مارال قازكەنۇلى تومپيەۆ, حالىقارالىق جەنە ۇلتتىق ينجەنەرلٸك اكادەميياسىنىڭ, حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ (حاا),ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى (Ph.D ەكونوميكا)[/caption]
بۇل ماقالا قازاق جٷزدەرٸن جەنە ولاردىڭ قازاقستان اۋماعىن قالىپتاستىرۋ بارىسىنداعى ماڭىزدىلىعىن زەرتتەۋگە ارنالعان. جٷز جٷيەسٸندەگٸ حاندىق بيلٸكتٸڭ جەنە دالالىق دەموكراتييانىڭ يكەمدٸ بايلانىستىعى قيىن-قىستاۋ زامانىندا حاندىق بيلٸگٸن كٷشەيتۋگە, ازاتتىق جولىنداعى قازاقتاردى بٸرٸكتٸرۋگە كٶمەكتەستٸ. بارا-بارا شاعىن قازاق حاندىعى ورتالىق ازيياداعى اۋماعى ەڭ ٷلكەن مەملەكەتكە اينالدى جەنە التىن وردانىڭ, دەشتٸ-قىپشاقتىڭ, باتىس-تٷركٸ قاعاناتىنىڭ تەڭٸ جوق جالعىز عانا تەۋەلسٸز مۇراگەرٸ بولىپ ايقىندالدى.
قازاق حاندىعىنىڭ ٷش جٷزگە بٶلٸنۋٸ ەجەلگٸ ۇلى تٷركٸ قاعاناتىنىڭ ەسكەري دەستٷرٸنە ۇقساس بولعان. مىسالى, تٷركٸ-كٶشپەلٸ اتتى ەسكەرٸ دەستٷرلٸ ٷش بٶلٸمدەردەن قۇرىلعان: ورتالىق (وردا-ورتا), سول قانات, وڭ قانات. وڭ جاق قانات قاتارىنا قاعاناتتىڭ باتىستاعى تايپالارى كٸرگەن: ٷيسٸندەر, قاڭلىلار (قاڭعارلار مەن پەچەنەگتەر), قيماقتار (قىپشاقتار), تٷركەشتەر, قارلۇقتار, شٸگٸلدەر, ياعمالار, بۇلعارلار, اۆارلار, مادييارلار (ۆەنگرلەر), حازارلار, وعىزدار (سەلجٷكتەر, تٷرٸكمەندەر) جەنە دۇلۇ (ولار كەيٸن دۋلات اتانعان). سول جاق قانات جەنە ورتاڭعى قانات قاتارىنا (وردا, فۋلى گۆارديياسى – كٶكبٶرٸ) قاعاناتتىڭ شىعىسىندا جەنە ورتالىعىندا تۇراتىن تايپالار كٸرگەن: نٷشٸپتەر, دۇلۇلار, وتىز-تاتارلار, توعىز-وعىزدار (جالايىرلاردى وعىزدارمەن شاتىستىرۋعا بولمايدى), تەلە (تٶلەڭگٸتتەر), كٶنە قىرعىزدار, كٶنە ۇيعىرلار, قۇرىقاندار, بايىرقۋلار, دۋبولار (تۋۆيندەر). كٶنە تٷركٸلەر مەن موڭعولداردىڭ تەڭٸرشٸلدٸك دٸنٸنە بايلانىستى جالپى ەلەم ٷش بٶلٸكتٸ قۇراعان: ەلەم دٷنيەسٸ (كٶك اسپان – كٶك تەڭٸر), عالامشار (ۇماي) جەنە جەر استى ەلەمٸ (ەرلٸك).
تۇراقتى ەسكەرلەر دالالىق وندىق جٷيەسٸ نەگٸزٸندە قۇرىلعان جەنە وندىق, جٷزدٸك, مىڭدىق, ون مىڭ (تٷمەن) بولىپ بٶلٸنگەن, ولاردى ونباسى, جٷزباسى, مىڭباسى, تٷمەنبەگٸ باسقارعان.
[caption id="attachment_22260" align="alignright" width="244"]
قازاق باتىرى[/caption]
تٷمەندەر ەسكەري بٶلٸگٸ عانا ەمەس, ولار ۇلىستىڭ نەگٸزٸ بولعان – قاعاناتتىڭ تايپالارى وداعىنىڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق بٶلٸمشەسٸ. «ۇلىس» دەگەن ۇعىم العاشقى رەت كٷلتەگٸن ەجەلگٸ تٷركٸ ەسكەرتكٸشٸندە بىلاي جازىلعان: «تٷپٸت قاعاننان بٷلٷن كەلدٸ, كەرٸ كٷن باتىسداعى سوعد, بەرچ, بۇقار ۇلىستىڭ حالقىنان ٸنەك سەڭٷن, وعۇل تارحان كەلدٸ».(قىتاي) سۋي ديناستييالىق ەسكەري ەكسپانسيياسىنان قاۋٸپتەنٸپ 603 جىلى تٷركٸ قاعاناتى ىدىرادى, تايپالاردىڭ شىعىس جەنە ورتالىق بٶلشەكتەرٸ بٸرٸگٸپ استاناسى وردا-بالىق بولىپ شىعىس-تٷركٸ قاعاناتى قۇرىلدى (680 جىلدان كٶكتٷركٸ قاعاناتى). ەندٸ جٷز جىلدان سوڭ باتىس-تٷركٸ قاعاناتى قۇلدىراپ, ۇساق ەسكەري-تايپالىق وداقتارىنا بٶلٸندٸ: تٷركەش (دۇلۇ), بۇلعار, حازار, قارلۇق, قاڭعار (قاڭلى), كەيٸن ولار قيماق (قىپشاق نەمەسە قۋمان) جەنە وعىز (سەلجٷك) قاعاناتتارىنا بٸرٸكتٸ. بٸراق تا 500 جىل بويى باقىلاۋسىز قانداسقان دۇشپاندىقتىڭ, ٶزارا ايقاستىڭ, بٸر-بٸرٸنە شابۋىل جاساۋدىڭ سەبەپتەرٸنەن باتىس-تٷركٸ مەملەكەتتٸگٸ ىدىرادى. XIII عاسىردىڭ باسىندا ونىڭ اۋماعىندا قىپشاق ەسكەري-ساياسي وداعى عانا قالدى – دۋنايدان ەرتٸسكە دەيٸن جەنە شىعىستا بالقاشقا دەيٸن, حورەزمشاح (قاڭلى) مەملەكەتٸ, قاراقىتاي (قيدان) مەملەكەتٸ جەنە ەدٸل بۇلعاريياسى. بۇل جەردە تٷركٸ-وعىزداردى ايتقان جٶن, ٶيتكەنٸ ولار جاڭا جەرلەردٸ باسىپ الدى (يران, يراك, سيرييا, يوردانييا) جەنە بٸرازى كٸشٸ ازيياعا (اناتولييا) اۋىسىپ سەلجٷك مەملەكەتٸن قۇرىپ الدى, 2017 جىلى وسى مەملەكەتتٸڭ قۇرىلعانىنا 790 جىل تولادى. قۇلدىراعان شىعىس-تٷركٸ قاعاناتىنىڭ اۋماعىندا ۇيعىر (745-847), كەيٸن قىرعىز قاعاناتتارى (840-924) قۇرىلدى. بارا-بارا قىرعىز قاناعاتى ۇساق تايپالىق وداقتارىنا بٶلٸندٸ: نايمان, كەرەيٸت, جالايىر, قونىرات (وڭعىرات), تاتار, ۋاق (وڭعىتتار), مەركٸت