Dalanews.kz: قابدەش اعا, ەڭگٸمەنٸ ٶزٸڭٸز قۇرمەتتەيتٸن ادامنان باستاساق. قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ 6 تومدىق «قىلمىس» رومانىن ەلٸمەن قاۋىشتىردىڭىز. كەلەر جىلى قاجەكەڭنٸڭ تۋعانىنا 95 جىل تولادى. وسىعان بايلانىستى جازۋشىلار وداعىندا تاعدىرلى قالامگەردٸڭ كٸتابىن شىعارۋ, مەرەيتويىن اتاپ ٶتۋ جٶنٸندە نە تٸرشٸلٸك بار?
ق.جۇمادٸلوۆ: قاجىعۇمار شابدانۇلى 1925 جىلى سەمەي وبلىسى ٷرجار ٶڭٸرٸندە دٷنيەگە كەلگەن. جەتٸ جاسىندا ٷي ٸشٸمەن شەۋەشەككە ٶتكەن عوي. اشارشىلىقتا ەلدٸڭ بەرٸ بوسىپ جاتقان كەز. سودان كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ ارعى بەتتە ٶتتٸ.
سەكسەننەن اسىپ بارىپ, 2011 جىلى شەۋەشەكتە قايتتى. ەكٸ رەت حات جازدى نازارباەۆتىڭ اتىنا.
«سٸز قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, جەر جٷزٸندەگٸ قازاقتاردىڭ پرەزيدەنتٸسٸز. ەلدٸڭ يەسٸسٸز. ماعان دا يە بولىڭىز. قىتايدا قىرىق جىل تٷرمەدە بولعان, كٶپ كٸتاپ جازعان اداممىن. 10 تومدىق شىعارمالارىمدى دايىنداپ قويىپ وتىرمىن. ٶز جەرٸمە بارىپ جاتقىم كەلەدٸ. ماعان ەكٸ مەتر جەر بەرٸڭٸزدەر ٶزٸمنٸڭ اتاقونىسىمنان» دەپ جازدى.
حات الدىمەن جازۋشىلار وداعىنا كەلدٸ. بٸز ٶڭدەپ, قازٸرگٸ ەرٸپكە كٶشٸرٸپ, دٸتتەگەن جەرٸنە تابىس ەتتٸك. بٸراق ودان ەشقانداي قوزعالىس بولمادى. ٶلگەننەن كەيٸن دە سٷيەگٸن ەكەلٸپ جەرلەيٸك دەگەن تالاپ بولدى. بٸراق اتا جۇرتىنا ٶزٸ دە جەتە المادى, سٷيەگٸ دە جەتە المادى. شەۋەشەكتەگٸ مۇسىلماندار زيراتىنىڭ بٸر شەتٸندە جاتىر.
قاجىعۇمار ٷلكەن جازۋشى ەدٸ. «قىلمىس» رومانىنىڭ 6 تومدىعىن مەن وسى ەلدە قايتا باستىردىم. ونىڭ ەكٸ تومى بۇرىن انا جاقتا شىققان. قالعان تٶرت تومى تٷرمەدە جازىلدى. قولجازبالارىنىڭ بٸزگە جەتۋٸنٸڭ ٶزٸ بٸر حيكايا. تۋريستەردٸڭ, اعايىنشىلاپ كەلگەن ەلدٸڭ قورجىنىندا كەلدٸ. كٶشپەن بٸرگە, تەڭنٸڭ اراسىندا كەلدٸ. قىسقاسى, نەشە تٷرلٸ كونتراباندالىق جولمەن ماعان جەتتٸ. بٸردەن 6 تومدى باسىپ شىعارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. تٶتەشەدەن كريلليتساعا كٶشٸرٸپ, ونى كومپيۋتەرگە تٷسٸرٸپ, قاتەسٸن تٷزەپ, كەيبٸر تەرميندەرٸن وسى جاققا بەيٸمدەدٸك.
قولجازبا دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ باسپاسىندا 3 جىل بويى سەيفٸندە جاتتى. قاۋىمداستىق باسشىسى تالعات ماماشەۆ قاجىعۇمار مۇراسىنا سالعىرت قارادى. جازۋشىنىڭ باعىنا مۇحتار قۇل-مۇحاممەد مەدەنيەت مينيسترٸ بولىپ كەلە قالدى. ٷكٸمەت اتىنان 6 تومعا اقشا بٶلدٸردٸ. قىسقاسى, مۇحتار قۇل-مۇحاممەد كٶمەگٸمەن 6 تومدىق «قىلمىس» رومانى جارىققا شىقتى.
Dalanews.kz: قاجەكەڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە الماتىدا باسىلعان سول كٸتاپتارىن كٶردٸ مە ەكەن?
