قازاقستاندىق ازىق-تٷلٸك ٶندٸرۋشٸلەرٸ بٸرنەشە جىلدان بەرٸ «سۇر» يمپورت پەن وتاندىق ٶنٸمدەردەن گٶرٸ شەتەلدٸك تاۋارلاردى ارتىق كٶرەتٸن ساۋدا جەلٸلەرٸمەن كٷردەلٸ قارىم-قاتىناس تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸپ كەلەدٸ. بۇل – ەلٸمٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن ماڭىزدى جايت. الايدا ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت تاراپىنان ناقتى قولداۋ ەزٸرگە تەك سٶز جٷزٸندە عانا بايقالادى.
قازاقستاننىڭ تاماق ٶنەركەسٸبٸ سالاسىنداعى سالالىق وداقتار اليانسىنىڭ ەكٸ جىلدىق بەلسەندٸ جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸندە جاۋاپتى مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ريتوريكاسى ٶزگەرٸپ, بٷگٸندە بارلىعى دەرلٸك وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸ قولداۋ قاجەتتٸگٸن ايتىپ جٷر. دەگەنمەن, ٸس جٷزٸندە سالالىق وداقتار ۇسىنعان ماڭىزدى باستامالار قولداۋ تاپپاي وتىر, ال وتاندىق ٶندٸرٸستٸ قولداۋعا ارنالعان زاڭ جوباسىنا ٷكٸمەت تولىقتاي دەرلٸك تەرٸس قورىتىندى بەرگەن.
وتاندىق ەكونوميكانى كٶتەرۋگە باعىتتالعان, بٸرنەشە ماڭىزدى بلوكتان تۇراتىن ۇسىنىستاردىڭ قولداۋ تاپپاۋى سالا ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٷمٸتٸن سۋ سەپكەندەي باسقانى انىق. دەگەنمەن, ولار بۇل زاڭ جوباسىنا تەرٸس قورىتىندى بەرٸلگەنٸمەن, جىلدار بويى قوردالانعان مەسەلەلەردٸڭ ەلٸ دە شەشٸمٸن تاپپاعانىن جەنە ولاردى كەيٸنگە قالدىرماي شەشۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتەدٸ. سول سەبەپتٸ سالالىق وداقتار تيٸستٸ مينيسترلٸكتەردٸ كەلٸسسٶز ٷستەلٸنە وتىرۋعا, جۇمىس توپتارىن قۇرۋعا جەنە ورتاق مەمٸلەگە كەلۋگە شاقىرادى. ەگەر زاڭ جوباسىندا ۇسىنىلعان تەسٸلدەرمەن مەسەلەلەر شەشٸلمەسە, وندا باسقا جولدارىن قاراستىرىپ, بٸراق قالاي بولعاندا دا وتاندىق ٶندٸرۋشٸنٸ قولداپ, ٸشكٸ نارىقتى قورعاۋ جەنە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت.
بۇل ٷلكەن دە ماڭىزدى جۇمىس ەلٸ تولىق قولعا الىنباي تۇرعان تۇستا, ەلدٸڭ بارلىق ٶڭٸرٸندە دەرلٸك مونوپولييا ورناتقان ساۋدا جەلٸلەرٸ ٶز ٷستەمدٸگٸن پايدالانىپ, ٶندٸرۋشٸلەرگە ٶز شارتتارىن مەجبٷرلەپ تاڭىپ, اتىشۋلى رەترو-بونۋستار مەن تيٸمسٸز كەلٸسٸمشارتتاردى تىقپالاۋدى جالعاستىرىپ وتىر.