جەنە ويرات. وسى ۇساق تايپالار وداقتارىنىڭ بارلىعى – ۇلىستار. ۇلى تٷركٸ قاعاناتىنىڭ قالعان تايپالارى 300 جىل بويى ايقاسىپ, ٷزدٸكسٸز سوعىسىپ بٸرٸن-بٸرٸ جويۋعا تالپىندى. ۇلى دالا تٷرٸكتەرٸنە «كٷدٸكتٸ» زامان تۋىندادى. بٸراق ۇلى تەڭٸر ەۋروازييانىڭ تٷپكٸر-تٷپكٸرٸندە بٸتپەيتٸن سوعىستان ەلسٸرەپ قالعان تٷركٸ تايپالارىنا بٸرەگەي باتىردى, ۇلى قول باسشىنى دٷنيە جٷزٸنە پاش ەتتٸ. ول «دٷنيەنٸ سٸلكٸندٸرگەن» شىڭعىس حان (تەمٸرشٸ) (1155-1227), ادامزاتتىق تاريحىنداعى ەڭ ٸرٸ كونتينەنتالدىق يمپەرييانىڭ – ۇلى موڭعول مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قۇرۋشى جەنە العاشقى ۇلى حان (Yeke Mongγol ulus). ونىڭ ايتارلىقتاي جەتٸستٸكتەرٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸنە جەنە كٶشپەلٸ حالىقتاردىڭ دەستٷرلٸ تٷركٸلەر ەسكەري-تايپالىق يەرارحييانىڭ نەگٸزٸندە ۇيىمداستىرعان اتتى ارميياسىنا بايلانىستى بولدى. ال ارمييانىڭ نەگٸزٸن قۇرۋعا رۋلىق-تايپالىق تۇرمىستارىنىڭ پرينتسيپتەرٸ سەبەپ بولدى: رۋلاردى ٶز كٶسەمدەرٸ باسقاردى, بٸرنەشە رۋلار تايپاعا بٸرٸكتٸرٸلدٸ, تايپالار ٶز وداقتارىن ۇيىمداستىردى – ۇلىستاردى. ارمييانى قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى تايپالىق يەرارحيياعا جەنە وندىق جٷيەسٸ نەگٸزٸنە سەيكەس جٷرگٸزٸلدٸ.
ٷزدٸكسٸز سوعىستار بولعان كەزدەگٸ ارمييانىڭ سانىنا قاراي رۋلار مەن تايپالار اتتى وندىق, جٷزدٸك, مىڭدىق ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن ٶز جاۋىنگەرلەرٸن جٸبەردٸ.
سونىمەن بٸرگە تايپالار وداقتارى ون مىڭدىق (تٷمەندەر) اتتى كورپۋستارىن قالىپتاستىرعان جەنە ەسكەري-اۋماقتىق باسشىلارىن تاعايىنداعان – نويانداردى, بەك پەن باھادٷرلاردى.
[caption id="attachment_22261" align="alignleft" width="237"]
قازاق مەرگەنٸ[/caption]
كٶنە تٷركٸ ەسكەرٸنە ۇقساس موڭعول ەسكەرٸ دە دەستٷرلٸ ٷش بٶلٸمدٸ قۇراعان: ورتاڭعى (كەل نەمەسە قۇل), ون جاق قاناتى (بارۋڭعار) جەنە سول جاق قاناتى (زيۋنگار نەمەسە جوڭعار). ۇساق رۋلار بٶلٸنبەۋ ٷشٸن جەنە ولاردى بٸر ورتاعا باعىندىرۋ ماقساتىندا ٸرٸ قۇرامالار, مىسالى تٷمەندەر, ۇلىسقا بٸرلەسكەن ەر تٷرلٸ رۋلار مەن تايپالاردان الىنعان جاۋىنگەرلەردەن قالىپتاستىرىلدى. ەسكەردٸ جيناعان كەزدە ەر ون كيٸز ٷي (اۋىل) سانى بٸردەن ٷشكە دەيٸن جاۋىنگەر بەرۋگە مٸندەتتەنەدٸ جەنە ولاردىڭ اتتارى, ازىعى, قارۋى بولۋى قاجەت. بەيبٸتشٸلٸك كەزٸندە قارۋلار ۇلىس مەنشٸگٸندە بولىپ ەرەكشە قويمالاردا ساقتالاتىن. جورىققا شىققاندا قارۋلار جاۋىنگەرلەرگە تاراتىلادى. نوياندار قارۋدىڭ بٷلٸنبەۋٸن قاداعالاپ وتىرادى جەنە ولاردى ارنايى جيىنداردا قاتال ەسەپكە الادى. جورىقتان امان-ەسەن كەلگەندە ەر جاۋىنگەر, جەكە قارۋىنان باسقا, قارۋدى تاپسىرۋعا مٸندەتتٸ بولادى.
تٸرٸسٸندە شىڭعىس حان يمپەرييانى ٷشكە بٶلٸپ ۇل بالالارىنا تاراتقان: جوشى ۇلىسى, شاعاتاي ۇلىسى جەنە ٷگەدەي مەن تٶلە بٸرٸككەن ۇلىسى – قاراشاڭىراق يەسٸ. كەيٸن شاعاتاي ۇلىسى موعولستان مەملەكەتٸنە اينالدى. ٷگەدەي ۇلىسىن تٶلەنٸڭ ۇلى, يۋان ۇلى يمپەريياسىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشى قۇبىلاي جاۋلاپ الدى, ال ونىڭ ٸنٸسٸ قۇلاعۋ تاياۋ شىعىستاعى يلحان يمپەريياسىن ورناتتى. شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسٸ باتۋ حان قالىپتاسقان پرينتسيپتەردٸ قولدانا وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ ۇلان-بايتاق ۇلىسىن (التىن وردا) بٶلشەكتەپ, ٷش ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق بٸرلٸكتەر جاسادى: بٸرٸنشٸسٸ – ۇلى وردا (ەدٸل – ۆولگا – ٶزەنٸنەن دۋناي ٶزەنٸنە دەيٸن, استاناسى ساراي-باتۋ (كەيٸن ساراي-بەركە), ەكٸنشٸسٸ – اق وردا (سول جاق قاناتى), التايدان باستاپ ۇلىتاۋ بٶكتەرٸندەگٸ وردا-بازار استاناسىنا دەيٸن, ٷشٸنشٸسٸ – كٶك وردا (وڭ جاق قاناتى), ۇلىتاۋدان باستاپ ەدٸل-ۆولگا ٶزەنٸ, جايىق-ورال ٶزەنٸندەگٸ سارايشىق استاناسىنا دەيٸن.
ەكٸ عاسىردان كەيٸن بار ۇلىستار جاڭا مەملەكەتتەر بولىپ بٶلٸندٸ: قازان (1438-1552), نوعاي (1440-1634), قرىم (1441-1783), استراحان (1459-1556), قازاق (1465-1847), سٸبٸر (1468-1607) جەنە ساراي حاندىعى (1481-1502).