ق.جۇمادٸلوۆ: كٶرٸپتٸ. «جاس الاش» گازەتٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ ەرٸك راحىم دەگەن ازامات شەۋەشەككە ارنايى بارىپ, جاسىرىپ اپارعان كٸتابىن قاجەكەڭە كٶرسەتٸپتٸ. ەرٸك ايتادى: «ەڭكٸلدەپ جىلادى» دەيدٸ كٸتابىن كٶرگەندە. «اپىر-اي, كٸتابىم ەلگە جەتكەن ەكەن عوي. كٸتابىما قامقور بولعان ازاماتتارعا راقمەت» دەپ قاتتى رازى بولىپتى.
بەس جىلدان كەيٸن قاجەكەڭنٸڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى. كەلەر جىلى 95 جىل. جازۋشىلار وداعى كەلەر جىلى قاجەكەڭنٸڭ مەرەيتويىن اتاپ ٶتەدٸ.
Dalanews.kz: جازۋشىلار وداعى دەمەكشٸ, نۇرلان ورازاليننٸڭ كەزٸندە باسقارمامەن ايتىسىپ قالۋشى ەدٸڭٸز. قازٸرگٸسٸمەن قالايسىز? سٶزٸڭٸز ٶتە مە? جۇمىسى كٶڭٸلٸڭٸزدەن شىعىپ جاتىر ما?
ق.جۇمادٸلوۆ: بٷگٸنگٸ جازۋشىلار وداعىنىڭ جۇمىس باستاعانىنا 1 جىل عانا بولدى. جاڭا باسشى كەلدٸ. جاڭا تٸرلٸك باستاپ جاتىر. كەلگەننەن بەرٸ بٸراز جۇمىستار ٸستەپ تاستادى. حالىقارالىق فورۋم دەپ جاتىرمىز. بٸر كەزدەرٸ ەنۋار ەلٸمجانوۆتىڭ تۇسىندا ازييا-افريكا جازۋشىلارىنىڭ كونفەرەنتسيياسى ٶتكەن. 1973 جىلى. جاس كەزٸمٸز عوي. ٶزٸمٸز قاتىسقانبىز. زىر جٷگٸرٸپ قىزمەت ٸستەگەنبٸز.
سودان كەيٸنگٸسٸ وسى ازييا جازۋشىلارىنىڭ فورۋمى. سوعان بارايىق دەپ وتىرمىز. بۇل دا جازۋشىلار وداعىنىڭ قىزمەتٸ. ٷش-تٶرت كٷننٸڭ الدىندا الماتىنىڭ جاڭا ەكٸمٸ باقىتجان ساعىنتاەۆ جازۋشىلارمەن كەزدەستٸ. مەن دە قاتىستىم. سٶز سٶيلەدٸم. ٶتە كەرەكتٸ جينالىس بولدى. قالالىق ەكٸمدٸك تاراپىنان جازۋشىلار وداعىنا ٶتە كٶپ كٶمەك بەرٸلەتٸن بولدى. 40-50 جازۋشىعا ستيپەندييا تاعايىنداماق. جازۋشىلار ٷيٸنە رەمونت جاساپ بەرمەك. دەل قازٸر جازۋشىلار وداعىنا كٶمەك قاجەت-اق.
Dalanews.kz: قوعامدا بولىپ جاتقان ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرگە, ايتالىق كٶكتەمدە بولعان بٸرنەشە قالاداعى ميتينگٸگە, كٶپبالالى انالاردىڭ مەسەلەسٸنە وداق قۇرامىنداعى 700 جازۋشىدان بٸرنەشەۋٸ عانا ٷن قاتتى. قالعانى ٷنسٸز. ۇلت جازۋشىلارى ۇلتتىق مەسەلەگە قاشان ارالاسادى?
ق.جۇمادٸلوۆ: ٷنسٸز جاتىر دەۋگە بولمايدى. بەلسەندٸ جازۋشىلار بار باسىن بەيگەگە تٸگٸپ جٷرگەن. مەن دە ارالاسامىن. تەمٸرحان مەدەتبەك تە بار.
ٷن قاتۋ بار دا, ونىڭ جارييالانۋى, ٷنٸڭنٸڭ شىعۋى دەگەن بار. جازۋشىلار ٷن قاتپاي جاتقان جوق. ٷنٸ شىعاتىن ٶرٸس جوق. بٸر-ەكٸ گازەت قانا بار. تەلەارنا مٷلدە جوق.
سايراگٷل دەگەن قىز تۋرالى ماقالا جازدىم. «جاس الاش» جارييالادى. كٷيەۋٸ مەن ەكٸ بالاسىنا قوسىلۋعا كەلگەن قاۋقارسىز قىزعا بٸز پانا بولا المادىق.
اقىرى ايدالاداعى شۆەتسييا يە بولدى. نوبەل سىيلىعىن بەرەتٸن ەل قاناتىنىڭ استىنا الدى.