«سالالىق وداقتار ەكٸ جىلدان بەرٸ ٶز مٷددەلەرٸن قورعاۋ باعىتىندا جۇمىس جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ باستى جەتٸستٸگٸمٸز – مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن تۇراقتى ديالوگ ورناعانى, – دەيدٸ قازاقستان سٷت وداعىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆ. – بٸز AMANAT پارتيياسىنىڭ اٶك جٶنٸندەگٸ كەڭەسٸ اياسىندا كەزدەسۋلەر ٶتكٸزەمٸز. مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶكٸلدەرٸ جيٸ قاتىسادى, ولار كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەردەن حاباردار. بۇل ولار ٷشٸن قالىپتى جاعدايعا اينالدى, ولار بٸزدٸ تىڭدايدى, پروبلەمالارىمىزدى بٸلەدٸ, ۇسىنىستارىمىزدىڭ ٶزەكتٸ ەرٸ ماڭىزدى ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ. ٷكٸمەت تە بٸزدٸ ەستيدٸ, دەلەلدەرٸمٸزدٸ قابىلدايدى, كەيٸن سولاردى ٶز مەلٸمدەمەلەرٸندە كەلتٸرەدٸ. بٸراق, ٶكٸنٸشكە قاراي, ٸس جٷزٸندە بەرٸ دەل وسى جەردەن توقتاپ قالادى – مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار دەڭگەيٸندە قابىلدانعان شەشٸمدەردٸ جٷزەگە اسىرۋ باياۋ جٷرۋدە. بٸرقاتار پروتسەستٸ قايتا قاراپ, ناقتى شەشٸمدەر قابىلداۋ قاجەت. بٸراق بەرٸ اۋىر, باياۋ قوزعالىپ جاتىر».
نەتيجەسٸندە وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەرگە تەك سٶز جٷزٸندە قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ, ٸس جٷزٸندە تٷك ٶزگەرمەي وتىر. بۇل جاعدايدىڭ ايقىن مىسالىن قازاقستان قۇس ٶسٸرۋشٸلەر وداعىنان كٶرۋگە بولادى.
ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ باستاماسىمەن جۋىردا سالىق كودەكسٸنە ماڭىزدى ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلدٸ – شەكاراداعى ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ كٷشەيتٸلدٸ. ٶيتكەنٸ قازاقستان اۋماعىنا تەكسەرۋسٸز كٸرٸپ جاتقان «سۇر» يمپورت كٶلەمٸ ٶتە كٶپ. بۇل ٶنٸمدەر بازار مەن دٷكەندەرگە جىلدام تاراپ, ارزاندىعى سەبەپتٸ تۇتىنۋشىلار تاراپىنان تەز سۇرانىسقا يە بولادى. الايدا مۇنداي ٶنٸمدەر دەنساۋلىققا قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. ال وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەر بولسا, ساپالى ٶنٸمٸن ٶتكٸزە الماي, اسسورتيمەنتٸن ازايتۋعا, ٶندٸرٸستٸ قىسقارتۋعا نەمەسە تٸپتٸ جابىلۋعا مەجبٷر.
سالىق كودەكسٸنە ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋدٸڭ ماقساتى – ازىق-تٷلٸك پەن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ يمپورتىنا باقىلاۋدى كٷشەيتۋ. وسى تٷزەتۋ نەتيجەسٸندە قازاقستاننىڭ ۆەتەرينارلىق قىزمەتٸنە شەكارادان ٶتەتٸن مال شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ مەن ازىق-تٷلٸككە قاتىستى مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنٸڭ اقپاراتىنا قول جەتكٸزۋ قۇقىعى بەرٸلدٸ. بۇدان بٶلەك, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ بۇيرىعىمەن 2025 جىلدىڭ سەۋٸرٸنەن قىركٷيەك ايىنا دەيٸن ٷشٸنشٸ ەلدەردەن قازاقستان اۋماعىنا قۇس جۇمىرتقاسىن ەكەلۋگە تولىق تىيىم سالىندى. الايدا قازاقستان قۇس ٶسٸرۋشٸلەر وداعىنىڭ حابارلاۋىنشا, يمپورتتىق, سونداي-اق تاڭبالانباعان جەنە دەمەك, حالىق دەنساۋلىعىنا قاۋٸپتٸ بولۋى مٷمكٸن جۇمىرتقالاردى ساتۋ فاكتٸلەرٸ ەلٸ دە تٸركەلٸپ جاتىر.