[caption id="attachment_22263" align="aligncenter" width="1772"]
جوڭعار ساربازدارى[/caption]
جٷزدەر تۋرالى رەسمي تٷردە بٸرٸنشٸ رەت 1634-1641 جىلدارى ماحمۋد بەن ۆالي ەڭبەكتەرٸندە بىلاي ايتىلعان: «شەيباني حان قايتىس بولعاننان كەيٸن ونىڭ بوھادۋر ۇلى ەلدٸ جەنە ۇلىستاردى باسقارادى... قىستاقتارى مەن جايلاۋى اق وردا (يۋز وردا دەپ تە بەلگٸلٸ بولعان) ايماعىندا ورنالاسقان. «يۋز» دەگەن سٶز قازاقشا «جٷز» دەگەن, ول پوليتەتنونيم بولىپ ايقىندالادى جەنە قازاق رۋلارىنىڭ تايپالىق وداعىن بٸلدٸرەدٸ. «جٷز» دەگەن قازاق سٶزٸنٸڭ كٶپتەگەن ماعىناسى بار, مىسالى, «دٷنيە جٷزٸ», «بالتانىڭ جٷزٸ», «بالعىن جٷز» نەمەسە «جٷز» جىل. «جٷز» دەگەن پوليتەتنونيم ەسكەري اتاۋ رەتٸندە قازاق حاندىعىندا تەۋكە حان زامانىندا رەسمي تٷردە پايدالاندى, مىسالى «جەتٸ جارعى» زاڭ جيىنتىعىن جازىپ شىعارعاندا جەنە ويراتتارمەن ايقاس باستالعاندا باس بيلەر – تٶلە, قازىبەك, ەيتەكە قازاق حاندىعىن ٷش اۋماقتىق-ەكٸمشٸلٸك بٸرلٸكتەرگە بٶلدٸ. باسقارۋدىڭ ۇلىس جٷيەسٸنە قاراعاندا, جٷز جٷيەسٸنٸڭ ايرىقشا ايىرماشىلىعى بار, ٶيتكەنٸ مۇندا رۋلىق بٶلٸنۋٸ ەسەپكە الىنعان, ال ۇلىستار اۋماقتى عانا بٸرٸكتٸرگەن. ۇلىس – بۇل اۋماقتىق قۇرىلىم, مۇندا رۋتايپالىق جەنە تايپالاردىڭ تۋىسقاندىققا بٶلٸنۋ دەرەجەسٸ قاتال ەسەپكە الىنبايدى. ۇلىستا ەر تٷرلٸ حالىقتار تايپالارىنىڭ ٶمٸر سٷرۋٸنە مٷمكٸندٸك بولدى. ۇلىستار تەك قانا تۇراقتى اۋماقتىق شەكارانى بەلگٸلەدٸ, ال ۇلىس ٸشٸندە ايتقانداي ەر تٷرلٸ تايپالار مەن حالىقتار مەكەندەدٸ.
[caption id="attachment_22264" align="alignleft" width="343"]
قازاق ەسكەرٸ[/caption]
بٸرٸنشٸدەن جٷزدەر تۋىسقاندىق جاقىندىعى بار تايپالاردىڭ ەسكەري-ساياسي رۋتايپالىق وداقتارى بولعان, ولار جالپى ارعى اتالارى بٸر جاساقتاردى جيناۋ ٷشٸن ۇيىمداستىرىلعان, ودان كەيٸن اۋماقتىق قۇرىلىم دەرەجەسٸنە جەتكەن. بٸرتە-بٸرتە اۋماق كٶلەمدەرٸ كەڭەيتٸلدٸ جەنە جٷزدەردٸڭ رۋتايپالىق بٶلٸنۋٸ ورىن الدى. سوندىقتان بار جايىلىمداردى دۇرىس بٶلٸپ بەرۋ ٷشٸن بۇل جاڭادان قۇرىلعان جٷيە تايپالار اراسىنداعى ٸرٸ ەسكەري ايقاستاردىن بولماۋىنا ەسەر ەتتٸ, ۇلىستار بولعان كەزٸندە جايىلىم ٷشٸن ايقاستار بولىپ تۇرعان. ەر تايپا مەن رۋ ٶز جايىلىمدارىنا جەنە بەلگٸلەنگەن قىستاقتارىنا يە بولدى. ولاردىڭ شەكارالارى اتاقتى بيلەرگە, باتىرلارعا قويعان مازارلارىمەن نەمەسە قاتارداعى كٶشپەلٸ ادامنىڭ بەيٸتتەرٸمەن بەلگٸلەنگەن. اتاپ ايتقاندا وسى كەزەڭدٸ قازاقتىڭ مازار ارحيتەكتۋراسىنىڭ دامۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. XX عاسىردىڭ باسىندا ورتا ازييا مەن قازاقستان ۇلتتار, مەملەكەتتەر بولىپ مەجەلەنٸپ بٶلٸنگەندە قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ اۋماعىنىڭ قالىپتاسۋىنا قازاقتىڭ رۇلىق مازارلارى مەن بەيٸتتەرٸنٸڭ بارى جاقسى ىقپال ەتتٸ. ۋاقىتىنا قاراي ەر جٷز ٶزٸنٸڭ تابيعي شەكاراسىمەن, ٶزٸندٸك باسقارۋىمەن, كٶلەمٸ ٷلكەن ەكٸمشٸلٸك-اۋماعىمەن بٸرلەستٸككە اينالدى. جٷزدەر اۋماقتارى ىلعي دا ٶزگەرٸپ تۇردى, ٶيتكەنٸ ونىڭ ٸشٸندەگٸ تايپالار مەن رۋلار بٸر جەردەن ەكٸنشٸ جەرگە كٶشٸپ-قونىپ جٷردٸ. ٶز ەركٸمەن بٸر جٷزدەن باسقا جٸزگە اۋىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلمەگەن.
جٷز قۇرامىنداعى قازاق تايپالارى قاي جەرگە كٶشٸپ-قونسا دا جٷز اۋماعىنىڭ جەرٸ ٶزٸڭٸكٸ بولىپ سانالدى. وسى جٷيەنٸ پايدالانىپ قازاق حاندىعىنىڭ اۋماعى 150 جىل بويى 20 ەسە ۇلعايعان.
1634-1641 جىلدارداعى ٶز ەڭبەكتەرٸمەن بەلگٸلٸ ماحمۋد بەن ۆالي كەزەڭٸنەن باستاپ تەۋكە حان (1626 - 1718) قايتىس بولعانشا 80 جىل ارالىعىندا «جٷز» دەگەن پوليتەتنونيم قالىپتاستى, ول تۋرالى «جەتٸ جارعى» زاڭ جيناعىندا ايتىلعان. XVII عاسىردىڭ ورتاسىنان XIX عاسىردىڭ اياعىنا شەيٸن, ەكٸ جٷز ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت ٸشٸندە, جٷزدەردٸڭ قالىپتاسۋ بارىسى ەكٸ كەزەڭگە بٶلٸنگەن.
بٸرٸنشٸ كەزەڭ (1634 - 1718) – حالىقتى ەسكەر قاتارىنا جۇمىلدىرۋ ٷشٸن قازاق حاندىعى قۇرامىنداعى ٷش جٷز تايپالارىنىڭ ەسكەري-ساياسي وداعىن قالىپتاستىرۋ. بۇل كەزەڭ ەسٸم حان (1598 - 1628), جەڭگٸر حان (ناقتى 1629 - 1652), بوھادۋر حان (1652 - 1680) جەنە تەۋكە حان (1680 - 1718) باسقارۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدٸ.