تاعى بٸر ماقالا جازدىم. «بٸزدەگٸ بيلٸككە ارقاتٸرەك سٷيەۋ بولاتىن حالىق پا, ەلدە قارۋلى جاساق پا?» دەگەن. تاعى دا «جاس الاشقا» شىقتى. ٷن قاتۋ ما? ەرينە. ميتينگٸلەردٸ نەگە قۋامىز? ەۋروپا ەلدەرٸندە بٸرنەشە مىڭ ادامدىق ەرەۋٸل كٷنارا بولىپ تۇرادى. ودان ولار بٷلٸنٸپ كەتكەن جوق.
سودان كەيٸن, مىنا بٸر نەرسەنٸ ايتا كەتەيٸن. مەن شەكارانى كٶپ زەرتتەگەن اداممىن. شەكارا تۋرالى روماندار جازعان اداممىن. «تاعدىر» شەكارانىڭ قالاي قۇرىلعانى تۋرالى شىعارما. سول رومانعا 1990 جىلى مەملەكەتتٸك سىيلىق الدىم. شەكارا ەسكەرٸ كەزٸندە كگب-عا قارادى. بۇلاردىڭ پراۆوسى سونداي, ەرٸ-بەرٸ كٶشٸپ ٶتكەن ادامداردى سوتسىز, زاڭسىز قىرىپ تاستاپ وتىردى. باندى دەگەن بٸر-اق اتى بار. اشتىقتان ارىپ-اشىپ, بۇرالىپ ەرەڭ ٶتٸپ بارا جاتقان تالاي كٶشتٸ قانعا بويادى. تارباعاتايدىڭ اسۋلارىندا ادام سٷيەگٸ دەگەن بادا بولىپ جاتىر.
سول كگب-عا قاراعان شەكارا ەسكەرلەرٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالعان. سوعان بٸر مىسال: وسىدان 4-5 جىل بۇرىن «ەرٸپ پەن سارا» دەگەن كٸتابىم شىقتى. سول جىلى ٷرجاردىڭ ەكٸمٸ مەن سول اۋداننىڭ مەسليحات الماتىعا جينالىسقا كەلە قالىپتى.
مەن ٶزٸم ٷرجار, تارباعاتاي, اياگٶز, زايسان اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتىمىن. «ەرٸپ پەن سارانىڭ» 15 بۋماسىن, ياعني 150 كٸتاپتى ەلگٸلەردٸڭ ماشيناسىنا سالىپ بەردٸم. «مەكتەپتەر مەن كٸتاپحانالارعا, اۋىل اعالارىنا, كٶزٸ اشىق اقساقالدارعا تاراتىڭدار» دەپ. الىپ كەتكەن. وبالى كەنەكي! تاراتىپتى. ەل جاپاتارماعاي وقىپ جاتقاندا, بٸر جۇمادان كەيٸن اۋداننىڭ كنب-سى اتقا مٸنەدٸ. جاڭاعى كٸتاپتى قايتا جيناپ الادى. جاي عانا وقۋعا تىيىم سالسا بٸر جٶن, كٸتاپتارىمدى كەروسين شاشىپ ٶرتەپتٸ.
اۋدان ەكٸمٸ مەن ەلگٸ مەسليحاتتىڭ باسشىسى ٶزدەرٸ الىپ بارعان كٸتاپقا اراشا تٷسٸپ, بٸراۋىز سٶز ايتا الماپتى. كٶردٸڭٸز بە?
مەن كگب مەن كنب-نىڭ جالعاستىعىن ايتايىن دەپ وتىرمىن. شەكارا اۋداندارىنداعى بيلٸك ەلٸ دە كنب-نىڭ قولىندا. ٶرتەيتٸندەي وسى كٸتاپتىڭ ٸشٸندە نە بار دەيسٸز عوي? ٷش تاريحي پوۆەست, ون شاقتى ەڭگٸمە, قالعاندارى ٶزٸڭ سيياقتى تٸلشٸلەرگە بەرگەن سۇحباتتارىم. سۇراستىردىم. وبلىستى نۇسقايدى. وبلىس اسپان جاقتى كٶرسەتەدٸ. مەن اقىرى قىلمىسقا كٸم نۇسقاۋ بەرگەنٸن تاپپادىم. ٶرتەگەن ادامداردىڭ تٸزٸمٸن الىپ قويدىم. قاعازعا تٷسٸرەم. تاريحتا قالۋى كەرەك.
Dalanews.kz: سۇراق جازۋشىلاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ تۋرالى ەدٸ عوي?
ق.جۇمادٸلوۆ: سٶزٸمدٸ بٶلە بەردٸڭ عوي... جازۋشىنىڭ بەرٸ ٷن قاتۋى شارت ەمەس. مۇندايدا قايراتكەرلەر مەن تۇلعالار عانا باس كٶتەرەدٸ.
