭ جانىن جارالايدى.
ەكەسٸ اناسىمەن قاتار جٷرۋٸ كەرەك. سەبيدٸڭ تەربيەسٸندە اناسى كٶپ رٶل اتقاراتىنى تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق بالا اناسىنا دا, ەكەسٸنە دە بٸردەي زەرۋ. سوندىقتان ۋاقىت تاۋىپ, وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ بارلىعى بٸرگە ٶتكٸزەتٸن تولىققاندى سەتتەردٸ كٶبەيتٸڭٸز.
بالا ٶزگە بالامەن ارالاسۋى كەرەك. ەلەۋمەتتەنۋ ەرەسەكتەر ٷشٸن قانداي ماڭىزدى بولسا, بالا ٷشٸن دە سونداي مەندٸ. ٶزارا ارالاسىپ, سٶيلەسٸپ بالالار ٶزگەنٸ سەزٸنۋدٸ ٷيرەنەدٸ. باسقا بالالارمەن ويناپ, ارالاسىپ, بٸرگە دامۋعا مٷمكٸندٸك تۋدىرىڭىز. بۇل ەرٸ پايدالى, ەرٸ قىزىقتى!
ۇرىسۋ – ۇجىمداعى ٶمٸردٸڭ العاشقى ساباعى. ويىنشىق, ەتكەنشەككە قاتىستى بالالار اراسىندا جيٸ شۋ شىعىپ تۇرادى. ۇرىسۋ بالاعا كەشٸرٸمدٸ بولۋدى نەمەسە دەگەنٸنە جەتۋدٸ ٷيرەتەدٸ. سەبەپسٸز ۇرىس بولمايدى. ٶزگەلەرمەن ۇرىستىڭ دەپ بالانى سٶگۋگە بولمايدى. بۇل دا ٶزٸندٸك ٶمٸر مەكتەبٸ. ونى ٶتپەسە بالا تۇيىق, باسقالارمەن ارالاسقا دايىن بولماي شىعادى.
تەرتٸپكە باۋلۋ مەن تالپىنۋ
بالاعا بٸردەڭە ٸستەتكٸزۋ ٷشٸن, ەڭ دۇرىسى, ونىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋ. ساباق وقى دەپ كٷندە مەجبٷرلەۋٸڭٸز مٷمكٸن. تٸپتٸ كٷش قولدانۋىڭىزدا ىقتيمال. بٸراق مۇنىمەن بالا ساباقتى جاقسى كٶرٸپ كەتپەيدٸ. كەرٸسٸنشە, جەك كٶرٸپ كەتۋٸ كەدٸك. اتا-انانىڭ مٸندەتٸ – وقۋعا, اينالانى تانۋعا دەگەن بالاسىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ. ول كٷندەلٸكتٸ جاۋلاسۋعا ۇلاسپاۋى كەرەك.
سەبي نەنٸڭ جاقسى, نەنٸڭ جامان ەكەنٸن ۇعىنبايدى. وعان قىزىق نەرسەنٸڭ بارلىعى جاقسى, قىزىق ەمەستٸڭ بارلىعى جامان. ونى ماقتاسا, وندا جاقسى بولعانى. ۇرىسسا, جامان نەرسە جاساعانى دەپ تٷسٸنەدٸ. باستاپقىدا بالا جامان نەرسە جاساعانى ٷشٸن نەگە ۇرساتىنىن تٷسٸنە الماي دال بولادى. بۇل ونىڭ كٶڭٸل-كٷيٸن تٷسٸرەدٸ. ەرەسەك ادام ٶزٸ نەنٸ جاقسى دەپ بٸلسە, نەنٸ جامان دەسە, سونى بالاسىنا تاڭادى, ٶزٸنٸڭ تٷسٸنٸگٸن جاپسىرادى. بالاڭىزدىڭ قابٸلەتٸ سٸزدٸڭ ماقتاۋ مەن ۇرىسۋدى قالاي قولدانۋىڭىزعا بايلانىستى سوعان تٸكەلەي پروپورتسيونالدى تٷردە داميدى. «قايتالاۋ – بٸلٸم اناسى» دەمەكشٸ, بالاعا بۇل ماقالدىڭ بەرەرٸ كٶپ. قىزىعۋشىلىق جەتٸلۋگە دەگەن ەرٸك پەن تالپىنىستى تۋدىرادى. بٸر ەرتەگٸنٸ بٸرنەشە رەت وقىپ بەرسەڭٸز, بالانىڭ سول ەرتەگٸنٸ ٶزٸ وقۋعا ىنتاسى ارتادى. سٶيتٸپ, وعان ەرٸپ ٷيرەتۋگە بولادى.