ەكٸنشٸ كەزەڭ (1718 - 1881) – ٷش جٷزدٸڭ اۋماقتىق شەكارالارىن قالىپتاستىرۋ. بۇل كەزەڭ «جەتٸ جارعى» زاڭ جيناعىن قابىلداعاننان باستاپ قازاق حاندىعىن رەسەي مەن مانچجۋرييا يمپەريياسىنا بٶلٸپ بەرۋ تۋرالى پەتەربۋرگ شارتى قابىلدانعانعا دەيٸن.
XVIII عاسىردىڭ باسىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا 50 – دەن استام تايپالار كٸردٸ. ەر تايپانىڭ ٶز تامعاسى, تۋى جەنە ۇرانى بولدى جەنە ولار مىڭنان استام رۋلاردى, ٸرٸ تەكتەس توپتاردى بٸرٸكتٸرگەن. قاتارىندا كەمٸندە جٷز جاۋىنگەرٸ بار جاۋىنگەرلٸك بٸرلٸگٸن ساپقا تۇرعىزۋعا قابٸلەتٸ بار 250 تايپا بولدى. دەستٷرگە بايلانىستى ەر جاۋىنگەر جەتٸ اتاسىن, رۋ باسشىسىن جەنە شەجٸرەنٸ بٸلۋگە مٸندەتتٸ. جٷزدەردٸ قالىپتاستىرۋ بارىسى, كٶنە كٶشپەندٸلەردٸڭ جاساقتاردى ساپقا تۇرعىزۋدىڭ دەستٷرلٸ ەسكەري-ٷشتٸك جٷيەسٸنە ۇقساس نەگٸزدەلگەن. «ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولى» زاڭ جيىنتىعى قابىلدانىپ, حان, سۇلتان, بي جەنە باتىرلاردىڭ قۇقىعى, مٸندەتتەرٸ, ٶكٸلەتتٸكتەرٸ ناقتى ايقىندالعان. جوعارعى زاڭ شىعاراتىن بيلٸك بولىپ مەسليحات بەلگٸلەنگەن, ونىڭ قۇرامىنا بيلەر, باتىرلار, جىراۋلار جەنە سۇلتاندار تاعايىندالعان. مەسليحات جىلىنا بٸر رەت كٷزدە ۇلىتاۋدا نەمەسە تٷركٸستاندا وتىرىستارىن ٶتكٸزگەن. باسقارۋدىڭ اۋماقتىق «ۇلىس» جٷيەسٸ, ەپتٸلٸگٸ ەرەكشە رۋتايپالىق «جٷز» جٷيەسٸنە ٶزگەرتٸلدٸ. مىسالى, بايۇلى تايپالارىن ورال مەن ەدٸل ٶزەندەرٸ ارالىعىنا كٶشٸرگەننەن كەيٸن (بٶكەي ورداسى) كٸشٸ جٷز تايپالارىنىڭ ايماقتارى ۇلعايدى. سانى جاعىنان كٶپ جەنە قۋاتتى تايپانىڭ بيٸ جٷزدٸڭ باسى بولىپ تٶبە (جوعارعى) بي اتانعان. سونىمەن بٸرگە حان بيلٸگٸن شەكتەۋ ٷشٸن بيلەر كەڭەسٸ تاعايىندالعان. بيلەردٸڭ مەرتەبەسٸ تەك قانا ونىڭ جەكە ابىرويى مەن ەڭبەگٸنە بايلانىستى بولعان. بيلەردٸ تاعايىنداعان كەزدە تٸپتٸ حاننىڭ ٶزٸ دە وعان ەشقانداي ىقپال جاساي الماعان.
[caption id="attachment_22265" align="alignright" width="344"]
تٷيە ٷستٸنە ورناتىلعان زەڭبٸرەك[/caption]
ەسٸم حان قازاق حاندىعىنىڭ استاناسىن سىعناقتان تٷركەستانعا اۋىستىرعان جەنە دالالىق قۇقىقتاردى جٷيەلەپ جيناقتاعان (ەسٸمحاننىڭ ەسكٸ جولى). وسى زاڭ جيىنتىعى شىڭعىسحاندىق كٷيزەلٸسٸنەن امان ەسەن شىعۋعا, شىڭعىسقاندىق سۇلتانداردىڭ مەنمەندٸگٸن, باقىلاۋسىزدىعىن, سونىمەن بايلانىستى ٷزٸلٸسسٸز قاندى ايقاستارىن توقتاتۋعا كٶمەكتەسكەن. حان سايلاۋىنا قاتىسىپ, داۋىس بەرۋ ٷشٸن جاۋىنگەرلەر جەنە شونجارلار مەسليحاتقا تولىق قارۋلانىپ كەلۋٸ قاجەت بولاتىن, كەرٸسٸنشە ولاردى سايلاعا قاتىستىرمايدى. كانديداتتار ٶز ەڭبەگٸ مەن الدىندا تۇرعان جوسپارلارى جٶنٸندە باياندايدى, ودان كەيٸن ولاردى جاقتايتىن جەنە قارسىلاس ادامدار سٶز سٶيلەيدٸ, ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرەدٸ. حاندى سايلاعاننان كەيٸن, جۇما كٷنٸ «حان كٶتەرۋ» رەسٸمٸن بەلگٸلەيدٸ.
تٶبە باسىنا اق كيٸزدٸ تٶسەيدٸ. سونان سوڭ اسا قادٸرلٸ سۇلتاندار, بيلەر, باتىرلار ٸشٸنەن تٶرت ادامدى تاڭداپ الادى, ولار اق كيٸزگە حاندى وتىرعىزىپ ٷش رەت جوعارى كٶتەرەدٸ. حاننىڭ سىرت كيٸمٸ ۇساقتاپ بٶلشەكتەنٸپ تەبەرٸك رەتٸندە تاراتىلادى. ودان كەيٸن حاننىڭ ٷستٸنە ارانايى تٸگٸلگەن اق شاپان جابىلادى جەنە بيلٸكتٸڭ تازالىعىن بەينەلەيتٸن قالپاق كيگٸزٸلەدٸ. حاننىڭ مٷلكٸ (مال) سارقىت رەتٸندە سايلاۋشىلارعا بٶلٸنٸپ بەرٸلەدٸ جەنە بۇل دەستٷر باسقارۋشى بايىماۋ كەرەكتٸگٸن بەيٸمدەيدٸ – ونىڭ بايلىعى حاندىق قۇزىرىنداعى ازاماتتار بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
ەگەردە حان جٷكتەلگەن سەنٸمدٸ اقتامايتىن بولسا, وندا مەسليحات شەشٸمٸمەن ونى ورنىنان بوساتادى دا, بارلىق مٷلكٸن تارتىپ الادى. بۇل رەسٸمدٸ «حان تالاۋ» دەپ اتايدى. قاراپايىم حالىقتان شىققان قابٸلەتٸ مول, ابىرويلى بيلەر مەن رۋ-اقساقالدارىن كٶتەرمەلەۋدٸڭ جاڭا جٷيەسٸ قازاقتاردىڭ جاۋىنگەرلٸك رۋحىن كٶتەرٸپ, بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ەسەر ەتتٸ.