وداق قۇرامىنداعى 800 جازۋشىنىڭ 600-ٸنٸڭ قايدان, قالاي كٸرٸپ كەتكەنٸن بٸلمەيمٸن? بۇنىڭ الدىنداعى باسشىنىڭ كەزٸندەگٸ بىلىق. كەيدە گازەتتەردە 60-قا, 70-گە كەلدٸ دەپ بٸر قالامگەرلەردٸ قۇتتىقتاپ جاتادى. مەن بٸلمەيتٸن ادامدار.
سونان سوڭ جازۋشىلاردىڭ بٸر توبىن ساراي جازۋشىلارى دەيمٸز. ساراي جازۋشىلارىنىڭ كٶبٸ استانادا.
ولار ەشكٸمگە سىن ايتپايدى. ەسەسٸنە, جايلى ٷي, جاقسى قىزمەت سولاردا. زييالىنى, قالاي ىدىراتۋدى ٷكٸمەت تە بٸلەدٸ.
Dalanews.kz: زەينوللا سەنٸكتٸڭ «قابانباي باتىر» تۋرالى دەرەكتٸ رومانىن وقىدىڭىز با?
ق.جۇمادٸلوۆ: ول كٸم? مەن زەينوللا سەنٸك دەگەن ادامدى وقىماعان اداممىن. وقۋعا تۇرمايدى دەپ ەسەپتەيمٸن. ٶيتكەنٸ ول ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق, كٸسٸلٸك بەينەسٸ قۇرمەتتەۋگە تۇرمايتىن ادام.
بٸر كٷنٸ تەلەديداردى اشىپ قالسام, بٸر تٶبەنٸڭ باسىندا كەسەنە تۇرعىزىلىپ جاتىر. قارايمىن. بٸراز جازۋشىلار تۇر. ەبٸش كەكٸلباەۆ, شەرحان مۇرتازا. استانالىق مانساپتى جازۋشىلار. ماڭدايشادا قاراكەرەي قابانبايدىڭ كەسەنەسٸ دەگەن جازۋ تۇر. ماعان ايتپاي قۇپييا جاسالىپ جاتىر.
قابانباي ٶمٸرٸن ۇزاق جىل زەرتتەگەن, ونى عىلىمي اينالىمعا تٷسٸرگەن قابدەش جۇمادٸلوۆتەن جاسىرعان. بٸر قاراسام, جاڭاعى زەينوللا تۇر. ول ٶزٸن قابانبايدىڭ تٸكەلەي ۇرپاعىمىن دەپ جٷرەدٸ. سەنٸك ونىڭ تٶرتٸنشٸ ما, بەسٸنشٸ ما اتاسى. ٷكٸمەتتەگٸلەر مەنٸ قاعىپ تاستاپ, بٸر جاقتان زەينوللانى تاۋىپ ەكەلٸپتٸ. كامال ەبدٸراحمانوۆ دەيتٸن بار. جالعان كەسەنەنٸڭ جالعان شىراقشىسى. كەسەنەنٸڭ ٸشٸ-سىرتىنداعى ساندىقتارعا سالىنعان اقشانى سىپىرىپ الىپ وتىرادى ەكەن. ٶز كٸنەسٸن بٸلەتٸن بولار. ەكٸ رەت قاجىعا بارىپتى.
زەينوللا سٶيلەپ تۇر: «دەل وسى بٸزدٸڭ بابامىزدىڭ جاتقان جەرٸ». «اتالارىمىز, ەجەلەرٸمٸز بٸزگە ايتىپ كەتكەن». اتالارىڭنىڭ زيراتى ەسٸل بويىندا دەپ قۇلاعىمىزعا قۇيىپ كەتكەن» دەپ سوعىپ تۇر. ورامالعا تٷيٸپ العان ەلدەبٸر توپىراقتى كەسەنەنٸڭ تٷبٸنە سەۋٸپ جاتىر. مەن سونى كٶرٸپ تٷڭٸلٸپ كەتتٸم.
مەن ارعى بەت پەن بەرگٸ بەتتەگٸ قابانبايدىڭ ۇرپاقتارىن ارالاپ, دەرەك جيناعان اداممىن. شەكارا بويىندا قابانبايدىڭ جەتٸ ۇلىنان تاراعان ٷرٸم-بۇتاعى قاپتاپ وتىر. كٸشٸ بالاسى ەلٸدەن تاراعان سەگٸز ۇلدىڭ دا ۇرپاعى جەتكٸلٸكتٸ. سولاردى ارالاپ جٷرگەندە قارت اقساقالداردىڭ ەشقايسىسى باتىردىڭ سٷيەگٸ ارقادا جاتىر دەگەندٸ ايتقان ەمەس.