ماقتاۋ مەن جازالاۋدى ٶتە ابايلاپ قولدانۋ كەرەك. بٸردەڭەنٸ دۇرىس جاساماعان بالانى كٶرسەك, بٸردەن «بولمايدى» دەپ زەكيمٸز. بٸراق بالاعا بۇلاي جاساتقان سەبەپ بار عوي. ول ەرەسەكتەرگە ۇقساۋ ٷشٸن وسىلاي جاسايدى. ۇرىسىپ, تىيىم سالماس بۇرىن, دۇرىس جاساۋدى كٶرسەتۋ كەرەك. كەي جاعدايدا ەرينە ٶزٸڭٸزدٸكٸن دەلەلدەپ, تٸپتٸ جازالاۋ دا كەرەك بولادى. تەك ونىڭ بەرٸن شەكتەن شىعارىپ الماۋ ٶتە ماڭىزدى.
بالا قييالى شىعارماشىلىق قابٸلەتتٸ دامىتادى. بالاعا ٶزٸنشە قييالداۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸڭٸز. ٶزٸڭٸزدٸڭ قالاۋىڭىزدى ايتىپ, تىقپالاي بەرمەڭٸز. سوندا عانا شىعارماشىل ادام تەربيەلەپ شىعاراسىز.
بالانىڭ تٷيسٸگٸن دامىتىڭىز. تٷيسٸك – ٶتە كٶنە سەزٸم. ونى عىلىمي تۇرعىدا تٷسٸندٸرۋ قيىن. بٶبەكتٸڭ ەرتە جاستا جاساعان قىلىقتارى تٷيسٸككە نەگٸزدەلەدٸ. وسى تۋا بٸتتٸ قاسيەتٸ باستىعىپ قالماسىن. سوندا سٸز بالاڭىزدىڭ ٶز سەزٸمدەرٸنە ساي بولىپ ٶسۋٸنە جول اشاسىز.
جىنىستىق تاقىرىپتىڭ بارلىعىندا تەك شىندىقتى ايتىڭىز. ەگەر بەلگٸلٸ بٸر جاسقا كەلمەگەن بالاعا تٶسەك قارىم-قاتىناسى تۋرالى ايتۋ ەرتەرەك دەسەڭٸز, قاتەلەسكەنٸڭٸز. جاۋىپ, جاسقاپ, ٷندەمەي قۇتىلامىن دەپ جابىق تاقىرىپقا دەگەن ىنتاسىن ارتتىراسىز. تەك بالانىڭ وسى تاقىرىپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ٶسٸرەسٸز. بالاعا ەيەل مەن ەركەكتٸڭ ايىرماشىلىعىن, بالا قايدان پايدا بولاتىنىن ايتىپ تٷسٸندٸرۋ كەرەك. سٸز ايتقان اقپاراتتىڭ شىنايى, ەشبٸر قوسپاسىز ەكەنٸنە سەنۋٸ قاجەت. ايتقان كەزدە ٶتە سالماقتى, ساليقالى قالپىڭىزدى ساقتاڭىز.