XVI عاسىردا موعوليستان مەن نوعاي ورداسى قۇلدىراپ قالعاننان كەيٸن قازاق حاندىعىندا (وردا) ۇلى (سول جاق قاناتى) جەنە كٸشٸ (وڭ جاق قاناتى) جٷز نەگٸزدەرٸ قۇرىلدى. جەنٸبەك حاننىڭ ٷلكەن بۇتاعىنىڭ باسقارۋىمەن ۇلى جٷز اتاندى, ال كٸشٸ بۇتاعىنىڭ – كٸشٸ جٷز. مۇراگەرلەر قۇقىعىنا يە بولعان سوڭ وردا-ورتا جٷزدٸڭ حاندارى قازاق حاندىعىنىڭ اعا حاندارى بولىپ ەسەپتەلدٸ.
1718 جىلى ۇلى جٷزدٸڭ العاشقى حاندارى بولىپ قارت-ەبٸلقايىر سايلاندى (1718-1730), ال اقىرعىسى - جولبارىس حان (1730-1740). كٸشٸ جٷزدٸڭ العاشقى حانى ەبٸلقايىر بولدى (1718-1748), ال اقىرعىسى ارىنعازى حان (1816-1821), بٶكەي ورداسىندا – ساعيپ-كەرەي حان (1845-1847). ورتا جٷزدٸڭ بٸرٸنشٸ حانى سامەكە (1719-1734), اقىرعىسى – كەڭەسارى حان (1824-1847).
ەبٸلقايىردىڭ (ەۋلەتتٸڭ كٸشٸ بۇتاعى) كٶرنەكتٸ ەڭبەكتەرٸنە قاراماستان, بٷكٸل قازاقتىڭ حانى بولىپ تەۋكە حاننىڭ ۇلى بولات سايلاندى (1718-1729), ودان كەيٸن ابىلاي حان (1771-1781). ابىلاي حاننىڭ ۇرپاقتارى ورتا جەنە ۇلى جٷز تايپالارىنىڭ اقىرعى باسقارۋشى-سۇلتاندارى بولدى. 1841 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە ٷش جٷزدٸڭ قۇرىلتايىندا بٷكٸل قازاقتىڭ سوڭعى حانى بولىپ ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسٸ كەڭەسارى سايلاندى. ول تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن 1847 جىلى قازا تاپتى.
جالپى ميفولوگييا بويىنشا الاش بابادان, ونىڭ اقارىس, جانارىس, بەكارىس ۇلدارىنان تاراعان جەنە تۋىس قانداستىعى بار تايپالاردان قۇرىلعان جٷزدەر تاڭقالارلىق تاريحي بەكٸمدٸگٸن كٶرسەتتٸ. تٸپتٸ جوڭعارييا, قوقان, رەسەي يمپەرييالارىنىڭ ٶكتەمدٸك بيلٸك سىناقتارىنان ٶتٸپ, جاۋىنگەرلٸك الباندار مەن سۋاندار ٸلە القابىن ويراتتاردان بوساتىپ, ٶز رۋلىق بابا-ٷيسٸندەردٸن جەرٸن قايتاردى. ويراتتار مەن قىرعىزداردى تيان-شان تاۋلارىنىڭ وڭتٷستٸك بٶكتەرلەرٸنە تاريم ويىعىنا (بايانگول-موڭعول اۆتونوم وكرۋگٸ), كاشگارعا (قىزىلسۋ-قىرعىز اۆتونوم وكرۋگٸ) قاراي سىرعىتتى. ەلٸ كٷنگە شەيٸن بۇل جەرلەر ۇلى جٷزدٸڭ جەرٸ بولىپ سانالادى.
XVIII عاسىردىڭ باسىندا تايپالار جٷزگە بٶلٸنگەندە ۇلى جٷز قۇرامىنا 11 تايپا جەنە 70 ٸرٸ رۋلار كٸردٸ, ونىڭ ٸشٸندە ٷيسٸن وداعىن 8 تۋىستاس تايپالار (تۇرعىنداردىڭ 80%) قۇرادى, ولاردان باسقا جالايىرلاردى, قانلىلاردى جەنە شاڭىشقىلاردى ساناماعاندا. رەسەي يمپەريياسىنىڭ 1896 جىلعى اۋىلشارۋاشىلىق ساناعى بويىنشا ۇلى جٷزدٸڭ جالپى سانى (ٷيسٸن پوليتەتنونيمى) 945 مىڭ ادامدى قۇرادى, ونىڭ ٸشٸندە ٷيسٸندەر - 80% - 730 مىڭ ادام. ماحمۋد دۋلاتيدىڭ دەرەكتەرٸن الساق, سالقام-جەڭگٸر حان كەزٸندە ويراتتاردىڭ باسقىنشىلىعىنان دۋلات, البان جەنە شاپىراشتى تايپالارى شۋ-ٸلە تاۋلارىن اسىپ-تٷسٸپ شۋ, تالاس جەنە سىردارييا ٶزەندەرٸنٸڭ القاپتارىندا ورنالاسقان, البانداردىڭ بٸرازى (شاجا رۋى) سارىارقانىڭ وڭتٷستٸگٸندە مەكەندەدٸ. وسى تايپالار قازاق حاندىعىنداعى ۇلى جٷزدٸڭ نەگٸزٸن قۇرادى. «جەتٸ جارعى» زاڭ جيىنتىعى قابىلدانعانشا بٶلشەكتەنگەن قازاق تايپالارى ورتالىقتىرىلعان جوڭعار يمپەريياسىنا قارسى تۇرا المادى. بٸراق «جٷز» جاساقتارىن جيناۋ, حاندى جەنە قولباسشىنى سايلاۋ جٷيەسٸ ٸسكە اسىرىلعاننان كەيٸن جاعداي تازا باسقاشا بولىپ ٶزگەرٸلدٸ.
كٸشٸ جٷزدٸڭ قۇرامىنا 26 تايپا مەن 80 استام ٸرٸ رۋلار كٸردٸ, ونىڭ ٸشٸندە جەتٸرۋ تايپالارىن ساناماعاندا, الشىن وداعى – 19 تايپا (تۇرعىنداردىڭ 80%). كٸشٸ جٷزدٸڭ سانى 1896 جىلدىڭ باسىندا 1090 مىڭ ادام بولىپ ەسەپتەلدٸ. ەدٸل قالماقتارىنىڭ سوققىلارىنان 1633-1635 جىلدارى نوعاي ورداسى ىدىرادى, سوندىقتان الشىن ورداسى تايپالارىنىڭ بٸرازى قازاق حاندىعىنا قوسىلىپ, كٸشٸ جٷزدٸن نەگٸزٸن قۇرادى. قيراعان ساراي-جٷكتەن ساياسي استانا حيۋاعا كٶشٸرٸلدٸ, بۇل جەردە ۇزاق ۋاقىت كٸشٸ جٷز حاندارى باسشىلىق جاساعان.