Dalanews.kz: سوڭعى جىلدارى سٸزدٸڭ شىعارمالارىڭىزعا «جيەندٸك» جاسايتىندار كٶبەيگەنٸن ەستٸگەنٸمٸز بار. بٸزدٸڭ وقىرماندارعا سونىڭ مەن-جايىن ايتا كەتٸڭٸزشٸ.
ق.جۇمادٸلوۆ: ەدەبيەتتە تىڭ تاقىرىپتارعا جول اشاتىن كٶشباسشى جازۋشى بٸر كٶرنەكتٸ شىعارما جازسا, سوعان ەلٸكتەگەن «سپۋتنيك» شىعارمالار تۋاتىنى ٷيرەنشٸكتٸ نەرسە. ونىڭ جٶنٸ باسقا. مەسەلە تٸكەلەي ۇرلىققا باراتىندار جايىندا.
مىسالى: جانات احمەدي «ەسەنگەلدٸ بي» دەگەن رومان جازىپتى. قىتايداعى قىزايلار مەن قابانبايدىڭ قۇدالىعى تۋرالى. «دارابوزدا» مەنٸڭ قييالىمنان تۋعان سونداي بٸر تاراۋ بار-تۇعىن. جانات سونى تٷگەلدەي كٶشٸرگەن دە قويعان.
مٸنە, بۇل تاريحي فاكتٸ بولسا, بٸر جٶن. بۇل فاكتٸ ەمەس قوي. ەدەبيەتتە وقيعا ۇرلاۋ, وبراز ۇرلاۋ, وي ۇرلاۋ قورادان قوي ۇرلاعانمەن بٸردەي. تاعى بٸر مىسال: مەنٸڭ «قۇزعىننىڭ ٶلٸمٸ» دەيتٸن ەڭگٸمەم بار.
قۇزعىن مىڭ جاسايدى. قازاق دالاسىنداعى ٶزگەرٸستەردٸ سول قۇزعىننىڭ كٶزٸمەن بەرەمٸن. اقتابان شۇبىرىندىنى, 32 جىلعى اشتىق بەرٸ بار. مٸنە, سودان كەيٸن اسپاندا جٷرٸپ ويلاناتىن قۇس كٶبەيٸپ كەتتٸ. سەبيت دوسانوۆتىڭ دا اقباس بٷركٸت دەيتٸن قۇسى بار. تورعاي دالاسىنداعى بٸراز وقيعالاردى سول قۇستىڭ كٶزٸمەن بەرەدٸ. كٶشٸرۋ دەگەن – وسى.
اسقار التاي دەگەن تەپ-تەۋٸر جازۋشى. ول دا مەنٸڭ قوراما تٷسٸپتٸ. مەنٸڭ «سەيگٷلٸكتەر» اتتى پوۆەسٸمدە مايدانعا ەكەتٸپ بارا جاتقان جىلقىدان قوزىكٷرەڭ دەيتٸن ايعىر ەدٸلدەن ٶتەردە قايتا قاشادى, ٷش ايدا ارىپ-اشىپ ەلگە جەتەدٸ. سودان 15 جىلدان كەيٸن جازىلعان اسقار التايدىڭ «قاراشتىڭ قاراسى» اتتى ەڭگٸمەسٸندە تۋرا سول ەدٸل بويىنان ەسكەرگە ايداپ بارا جاتقان ات قاشادى. ول دا ارىپ-اشىپ الاتاۋعا كەلەدٸ. ونىڭ جىلقىسى دا قوزىكٷرەڭدٸ قايتالايدى.
Dalanews.kz: «دارابوزدا» قازاقتىڭ ٶزگە باتىرلارى عانا ەمەس, تٸپتٸ ابىلاي حان دا ەكٸنشٸ پلانعا تٷسٸپ قالعانداي. وسىنىڭ مەنٸسٸن تٷسٸندٸرە كەتٸڭٸزشٸ.
ق.جۇمادٸلوۆ: جاڭساق پٸكٸر. «دارابوز» قوس تومدى شىعارما. حان كەڭەسٸنەن باستالادى. ەبٸلمەمبەتتٸڭ تۇسىندا. ابىلاي ول كەزدە ورتا جٷزدٸڭ حانى. ەبٸلمەمبەت – ٷش جٷزدٸڭ حانى. روماندا ابىلاي مەن قابانباي كەزەكپە-كەزەك كٶرٸنٸپ وتىرادى. بٸراق باس گەروي – قابانباي. بٷكٸل وقيعا سونىڭ تٶڭٸرەگٸنە كٶگەندەلٸپ بەرٸلۋٸ كەرەك. «دارابوز» دەگەن اتتى قويعان كٸسٸ ابىلايدىڭ ٶزٸ.