مٸنەزدٸ سەبي كەزدەن تەربيەلەۋ
ساز اسپاپتارىندا ويناۋ نازاردى جيناقتاۋ قابٸلەتٸن جەتٸلدٸرەدٸ. مۋزىكامەن شۇعىلداناتىن بالالار ەدەتتە جيناقى, تەرتٸپتٸ كەلەدٸ. كەي ادام ولاردىڭ ەكە-شەشەسٸ تەۋلٸك بويى جون ارقاسىندا قاقيىپ تۇراتىن شىعار دەپ تە ويلايدى. ٸس جٷزٸندە ولاي ەمەس. ەگەر ساز اسپابىندا ويناۋ بالاعا قىزىق بولسا, ول بار ىنتاسىمەن ويناپ ٷيرەنەدٸ. ال, جيناقىلىق بالاعا كەلەشەك ٶمٸرٸندە ٶتە كەرەك: ول كەز كەلگەن جۇمىستى ەپ-سەتتە ورىنداپ تاستايدى, جيناقىلىعى جوق ادامعا قاراعاندا ەلدەقايدا جىلدام بٸتٸرەدٸ. ەرينە, مۇنداي ادامدارعا وقۋ, بٸلٸم الۋ دا وڭاي تيەدٸ. ەرتە جاستان جەتٸلدٸرۋ كٶشباسشىلىق قابٸلەتتەردٸ دە دامىتادى. كٶپتەگەن ەرەسەكتەر بالانىڭ كٶشباسشىلىق قابٸلەتٸن بەلگٸلٸ بٸر جاستا دامىتۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدٸ. بالاسىنا ەرتە جاستان كٶڭٸل بٶلگەن اتا-انا ونىڭ ٶز قۇرداستارىنىڭ ورتاسىندا كٶشباسشى بولۋىنا قول جەتكٸزەدٸ.
بالانىڭ ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸن جاتتىقتىرىڭىز. ٷش جاسقا دەيٸن بالا ەكٸ جٷزگە دەيٸن قىسقا تاقپاقتاردى ەستە ساقتاي الادى. بٸراق جادىنى تۇتاسىمەن قولدانباسا, بالانىڭ مٷمكٸندٸگٸ تولىق اشىلماي قالۋى عاجاپ ەمەس.
بالا جاساعان ٸسٸنەن لەززات الۋى كەرەك. ياعني, وعان ۇنايتىن تاقپاقتى جاتتاتۋ پايدالى. سوندا ول بٸر-ەكٸ قايتالاۋدان جاتتاپ الادى.9,شىعارماشىلىق پەن قابٸلەت
9. بالاڭىزدىڭ قولىنا قارىنداشتى نەعۇرلىم ەرتە ۇستاتىڭىز. سەگٸز ايلىق شاماسىندا سەبي قارىنداشتى ٶتە قاتتى ۇستاي الادى. بٸراق قاعاز بەرسەڭٸز, سۋرەت سالىپ كەتپەيتٸنٸ انىق. قاعازدى جىرتىپ, قولىنداعى قارىنداشپەن ٷستەل ٷستٸنە, قابىرعاعا سۋرەت سالا باستايدى. دەگەنمەن, بۇل بالاڭىزدىڭ ٶزٸن كٶرسەتۋٸ. بالا ەركٸن ويناپ, سۋرەت سالا الاتىن جاعداي جاساڭىز. بۇل ونىڭ شىعارماشىلىق قابٸلەتٸن اشا تٷسەدٸ. قالىپتى اق قاعازعا سۋرەت سالۋ – قالىپتى ادام تەربيەلەۋ. بالاعا اق قاعاز بەن قارىنداش بەرٸپ, سۋرەت سال دەسەڭٸز, سٸز ونى ستەرەوتيپ پەن قالىپقا قاماپ قوياسىز. بالاعا ٷلكەن قاعاز بەرٸڭٸز. سونىڭ ٷستٸنە ويىنا كەلگەنٸن ٸستەسٸن. ەشبٸر شەكتەۋسٸز.
بالاڭىزدىڭ قالىپتان تىس ويلاۋ دەڭگەيٸن دامىتقىڭىز كەلسە, كٶپ ويىنشىق ەپەرمەڭٸز. ويىنشىقتىڭ كٶپ بولۋى بالا نازارىنىڭ شاشىراڭقى بولۋىنا ەسەر ەتەدٸ. بالانىڭ بٸر نەمەسە ەكٸ ويىنشىعى بولسىن. ەسەسٸنە ول سول ەكٸ ويىنشىقپەن تٷرلٸ ويىن وينايدى. بالا دەگەن ەسكٸ ىدىستى دا ايداھاردىڭ اپانىنا اينالدىرىپ ويناي الادى. بولماسا حانشايىمعا ٷي جاسايدى. قييال ۇشقىرلىعىنا اشىق كەڭٸستٸك بەرٸڭٸز.