«2025 جىلدىڭ سەۋٸر-قىركٷيەك ايلارى ارالىعىندا ٷشٸنشٸ ەلدەردەن جۇمىرتقا ەكەلۋگە تىيىم سالۋ كٷشٸنە ەنگەننەن كەيٸن, بٸزدٸڭ مونيتورينگتٸك توپ قىزىلوردا, اتىراۋ جەنە ورال قالالارىندا تەكسەرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. نەتيجەسٸندە, شىعۋ تەگٸ مەن ساپاسى كٷمەن تۋدىراتىن يمپورتتىق جەنە تاڭبالانباعان جۇمىرتقالاردىڭ ساۋداسى تٸركەلدٸ. مۇنداي ٶنٸمدەر بازارلاردا دا, كەيبٸر ساۋدا جەلٸلەرٸندە دە ساتىلىپ جاتىر. بٸز انىقتالعان دەرەكتەردٸ تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جولدادىق. كەيبٸر جاعدايلاردا ٶنٸمدٸ تەركٸلەۋ نەمەسە ايىپپۇل سالۋ سيياقتى شارالار قولدانىلدى. الايدا تۇراقتى نەتيجەگە جەتۋ ٷشٸن اتالعان بۇيرىقتى ورىنداۋ تەتٸگٸن جەتٸلدٸرۋ قاجەت. بٸز ەر ورگاننىڭ جاۋاپكەرشٸلٸك اياسىن ناقتى بەلگٸلەپ, ايقىن جەنە اشىق ٸس-قيمىل الگوريتمٸن ەزٸرلەۋدٸ ۇسىنامىز. بۇل شارالار باقىلاۋدى كٷشەيتۋگە, ٶنٸمنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە جەنە وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەرگە قولداۋ كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ», – دەپ تٷيٸندەدٸ قازاقستان قۇس ٶسٸرۋشٸلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتٸ قايرات مايشەۆ.
وسى جاعدايدان كەيٸن قازاقستان قۇس ٶسٸرۋشٸلەر وداعىندا مىناداي قورىتىندى جاسالدى: اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸنٸڭ جۇمىرتقا يمپورتىن شەكتەۋ تۋرالى بۇيرىعىندا ناقتى ٸسكە اسىرۋ تەتٸگٸ جوق, ال مەملەكەتتٸك ورگاندار تاراپىنان بۇل بۇيرىقتى ورىنداۋعا نەمقۇرايلىلىق پەن فورماليزم بايقالادى. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنە قاراستى ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جەنە قاداعالاۋ كوميتەتٸنٸڭ اۋماقتىق ينسپەكتسييالارى ازاماتتاردىڭ شاعىمدارىنا جەدەل ەرەكەت ەتە الاتىن مٷمكٸندٸككە يە بولعانىمەن, جۇمىستى سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزبەيدٸ. ال ساۋدا كوميتەتٸنٸڭ قۇزىرەتٸ تەك ساۋدا ٷستەمەسٸن باقىلاۋمەن شەكتەلگەن, بۇل ٶز كەزەگٸندە جۇمىرتقا باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا ناقتى ەسەر ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ.
سوندىقتان وداق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸنٸڭ بۇيرىعىنا مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ناقتى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٶرسەتەتٸن ورىندالۋ مەحانيزمٸن ەنگٸزۋدٸ ۇسىنادى. سونىمەن قاتار, اشم نەمەسە ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸندە بۇيرىقتى جٷزەگە اسىرۋ الگوريتمٸن ەزٸرلەۋ قاجەت دەپ سانايدى. بۇل قۇجاتتا مەملەكەتكە كەلتٸرٸلگەن زييان تۋرالى اقپاراتتىڭ كٶلەمٸ, ونىڭ مٶلشەرٸ جەنە باسقا دا مەلٸمەتتەر ناقتى جازىلۋى تيٸس. بٸراق, بۇل قيسىندى ۇسىنىستارعا قۇلاق اسا ما? قۇلاق اسسا دا, ناقتى جٷزەگە اسىرىلا ما?