شىڭعىستاۋداعى اتاقتى شايقاستا بەكٸنٸپ العان قالماقتىڭ قولىنا ەشكٸم باتپاي تۇرعاندا, اقبوز اتپەن دارا شاۋىپ توپ جارادى. بيٸكتە تۇرعان ابىلاي: «اناۋ جالعىز كەتكەن دارابوز كٸم?» دەيدٸ. كەيٸن قاراسا ول, قابانباي بولىپ شىعادى. سوندا قابانبايعا التىن تون جاۋىپ ماراپاتتايتىنى بار. «ۇرانىڭ قابانباي. ال مەنٸڭ قويعان اتىم دارابوز بولسىن» دەيدٸ ابىلاي.
«دارابوزدا» قانشاما بيلەر بار. تٶلە بي, قاز داۋىستى قازىبەك بي بار. ەيتەكە جوق, ول كەزدە قايتىس بولىپ كەتكەن. كەيبٸرەۋلەر 26 جىلعى ورداباسىنداعى جيىنعا ەيتەكەنٸ دە وتىرعىزىپ قويادى. بٸراق ول 20 جىل بۇرىن قايتىس بولعان.
تٶلە بي «اقتاباننان» كەيٸن 12 جىل بويى حالدەن سەرەننٸڭ اتىنان تەشكەن ۋەلەياتىن بيلەپ تۇردى. وندا بٷكٸل وڭتٷستٸك جوڭعارعا قاراپ تۇرعان كەز. كەيبٸر ۇرپاقتارى «بٸزدٸڭ بابامىزدى حالدەن سەرەننٸڭ قىزمەتكەرٸ قىلىپ قويىپسىڭ» دەپ مەنٸمەن قىرعيقاباق. شىن مەنٸندە, بۇل تٶلە بيدٸڭ ۇلىلىعى. مەمٸلەگەر, ديپلوماتتىعى. ٶز ەلٸن بوسقىن قىلماي, حالدەن سەرەنمەن تٸل تابىسىپ وتىرۋ – تٶلە بيدٸڭ عانا قولىنان كەلگەن. «دارابوزدا» تٶلە بي – ٷلكەن وبرازداردىڭ بٸرٸ.
ەدەبيەتتە باس گەروي دەيتٸن بار. كٷللٸ وقيعانى سونىڭ ماڭايىنا توپتاستىرۋىڭ كەرەك.
Dalanews.kz: سٸز ەر سۇحباتتارىڭىزدا وسىدان 50 جىل بۇرىنعى كٶشتٸ باستاعانىڭىزدى, مەسكەۋگە حات جازعانىڭىزدى, كەلٸسٸم جاساعانىڭىزدى ايتاسىز. وسى دەرەكتەر, ياعني 1962 جىلعى ۇلى كٶشتٸ باستاعانىڭىز حاتقا, قۇجاتقا تٷسكەن بە?
ق.جۇمادٸلوۆ: بٷگٸنگە دەيٸن وسى كٶش اقتاڭداعى ايتىلمايتىن قۇپييالاردىڭ بٸرٸ بولىپ كەلدٸ.
1961 جىلى شەۋەشەكتە جٷرگەن كەزٸم. مەن حاتتى ەكٸ ەدرەسكە كەزەك جازاتىنمىن. ٶزٸم باسىمدا «قالپاعىم» بار, اڭدۋداعى اداممىن. سونىڭ ٷشٸن حاتتى ناعاشىم شەرٸپ اقىشۇلىنىڭ اتىنان جٸبەرٸپ تۇردىم. ەدٸرٸس ناقتى: موسكۆا. كرەمل, كپسس-تٸڭ باس سەكرەتارى نيكيتا سەرگەەۆيچ حرۋششەۆ جولداسقا.
ەكٸنشٸ حات: كرەمل. جوعارعى سوۆەت پرەزيديۋمىنىڭ پرەدسەداتەلٸ كليمەنت ەفرەموۆيچ ۆوروشيلوۆقا. بٸرەۋٸ بولماسا, بٸرەۋٸ تيەدٸ دەيمٸز عوي. كەرەمەتٸ سول, حاتتار تيٸپ جاتىپتى. 1961 جىلى قاراشادا وسى حاتتاردى راس پا, ٶتٸرٸگٸن انىقتاۋ ٷشٸن قۇلجادان كونسۋل كەلدٸ. «بارىپ تەكسەر, ازداعان توپتىڭ ٸسٸ مە, ەلدە حالىقتىڭ جاپپاي قوزعالىسى ما?» دەگەن عوي. كونسۋل بٸر جۇمادان ارتىق جاتىپ, شەۋەشەكتە ەلدٸ قابىلدادى. مەن دە بولدىم قابىلداۋدا. كازگۋ-دى ەلٸ بٸتٸرمەگەم. ستۋدەنتتٸك بيلەتٸم مەن زاچەتنىي كنيجكام قالتامدا جٷرەتٸن. سونى كٶرسەتتٸم.