بالاعا قاۋٸپتٸ دەگەن نەرسەلەردٸ تىعا بەرۋ شارت ەمەس. سٸز بالاعا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن زاتتاردان ونى قورعاعىڭىز كەلەدٸ. بٸراق وسى تىيىم سالىنعان زاتتار وعان نەنٸ قولعا الۋعا بولاتىنىن, بولمايتىنىن ٷيرەتەدٸ عوي. مونتەسسوري جٷيەسٸ باسقاشا ٷيرەتەدٸ. بالاعا قىزىق بولعان نەرسەنٸڭ بەرٸن ۇستاتىپ كٶرٸڭٸز. ولار ەر تٷرلٸ پٸشٸندە, تٷرلٸ زاتتان جاسالعان بولسىن. سوندا بالا بۇل ٶمٸر تۋرالى ەرتەرەك بٸلە باستايدى.
بالاعا ويىنشىق الماس بۇرىن ولاردى ٶزٸ قۇراستىرا الاتىنىنا نازار سالىڭىز. بالانىڭ وسى زاتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراسىز. ونى تانۋعا دەگەن ىنتاسىن كٷشەيتٸپ جەنە قۇراستىرۋداعى جەتٸستٸگٸنەن راحات الادى.
سومداۋ, قاعازدان ويۋ قييۋ, تٷرلٸ حايۋانداردى قاعازبەن بٷكتەپ جاساۋ – بالانى دامىتادى, ەرٸ بۇلار ەڭ قولجەتٸمدٸ تەسٸلدەر ساناتىندا. سەگٸز ايلىق سەبيگە ەرمەكساز نەمەسە توپىراق بەرٸڭٸزشٸ, ول ودان بٸر نەرسە جاساپ شىعارا الماس. بٸراق قولعا السا, مىجىسا توپىراق تٷرٸن, پٸشٸنٸن ٶزگەرتەتٸنٸن بايقايدى. قاعاز مىجىلىپ, جىرتىلىپ قالاتىنىن كٶرەدٸ. جوعارىدا ايتىلعاننىڭ بارلىعىن ەرتە جاستان بايقاپ كٶرگەن بالالار مۇنداي مٷمكٸندٸگٸ بولماعان قاتارلاستارىنان ەلدەقايدا جىلدام, شيراق كەلەدٸ.
رٶلگە بٶلٸنٸپ ويناۋ بالانىڭ شىعارماشىلىق قابٸلەتٸن جەتٸلدٸرە تٷسەدٸ. قاي ادام بالا كٷنٸنٸدە ساحنادان دجۋلەتتە بولعىسى كەلمەدٸ? ەسٸرەسە, ٶتە كٸشكەنتاي كەزدە كٶپشٸلٸك نازارىن ٶزٸنە اۋدارتقىسى كەلەدٸ. بالاڭىزدى كٶركەم ٷيٸرمەگە بەرٸپ, رٶل سومداۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸڭٸز. ەسەيە كەلە ول كٶپشٸلٸك الدىندا قىسىلماي سٶيلەي الاتىن بولادى. بۇل ماڭىزى زور قابٸلەت.
بالاعا جاياۋ جٷرۋ قاجەت. كٶپتەگەن اتا-انالار اسىعىپ جٷرٸپ, بالاعا ٶزٸنٸڭ جٷرۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرمەي, سٷيرەلەي جٶنەلەدٸ. ال, جاياۋ جٷرۋ ميدىڭ بەلسەندٸگٸن ارتتىرادى, بالانىڭ دەنە بٸتٸمٸن ٶسٸرەدٸ, پسيحولوگييالىق قالىبىن تۇراقتاندىرادى. بەلكٸم, بالانىڭ ٶزٸنٸڭ جٷرٸپ-تۇرۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەن ابزال بولار?