سونىمەن قاتار, وتاندىق ازىق-تٷلٸك ٶندٸرۋشٸلەر مەن ساۋدا جەلٸلەرٸنٸڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار دا كٷردەلٸ كٷيٸندە قالىپ وتىر. ساۋدا جەلٸلەرٸ ەلٸ دە رەترو-بونۋستار ارقىلى ٶندٸرۋشٸلەرگە قىسىم جاساپ, يمپورتتىق ٶنٸمدٸ قولداۋدى جالعاستىرۋدا, ال وتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەر شەتتەتٸلٸپ وتىر.
«سالالىق وداقتاردىڭ باعالاۋىنشا, ەلدەگٸ ساۋدا جەلٸلەرٸندە جەنە نارىقتاردا قازاقستاندىق ٶنٸمدەردٸڭ ٷلەسٸ ازايىپ كەلەدٸ. كەيبٸر ساناتتاردا وتاندىق ٶنٸمدەردٸڭ ٷلەسٸ جالپى كٶلەمنٸڭ جارتىسىنان دا تٶمەن. الايدا مەملەكەت يمپورتپەن ەدٸلەتسٸز بەسەكەلەستٸكتەن وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸ قورعاۋعا باعىتتالعان ەشقانداي شارا قابىلداپ جاتقان جوق, ال ريتەيلەرلەر (ساۋدا جەلٸلەرٸ) ٶز سۋپەرماركەتتەرٸندە وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەرگە, تٸپتٸ بٷكٸل رەسپۋبليكا بويىنشا جۇمىس ٸستەيتٸندەرگە دە, اسا تيٸمسٸز تالاپتار قويىپ, ولاردى ساۋدا جەلٸلەرٸنەن ىعىستىرىپ شىعارۋدى جالعاستىرۋدا. بارلىق دەرلٸك ٶندٸرۋشٸلەر شاعىمدانىپ جٷرگەن رەتروبونۋستار بٸزدٸڭ ەلدە زاڭمەن تىيىم سالىنعان. الايدا ساۋدا جەلٸلەرٸ بۇل رەتروبونۋستاردى «قوسىمشا قىزمەتتەر» — مىسالى, جارناما ٷشٸن الىپ وتىرادى. بارلىعى دا مۇنىڭ زاڭدى اينالىپ ٶتۋ ەكەنٸن بٸلەدٸ, بٸراق ەشكٸم بۇل ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلمايدى», – دەيدٸ قر ازىق-تٷلٸك سەكتورىنىڭ سالالىق وداقتار اليانسىنداعىلار.
نەتيجەسٸندە, ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸ جاقىندا عانا ەل ٸشٸندەگٸ بٶلشەك ساۋدادا وتاندىق ٶنٸمدەردٸڭ ٷلەسٸ 80–90%-عا جەتتٸ, ازىق-تٷلٸك ٶندٸرٸسٸ ٶسٸپ جاتىر دەپ مەلٸمدەسە دە, ٸس جٷزٸندە بۇل كٶرسەتكٸش نەگٸزٸنەن ٶڭدەلمەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنە قاتىستى ەكەنٸن كٶرەمٸز. قايتا ٶڭدەۋشٸلەر, ياعني قوسىلعان قۇنى جوعارى ٶنٸمدەردٸ جەتكٸزەتٸن كەسٸپورىندار (پرەزيدەنتٸمٸز ونى ۇلعايتۋ قاجەتتٸگٸن ٷنەمٸ ايتىپ وتىرادى), اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ساپالى ازىق-تٷلٸككە اينالدىرۋ ٷشٸن بارلىق مٷمكٸندٸكتەرگە, ٶندٸرٸستٸك قۋاتتارعا, بٸلٸكتٸ قىزمەتكەرلەرگە جەنە قۇزىرەتتەرگە يە. بٸراق بۇل پروتسەستٸڭ بارلىعى وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەر ٶز ٶنٸمدەرٸن ساۋدا جەلٸلەرٸندە ساتا المايتىندىقتان تەجەلەدٸ. سەبەبٸ, ريتەيل كٶپ پايدا تاباتىن يمپورتتىق تاۋارلاردى ساتقاندى جٶن كٶرەدٸ. مٸنە, وتاندىق ٶندٸرۋشٸنٸڭ موينىنا تٷسكەن تۇزاققا اينالۋ قاۋپٸ بار تۇيىق شەڭبەر وسىنداي.