كونسۋل بەرٸن كٶرٸپ شىعىپ, «سٸزگە جول اشىق قوي. كەز كەلگەن ۋاقىتتا ٶتە بەرۋٸڭٸزگە بولادى. مىنا قۇجاتتار سٸزدٸ قورعايدى» دەدٸ. مەن ايتتىم «جەكە ٶزٸم باياعىدا كەتەر ەدٸم. حالىق قوزعالىپ تۇر. سول حالىقتىڭ اتىنان ارىز ۇيىمداستىرعان ادام مەنمٸن. حالىق كٶشۋگە دايىن دەدٸم. كونسۋل «بەتالىستارىڭ دۇرىس» دەپ قابىلداعان راي تانىتتى.
سودان نە كەرەك كٶكتەم تۋىسىمەن, 10 سەۋٸردە كٶش باستالدى دا كەتتٸ. ەڭ الدىمەن شەكاراعا جاقىن اۋىلدار ٶتە شىقتى. سوۆەت وداعى 5 زاستاۆانى اشىپ قويدى. جۇرت اعىلدى. اتتىلى-اربالى, تٷيەلٸ كٶش, جاستار جاياۋ-جالپى شۇبىردى عوي. قۇلجا جاقتان از ٶتتٸ. التاي قوزعالمادى. ولاردا كٶش باستايتىن سەركەلەرٸ بولمادى عوي. بٸز حالىقتى قىس بويى دايىنداعانبىز. سونىڭ نەتيجەسٸ جيىرما كٷندە 200 مىڭ قازاق اتاجۇرتقا كەلٸپ, قوسىلدى. بۇل تىڭ كٶشٸن باستاپ كەلگەن اداممىن. مەن ٶلٸپ بارا جاتسام دا, سونى ويلاپ جاتىپ رازىلىقپەن كٶز جۇماتىن شىعارمىن...
ال جازىلعان حاتتار كرەملدٸڭ ارحيۆٸندە جاتىر.
Dalanews.kz: بىلتىر ٸٸ دەرەجەلٸ «بارىس» وردەنٸمەن ماراپاتتالدىڭىز. ەدەتتە زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ وردەن العاننان كەيٸن بٸر-اق سەتتە ساراي جازۋشىسى بولىپ شىعا كەلۋشٸ ەدٸ. وردەننٸڭ ٶتەۋٸن سۇراعاندار بولعان جوق پا?
ق.جۇمادٸلوۆ: ولاي بولمايدى عوي. ول ٷشٸن جۇمادٸلوۆ قايتا تۋۋى كەرەك. قىرىق جاسىمدا جۇمىستىڭ بەرٸن تاستاپ, شىعارماشىلىققا كەتكەن اداممىن. بٸر سٶزٸم بار: «ٶمٸرٸ ٷش كٸسٸنٸڭ ٷستٸنەن قاراپ كٶرگەن جوقپىن» دەگەن. جيىرما جىلداي جۇمىس ٸستەپ, قاتارداعى اعا رەداكتوردان ارى ٶسپەدٸم. ودان جوعارى قىزمەتكە جٸبەرمەيدٸ.
ٶيتكەنٸ ارعى بەتتەن كەلگەنٸم بار, ونىڭ ٷستٸنە, ارازداسىپ تۇرعان ەلدەن كەلدٸم. كگب دەگەن مەكەمەنٸڭ ادامدارى بٸزدٸ جوعارى قىزمەتكە قويمايدى ەكەن. «سوڭعى كٶشتٸ» جازىپ, سيگنالنىي نومەرٸ قولىما تيگەن سوڭ مينيستر شەرييازدان ەلەۋكەنوۆكە ارىز جازدىم دا تارتىپ وتىردىم. «جازۋشىلىق اتاعىم مەن قىزمەتٸم بٸر-بٸرٸنە ساي كەلمەدٸ».
ونىڭ ٷستٸنە, «سوڭعى كٶش» 40 مىڭ تارالىممەن شىعىپ تۇرعان كەز. قالاماقى ەكٸ ەسە تٶلەنەدٸ. بەس بالام بولسا دا تەۋەكەل دەدٸم.
قيىنشىلىق كەزدٸڭ ٶزٸندە تاپسىرىسپەن كٸتاپ جازعان ەمەسپٸن. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا بٸر قيىن كەزەڭ بولدى عوي. بٸر بايلار ٸزدەپ كەلٸپتٸ: «اتا-بابامىز تۋرالى كٸتاپ جازىپ بەرسەڭٸز» دەپ. ەزٸرشە «10 مىڭ دوللار بەرمەك. قالعانىن كٸتاپ شىققان سوڭ كٶرمەك». از اقشا ەمەس. مەن بٸردەن باس تارتتىم. ٷكٸمەتتٸڭ تاپسىرماسىن ورىنداماعان اداممىن. «جەكە ادامنىڭ شەجٸرەسٸن جازسام, وندا جۇمادٸلوۆ دەگەن فاميلييا تۇرسا, ٶز تەگٸمدٸ قورلاعانىم بولىپ شىعادى عوي».