بالا ٷشٸن ويىن مەن جۇمىستىڭ ماعىناسى بٸردەي. ەرەسەك ادامعا جۇمىس بەلگٸلٸ بٸر نەتيجە بەرۋٸ كەرەك. ال, بالا ٷشٸن جالپى ٷدەرٸس ماڭىزدى. بالاڭىز ٷي جيناۋدا كٶمەكشٸڭٸز بولسىن. قاراپايىم تۇرمىستىق زاتتاردى جاساي جٷرٸپ, ٷدەرٸسكە دۇرىس نازار سالۋدى ٷيرەنٸپ, جاساعان ٸسٸنە جاۋاپتى بولۋعا داعدىلانادى.
10. نەدەن قاشپاۋ كەرەك? كەلەشەككە كٶزقاراس...
ەرتە جاستان دامىتۋ – بالاباقشاعا دايارلىق ەمەس. زاماناۋي بٸلٸم جٷيەسٸ جەتٸلمەگەن. ول تەك ەمتيحانعا دايىنداپ, جاقسى باعا الۋعا عانا جەتەلەيدٸ. ال, بالاعا بٸلٸم بەرۋ ماڭىزدى. ەرتە جاستان تەربيەلەۋ بالانىڭ مەكتەپتە ەش قينالماي وقۋىنا كٶمەكتەسەدٸ.
بالاعا قاۋٸپتٸ دەگەن نەرسەلەردٸ تىعا بەرۋ شارت ەمەس. سٸز بالاعا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن زاتتاردان ونى قورعاعىڭىز كەلەدٸ. بٸراق وسى تىيىم سالىنعان زاتتار وعان نەنٸ قولعا الۋعا بولاتىنىن, بولمايتىنىن ٷيرەتەدٸ عوي. مونتەسسوري جٷيەسٸ باسقاشا ٷيرەتەدٸ. بالاعا قىزىق بولعان نەرسەنٸڭ بەرٸن ۇستاتىپ كٶرٸڭٸز. ولار ەر تٷرلٸ پٸشٸندە, تٷرلٸ زاتتان جاسالعان بولسىن. سوندا بالا بۇل ٶمٸر تۋرالى ەرتەرەك بٸلە باستايدى.
بالانى شەكتەپ جەنە تىيىپ ٶسٸرمەڭٸز. ونى قامقورلىق پەن ماحابباتقا بٶلەپ تەربيەلەڭٸز. سٸزدٸڭ بالاڭىز ٷشٸن سٸز ەڭ باستى ۇستازسىز. ەرٸ سٸز وعان كەز كەلگەن زاماناۋي مۇعالٸمنەن ارتىق بٸلٸم بەرە الاسىز. بالانى ەرتە جاستان تەربيەلەۋ اناسىنىڭ, بالانىڭ اينالاسىنداعى ٶزگە دە ادامداردىڭ ويلىلىعىنا بايلانىستى.
بالا اتا-انانىڭ مەنشٸگٸ ەمەس. «بالام ينجەنەر بولسا ەكەن», « قىزىم مۋزىكانت بولسا ەكەن» دەگەن لەبٸزدەردٸ تىم جيٸ ەستيمٸز. مۇنىڭ بارلىعى بٸزدٸڭ وي-تانىمىمىز بەن تٸلەكتەرٸمٸزدٸ كٶرسەتەدٸ. بٸراق ول دەگەنٸڭٸز بالانىڭ قالاۋى مەن تٸلەگٸن اياق استى ەتۋ دەگەن سٶز. بالا – باسى بٷتٸن بٶلەك ادام, ٶزٸنٸڭ ٶمٸرلٸك جولىن ٶزٸ تاڭداۋعا قۇقىلى. ال, اتا-انا تەك كٶمەكشٸ. ولار ٶز بالاسىنا بيٸك بەلەستەردٸ باعىندىرۋ جولىندا جولداس بولادى.
سەنٸم — ادامزات بالاسىن العا سٷيرەپ كەلە جاتقان كٷش. بالانى ٶزگە ادامعا سەنۋگە ٷيرەتۋ كەرەك. سوندا عانا بٷكٸل ەلەمدە بەيبٸتشٸلٸك ورنايدى.
ىقشامداپ اۋدارعان شىنار ەبٸلدە