ورتا جٷزدٸڭ قۇرامىندا 6 تايپا جەنە 100 استام ٸرٸ رۋلار مەن تۋىسقاندىق جاقىندىعى بار ادامدار كٸردٸ. ونىڭ ٸشٸندە ارعىن تايپالارى – 40% جەنە قىپشاق – 10% قۇرادى. ەكٸنشٸ جارتىسى – نايماندار, ۋاقتار, قوڭىراتتار جەنە كەرەيلەر (كەرەيٸتتەر), بۇرىن ولار شىڭعىس حان ەسكەرٸنٸڭ نەگٸزٸ بولىپ سانالعان. موڭعولييا مەن قىتاي تايپالارىن قوسا العاندا 1896 جىلى ورتا جٷزدٸڭ سانى 2,3 ميلليوننان استام ادام بولىپ ەسەپتەلدٸ, بۇل جالپى قازاقتاردىڭ سانىنان 50% كٶپتٸ قۇرايدى. اقتابان-شۇبىرىندى اسا قايعىلى كەزەڭٸنەن كەيٸن ارعىن وداعى گەوگرافييالىق قاتىناستىق ورتالىعى جەنە تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەستٸڭ نەگٸزگٸ كٷشٸ بولدى, ٶيتكەنٸ باسقا ەكٸ وداقتىڭ جالپى شەكاراسى بولعان جوق. ال جٷزدەرگە كٸرمەگەن تٶرەلەر, تٶلەڭگٸتتەر, قوجالار, سۇناقتار, قۇرامالار, تٷرٸكپەندەر, نوعاي-قازاقتارى, سارت-قالماقتارى سىرت قالىپ وتىردى.
1896 جىلى قازاقتاردىڭ جالپى سانى 4,5 ميلليون ادامدى قۇرادى. وسىدان ەكٸ جٷز جىل بۇرىن عالامشار تۇرعىندارىنىڭ سانى, مىسالى, ون ەسە از بولسا, وندا اقتابان-شۇبىرىندى اپاتىنان كەيٸن قازاقتاردىڭ جالپى سانى 450 مىڭ ادام بولعان دەپ بولجاۋعا بولادى. ولاردىڭ 250 مىڭى قاراتاۋ تاۋلارىنىڭ تٶڭٸرەگٸندە ورنالاسقان. وسىنداي جەردٸڭ تىعىزدىعى جەنە كٶشپەندٸلەردٸڭ دەستٷرلٸ نەگٸزگٸ جولدارىنىڭ جويۋلۋى كەزٸندە تايپالاردىڭ ەسكەري-ساياسي وداقتارى – جٷزدەر پايدا بولدى. سونىمەن ەكٸ عاسىرعا باعىتتالعان قازاق جٷزدەرٸنٸڭ ٶز اۋماقتارىن كەڭەيتۋ قوزعالىسى باستالدى.
«جٷز» جاۋىنگەردٸ دايىنداپ قاتارعا قوياتىن رۋ جاۋىنگەرلٸك بٸرلٸك بولىپ ەسەپتەلدٸ, ونى ابىرويلى اقساقال باسقاردى. دەمەك رۋدىڭ سانى كەمٸندە 2000 ادام بولۋى كەرەك – بۇل شامامەن العاندا 10 اۋىل.
بەيبٸتشٸلٸك زامانىندا 10 اۋىلدىڭ جاساقتار جييۋ قابٸلەتٸ - 5%, ياعني 100 جاۋىنگەر, سوعىس كەزٸندە – 10%, ياعني 200 جاۋىنگەر. سونىمەن «جٷز» دەگەن سٶز ەسكەري جاساقتارىن جييۋ قابٸلەتٸ بار جٷز رۋىن بٸلدٸرەدٸ. مىسالى, سانى ەڭ كٶپ ورتا جٷز قاتارعا 100 جاۋىنگەرٸ بار 100 رۋلىق «جٷزدٸكتٸ» ساپقا قويا الادى, ياعني 10 مىڭ جاۋىنگەر, جاساقتاردى تولىق جيعاندا (سوعىس كەزٸندە) – 20 مىڭ جاۋىنگەر. جٷز-جٷزدٸك جٷزدەردٸڭ پوليتەتنونيمىن بٸلدٸرەدٸ. ۇلى جٷز 70 «جٷزدٸك» - 7 مىڭ جاۋىنگەر, كٸشٸ جٷز – 80 «جٷزدٸك» - 8 مىڭ جاۋىنگەر. جٷزدەردٸڭ ٸشٸندە سانى ەڭ از ۇلى جٷز بولعان, سوندىقتان ولاردى شىعىس جەنە باتىستا ورنالاسقان جاۋىنگەرلٸك جالايىرلار مەن قانلىلاردىڭ سانىمەن كٷشەيتكەن.
شىڭعىسحاندىق جالايىرلارى ٷيسٸن وداعىندا ٷلكەندٸك تانىتقان, ولاردىڭ تاراقتى بٶلشەگٸ ورتا جٷز قۇرامىندا, تابىن – كٸشٸ جٷز قۇرامىندا قالعان. ارعىندار تٷركٸستاننان سارىارقاعا كٶشكەندە, قوڭىراتتار, شىنعىس حان كەزٸنەن قالعان وعىزدار ورتا جٷز شاڭىراعىن ساقتاپ تٷركٸستان مەن قاراتاۋدى مەكەندەپ قالدى.
كٸشٸ جٷز – الشىن وداعى. سالقام-جەڭگٸر حان زامانىندا بايۇلى, ەلٸمۇلى جەنە جەتٸرۋ كٶنە قىپشاق توقسابا, بەرٸش, بايباقتى, كەرەي (تٶرتقارا جەنە كەرەيٸت), ارعىن (قاراكەسەك جەنە شەكتٸ) رۋلارىمەن كٷشەيتٸلدٸ. ەلٸمۇلى رۋى (قاراكەسەك وداعى دەپ تە ايتىلادى) كٸشٸ جٷزدە جوعارى سانالعان. كٸشٸ جٷز قۇرامىنداعى توبىقتىلار دا باشقۇرت پەن قالماقتارمەن ايقاسقان, ودان كەيٸن ولار ماماي باتىر مەن ىرعىزباي بيدٸڭ باسقارۋىمەن سارىارقانىڭ شىعىس جاعىنا كٶشٸرٸلگەن.
قازىبەك بي, ٶز رۋلىق جەرلەرٸن قايتارۋ ٷشٸن, جاۋىنگەرلٸك نايمانداردى, كەرەيلەردٸ جەنە ۋاقتاردى, ويراتتار مەن مانچجۋرلار باسىپ العان جەرلەردٸڭ شەكاراسىنا كٶشٸرگەن. سونىمەن ولار شىڭعىس حان كەزٸندە مەكەندەگەن جەرلەرٸنە قايتا ورالدى: التايعا, كوبدو ٶزەنٸنٸڭ القابىنا (موڭعوليياداعى بايان-ۋلگي ايماعى) جەنە تيان-شان مەن التىنتاۋدىن شىعىستاعى سٸلەمدەرٸ (قىتايداعى مورى, باركٶل جەنە اقساي-قازاق اۆتونوم ٷيەزٸ).
بٸرٸنشٸدەن جٷزدەر, جالپى ەسكەر جيناۋ ٷشٸن, تۋىسقاندىق تايپالاردىڭ ەسكەري-ساياسي وداقتارى رەتٸندە قالىپتاسقان, ودان كەيٸن, تايپالار جەكە-جەكە ورنالاسىپ, اۋماقتارى ۇلعايعان سوڭ, ولار قازاق حانداعىنىڭ جەكە ەكٸمشٸلٸك-ايماقتىق بٸرلٸكتەرٸ بولىپ قۇرىلدى.
كٸشٸ جٷزدٸڭ اۋماعى وڭتٷستٸكتە سىردارييا باستاۋىنان قاراتاۋدىڭ سولتٷستٸك بٶكتەرٸمەن, سولتٷستٸكتە ورال تاۋلارىنا دەيٸن, باتىستا مۇعودجار تاۋلارىنان ەدٸل ٶزەنٸنە دەيٸن ورنالاسقان. جاۋىنگەرلٸك ادايلار تٷرٸكمەندەردٸڭ كٷل-تالقانىڭ شىعارىپ, ەكٸ بٶلشەككە بٶلٸپ تاستادى (كاۆكاز ترۋحمەندەرٸن), ودان كەيٸن قىزىلباشتاردى (يراندى باسقارعان تٷركٸ تايپاسى). سونىمەن قاتار شىعىس-كەسپي جاعالاۋىنان ۇلى گورگان قابىرعاسىنا (ۇزىندىعى 200 كيلومەتر.), يران مەن ماڭعىشلاقتاعى سۋى قۇرعاعان ٷزبوي ٶزەنٸنٸڭ ارناسىنا دەيٸنگٸ كەرۋەن جولىن قايتارىپ العان.
قاراقالپاق تايپالارى كٸشٸ جٷزدٸڭ قۇرامىنا كٸرگەن. وسى كٷندەرٸ گورگان تٶڭٸرەگٸندەگٸ گٷلٸستاندا قازاحلۋ (قازاحلار) جەنە بايبۋرلۋ (بايۇلى) رۋلارى, سونىمەن بٸرگە اداي رۋىنان 7 مىڭ قازاقتارى تۇرادى.
ۇلى جٷزدٸڭ اۋماعى شىعىستا سىردارييا ساعاسىنان باستاپ شۋ مەن ٸلە ٶزەندەرٸنٸڭ وڭتٷستٸگٸمەن جوڭعار الاتاۋىنا دەيٸن جەنە ورتالىق تيان-شان (قحر ٸلە-قازاق اۆتونوم وكرۋگٸ) القابىنا دەيٸن, وڭتٷستٸكتە بۇقارلىق, تەشكەنتتٸك القاپتارىنا جەنە ىستىقكٶلگە دەيٸن سوزىلعان.
ورتا جٷز اۋماعى باتىستاعى مۇعودجار مەن تٷركٸستاننان باستاپ, شىعىستاعى التاي جەنە تيان-شان تاۋلارىنىڭ شىعىس بٶكتەرلەرٸنە دەيٸن, وڭتٷستٸكتەگٸ شۋ مەن ٸلە ٶزەندەرٸنەن باستاپ سولتٷستٸكتەگٸ سٸبٸردٸڭ قالىڭ ورماندارىنا دەيٸن ورنالاسقان. اتاپ ايتقاندا جالپى قازاق جاساقتارىن جيناقتاۋ جٷز جٷيەسٸ (قازاقتاردىڭ تۇراقتى ەسكەرٸ بولماعان) ازييانىڭ ەڭ كٷشتٸ اتتى ەسكەرلەرٸنە قارسىلىق كٶرسەتە العان – كەسٸبي اتتى ساداقشىلارعا, ساۋىت كيگەن, وقپەن اتاتىن قارۋمەن جەنە زەڭبٸرەكتەرمەن تولىق قارۋلانعان جاۋلارعا. كٶرشٸلەستەرٸمەن جەنە قىتايمەن ٷزٸلٸسسٸز ايقاستاردا شىنىققان ويراتتاردا بٸرنەشە ەسكەري قۇرامالارى بولعان. ساداق پەن مىلتىق اتاتىن, ارنايى قالقان پايدالاناتىن اتتىلى اتقىشتارى, تٷيە ارتيللەريياسى, سونىمەن بٸرگە جەڭٸل جەنە ساۋىت كاۆالەريياسى – ساۋىت كيگەن, بٸرنەشە قاتارعا قويىلعان, الدىڭعىلارى قىسقا, ارتقىلارى ۇزىن نايزالارمەن قارۋلانعان اتتىلى اتقىشتارى (بۇزاۋ باس). وسىنداي باس-اياعىنا شەيٸن قارۋلانعان ەسكەرگە, ەسٸرەسە اتتىلى اتقىشتارعا, تويتارىس بەرۋ ٶتە قيىن. ويراتتاردىڭ نەگٸزگٸ كٷشتەرٸ قىتاي شەكاراسىندا شوعىرلانعان, وسى قيىن جاعدايدان جول تاۋىپ شىعۋ ٷشٸن, قازاق ەسكەرٸنٸڭ سان جاعىنان باسىمدىلىعى بولۋى قاجەت جەنە پارتيزاندىق تاكتيكاسىن قولدانۋدىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ.
قازاق جٷزدەرٸ حالىقتى ۇيىمداستىرىپ, سانى اسىپ تٷسەتٸن ەسكەر جيناستىرىپ, حان - باس قولباسشى ەسكەردٸ باسقارىپ, ايبىندى باتىرلاردى بٸرٸكتٸرٸپ ٷلكەن جەڭٸسكە جەتتٸ. جوڭعارييا مەملەكەتٸ قيراعاننان كەيٸن, قازاق ەسكەرٸنٸڭ سان جاعىنان باسىمدىعى جايىلىمدار ٷشٸن كٷرەستە كٶمەكتەستٸ, قازاقتار ٶز باقتالاستارىن ىعىستىرىپ جٸبەردٸ – قىرعىزداردى, التايلىقتاردى, ويراتتاردى شىعىسقا, باشقۇرتتاردى, ەدٸل قالماقتارىن جەنە تٷرٸكمەندەردٸ باتىسقا قاراي, سونىمەن ٶز اۋماعىن 5 ميلليون شارشى كيلومەترگە دەيٸن كەڭەيتتٸ.
قۋاتتى دۇشپاندى جەڭگەن ەل ٷلكەن قۇرمەتكە يە بولادى. قازاقتار قاردان كٶپ دەپ تەگٸن ايتىلماعان. راسىن ايتقاندا, جوڭعارييا مەملەكەتٸ بولماعان جاعدايدا مٷمكٸن وسىنداي ٷلكەن قازاق حاندىعىنىڭ بولۋى دا ەكٸ تالاي.
رەسەي مەن تسين يمپەرييالارىنىڭ قازاق جەرلەرٸن بٶلۋ تۋرالى 1881 جىلعى پەتەربۋرگتٸك شارتپەن بەكٸتٸلگەن اقىرعى جٷزدەر اۋماقتارى قالىپتاستىرىلعان. حاندىق بيلٸك جويىلعاننان كەيٸن جٷزدٸك جٷيەسٸ قايتا قاراستىرىلىپ, ۇلىستىق-بولىستىق باسقارۋ جٷيەسٸنە اۋىستىرىلدى. ورىستار ۇلىستى رەسەيلٸك بولىسپەن تەڭدەستٸرگەن, ودان كەيٸن كەڭەستٸك يمپەريياسى كەزٸندە قازاقستاننىڭ وبلىسى رەتٸندە سانالعان. بۇرىڭعى ۇلىس نويانى كەيٸن بولىس سۇلتان-باسقارۋشىسى بولدى, كەڭەس كەزٸندە كومپارتييا وبلىستىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسىنا تەڭەستٸرٸلدٸ, قازٸرگٸ كەزەڭدە وبلىس ەكٸمٸنە اينالدى.
ويراتتارعا قارسىلاس بولعان جٷزدەر قازاق تايپالارىنىڭ جاۋىنگەرلٸك رۋحىن جوعارى كٶتەردٸ. جوعارىدا ايتقانداي, ەكٸ عاسىر بويى, قازاق ايماقتارى 200 مىڭ شارشى كيلومەتردەن 5 ميلليون شارشى كيلومەترگە دەيٸن كەڭەيتٸلدٸ, ال حالىق سانى 450 مىڭنان 6,5 ميلليونعا دەيٸن كٶبەيدٸ.
كٶشپەلٸ حالىقتىڭ وسىنداي ٶسۋٸ تاڭقالارلىق. جٷزدەر مەن تايپالار اراسىندا بٸردە-بٸر ٸرٸ ايقاستار بولعان جوق, كەرٸسٸنشە, جاۋلار شاپقىنشىلىق جاساعاندا, نەمەسە ەسكەري قاجەت تۋعاندا جٷزدەر بٸرٸگٸپ, بٸرٸنە- بٸرٸ قولدان كەلگەن كٶمەگٸن كٶرسەتەدٸ. مىسالى, نۇرالى حان, ەكەسٸ ەبٸلقايىر حاندى ٶلتٸرگەنٸ ٷشٸن, ۇلى جٷزدە حان بولىپ سايلانعان باراق سۇلتاننان كەگٸن الماقشى بولدى, بٸراق بيلەر مەن باتىرلار, تۋىسقاندىق بٸرٸن-بٸرٸ ٶلتٸرەتٸن سوعىسقا بارماي, ونىڭ شەشٸمٸن قولداماي تاستادى. باسقا بٸر مىسال. بٸرنەشە ارعىن رۋى, بەيبٸتشٸلٸك زامانىندا حاننىڭ ەكٸ قاراكەسەك-سەرٸكتەستەرٸن تۇتقىنعا العانى ٷشٸن, سوڭىنان بٸرەۋٸ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى نارازىلىق بٸلدٸردٸ. حان كەشٸرٸم سۇراپ, كٸنەسٸن ٶتەسٸن دەپ قازىبەك بي ۇلى بەكبولات باسقارعان ٷش مىڭ ارعىندار كەلەدٸ. بەكشە مەرگەن, كٶپ سٶزدٸ قويىپ, ونى مىلتىقپەن اتىپ تاستاۋدى ۇسىندى. بەكشە مىلتىقتى سيراعىنا ورناتىپ جەنە جاقىنداپ كەلە جاتقان ابىلايدى كٶزدەدٸ, بٸراق كەنەت كەلٸپ قالعان جاناق باتىر مىلتىقتى الىپ قويىپ, ٶز حاندارىن ٶلتٸرگەن قالماقتارعا ۇقساس بولما دەپ, كەڭەس بەردٸ. تەك قانا ابىلايعا تەن قۋلىلىعى مەن سابىرلىلىعى جەنە قييانات كٶرۋشٸلەرگە, قاراكەسەك كٶسەمدەرٸنە مول باعالى بەرٸلگەن سىيلىقتار, وعان الا-اۋىزدىقتى بەيبٸتشٸلٸك جولىمەن رەتتەۋگە كٶمەكتەستٸ. باسقالارمەن بٸرگە بەكشە مەرگەنگە, ەندٸگەرٸ حاندى كٶزدەمەۋ ٷشٸن, تٷيە سىيعا تارتىلدى, ال جاناق باتىر بەكشە مەرگەنگە ۋاقىتىندا اقىل ايتقانى ٷشٸن توعىز تٷيەگە يە بولدى. بەكبولات تا بۇل جاعدايدان ابىرويمەن شىقتى – حان قازاننىڭ قۇلاعىن ۇستاپ.
سايلانعان حاندىق بيلٸكتٸڭ - مەسليحاتتار, قارييالار كەڭەسٸ, بيلەردٸڭ سوت بيلٸگٸمەن ٷيلەسكەن ورتالىقتاندىرۋدىڭ يكٸمدٸ ساياساتىن جەنە ەسكەري-كٶشپەلٸ دەموكراتييانى قولداعان جٷز جٷيەسٸ ٶزٸن تولىق اقتاپ شىقتى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ قازاقستاننىڭ اۋماعى ەلەم بويىنشا توعىزىنشى ورىنعا يە بولىپ وتىر.
ۇلى دالانىڭ تاريحىندا كٶشپەندٸلەردٸڭ تارتىسپەن جەتكەن تابىستارى جەنە كٶشٸپ-قونۋى شىعىستان باتىسقا قاراي باعىتتالعان, ال قازاق تايپالارى ەرەكشە تٸرشٸلٸك جاساعان. مىسالى, جاۋىنگەرلٸك كەرەيلەر شىعىسقا قاراي قاراتاۋ تاۋلارىنان تيان-شان مەن التىنتاۋ شىعىس بٶكتەرلەرٸنە, قىتاي ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق حامي/كۋمۋل مەن گانسۋ بٶلٸكتەرٸن قوسقاندا, 4 مىڭ كيلومەتردەن استام ٶتكەن. سونىمەن قاتار شىعىسقا قاراي مىڭداعان كم. قاشىقتىعى بار جەرگە نايماندار, ۋاقتار, الباندار مەن سۋاندار قونىسىن اۋدارعان. ارعىندار باتىس پامير مەن تيان-شاننان سارىارقانىڭ سولتٷستٸك-شىعىسىنا قاراي, التاي تاۋلارىنىڭ سولتٷستٸك بٶكتەرٸنە دەيٸن كٶشٸپ-قونىپ جٷردٸ. سونىمەن شاعىن قازاق حاندىعى ورتالىق ازيياداعى ەڭ ٸرٸ مەملەكەتكە اينالدى جەنە التىن وردا, دەشتٸ قىپشاق, باتىس-تٷركٸ قاعاناتتارىنىڭ جالعىز عانا تەۋەلسٸز مۇراگەرٸ بولدى. بۇل جەردە بٸز نەعايبٸل جەنە زاڭعا سىيىمدى شىتىرمان تاڭعاجايىپ جاعدايدى بايقايمىز. يكٸمدٸ حاندىق بيلٸكتٸڭ جەنە دالا دەموكراتيياسىنىڭ ٷيلەسٸمدٸگٸ, ٶزٸن-ٶزٸ ۇيىمداستىرۋ قابٸلەتٸ كٷيزەلٸس جاعدايلاردا حاندىق بيلٸكتٸ كٷشەيتۋگە, قازاقتاردى بٸرٸكتٸرۋگە, جاۋعا تويتارىس بەرۋگە كٶمەكتەستٸ.
دالا دەموكراتيياسىنىڭ باسقا دا قىرلارى, مىسالى, پراگماتيزم, يكٸمدٸلٸك, دٸني دوگماتيزمٸنە بەرٸلمەۋٸ, ەركٸن ويلاۋى, بٸلٸمگە تالپىنۋى, قازاقتاردىڭ رەسەي جەنە كەڭەس يمپەرييالارى كەزٸندەگٸ تاريحتىڭ قولايسىز جاعدايلارىنا بەيٸمدەلۋٸنە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
مارال قازكەنۇلى تومپيەۆ,
حالىقارالىق جەنە ۇلتتىق ينجەنەرلٸك اكادەميياسىنىڭ, حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ (حاا),ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى (Ph.D ەكونوميكا).
[caption id="attachment_22267" align="aligncenter" width="720"]
مارال تومپيەۆتىڭ "شەگارا شەگٸن ايقىنداۋ دەۋٸرٸ" كٸتابىن تٶمەندەگٸ تەلەفونعا حابارلاسىپ, ساتىپ الۋعا بولادى. +7-701-711-92-39, kazpromstrom1@mail.ru[/caption]