بىلتىر تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ قارساڭىندا استاناعا شاقىرىپ, «بارىس» وردەنٸن بەردٸ. راقمەت! مەملەكەتتٸڭ سىيلىعى. ەشكٸمنٸڭ قالتاسىنداعى سىيلىق ەمەس. مەن وعان ٶزٸمدٸ لايىقپىن, ەڭبەگٸم سٸڭدٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. سول ٷشٸن كٸشٸرەيٸپ, بيلٸككە بارىپ يٸلەتٸن جاعدايىم جوق. ول حالىقتىڭ بەرگەن ماراپاتى.
Dalanews.kz: ۇلتىنا سىيلى, ۇرپاعىنا ٶنەگەلٸ, زييالىلاردىڭ كٶش باسىندا جٷرگەن جومارت جانسىز. كٶپتەگەن قاتارلاستارىڭىز اتاق-داڭقىن پايدالانىپ, ۇل-قىزىن قىزمەتكە تىقپالاپ جٷرەدٸ. سٸز دە ەڭبەگٸڭٸزدٸ, اتاق-داڭقىڭىزدى پايدالانىپ, بالالارىڭىزدى تەۋٸر جەرگە جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا بولار ەدٸ. الايدا وندايىڭىزدى بايقامادىق. تٸپتٸ وتباسىڭىز تۋرالى اسا كٶپ تٸس جارا بەرمەيسٸز. جۇرت وسى جاعىن كٶبٸرەك بٸلگٸسٸ كەلەدٸ.
ق.جۇمادٸلوۆ: بەس بالام بار: تٶرت ۇل, بٸر قىز. ٷلكەن ۇلىم ارمان – تاريحشى, دوتسەنت. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە ساباق بەرەدٸ. بٸرنەشە جىل دەكان بولدى. ودان كەيٸنگٸ ۇل – دەرمەن. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ەڭ العاشقى شەتتە وقىعانداردىڭ بٸرٸ. امەريكادا وقىپ, دوكتورانتۋرانى بٸتٸرٸپ, سودان كەيٸن بۇۇ-نىڭ ۆەناداعى شتابىندا جيىرما جىلداي قىزمەت ٸستەدٸ.
بىلتىر دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ەلگە قايتىپ كەلدٸ. ٷشٸنشٸ ۇلىم دەۋلەت – فيلولوگ, جۋرناليست. ول لوندونداعى بي-بي-سي-دە 10 جىل قىزمەت ٸستەدٸ. قازاقشا بٸرٸنشٸ بولىپ حابار اشتى. بالام جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندە سول بي-بي-سيگە بارعانىم بار لوندوندا. قالا ٸشٸندەگٸ قالا ٸسپەتتٸ. بٷكٸل دٷنيەگە قىرىق تٸلدە حابار تاراتادى ەكەن, مەنٸڭ بالام 41-ٸنشٸ بولىپ حابار اشىپ ەدٸ. 10 جىلدان كەيٸن جابىلىپ قالدى. ۇلىبريتانييانىڭ كٸنەسىنان ەمەس, ٶزٸمٸزدەگٸ بيلٸكتەگٸ بٸرەۋلەر قاجەتسٸنبەي, سۇراعان تولقىندارىن بەرمەدٸ. دەۋلەت ٷش تٸلگە بٸردەي, قازٸر اعارتۋ سالاسىندا قىزمەت ٸستەيدٸ.
تٶرتٸنشٸ ۇلىم جەنٸبەك تە «بولاشاقپەن» وقىدى. امەريكادان. بالا-شاعاسىمەن قازٸر ۆاشينگتوندا تۇرادى. بٸر كورپوراتسييانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ. كەلٸنٸم مەرييام ۆاشينگتونداعى ەلەم بانكٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ. ٷيدٸڭ كەنجەسٸ ەركە دەگەن قىز. ول دا «بولاشاقپەن» وقىدى. قازٸر سەمەي جاققا بارىپ, سونداعى بٸر كومپانييادا اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەتەدٸ. وسىلاردىڭ ەشقايسىسىنا جٷگٸرگەن جوقپىن. بەرٸ ٶزدەرٸ وقىدى, ٶزدەرٸ جۇمىس تاۋىپ ٸستەپ جٷر.
Dalanews.kz: ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
ساۋالداسقان جاراس كەمەلجان
سۇحباتتىڭ تولىق نۇسقاسىن “قالا مەن دالا” گازەتٸنەن وقي الاسىز:
