وتاندىق ٶندٸرٸستٸ دامىتپايىنشا, ەل ەكونوميكاسى اياققا نىق تۇردى دەپ ايتۋعا بولمايدى. بۇل قاعيدانى قازٸر بەرٸ بٸلەدٸ. تاياۋدا جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسىنا دەن قويعان بٸرنەشە كەسٸپكەرمەن ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرعانىمىزدا توقىما-تٸگٸن سالاسى تىعىرىققا تٸرەلٸپ تۇرعانىن تٷسٸندٸك. ەندٸ ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ جٸلٸكتەپ, جوعارى جاققا جەتكٸزۋدٸ جٶن ساناپ وتىرمىز.
ەلقيسسا...
ەدەتتە, جەڭٸل ٶنەركەسٸپ دەگەندە ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸگٸندە قولعا الىنعان ماقتا كلاستەرٸ ەسكە تٷسەدٸ. ٷكٸمەتتٸڭ بۇل باعىتتاعى ماقساتى ايقىن, ەكٸمدٸكتٸڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى ۇشان-تەڭٸز. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرىلىپ, بٸرقاتار كەسٸپورىنداردىڭ جۇمىسى جولعا قويىلعانى بەلگٸلٸ. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى ارنايى ەكونوميكالىق ايماققا ٶندٸرٸس وشاقتارىن دامىتۋعا قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمدى تولىقتاي جەتكٸزٸپ, ولارعا مەيلٸنشە جاعداي جاساۋدا. تٸپتٸ, ٶندٸرٸسكە ورنىن اشۋعا نيەتتەنگەن ٸسكەر ازاماتتارعا تەگٸن جەر تەلٸمدەرٸ بەرٸلٸپ جاتىر. بۇل وبلىس ەكٸمٸنٸڭ باس بولۋىمەن اتقارىلىپ جاتقان شارۋا. جالپى ٶڭٸرلەردٸڭ ەكونوميكالىق حال-احۋالىن جاقسارتۋعا ٷكٸمەت پەن ٸرٸ كومپانييالار دا مٷددەلٸ بولۋى تيٸس. ەلٸمٸزدەگٸ ٸرٸ كومپانييالاردىڭ ىرىسىن ارتتىرىپ وتىرعان كەسٸپورىنداردىڭ بەرٸ ايماقتاردا ورنالاسقان. سوندىقتان, «سامۇرىق-قازىنانىڭ» ماڭايىنا توپتاسقان ازۋلى كومپانييالار ايماقتاردى دامىتۋدى باسىم باعىتتارىنا اينالدىرۋى تيٸس.
قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەر كٶرشٸ ەلگە تاۋار ساتقاندا ٶزبەكستاننىڭ ۇلتتىق بانكى سۋمدى بٸردەن دوللارعا اينالدىرىپ بەرە سالمايدى. بۇل شارۋا ٶزبەكستاندا بٸر جىلعا دەيٸن سوزىلادى ەكەن.
ايتقىمىز كەلگەنٸ...
ەندٸ نەگٸزگٸ ەڭگٸمەمٸزگە كٶشسەك. سوڭعى ۋاقىت بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسى ٷكٸمەتتٸڭ جەڭٸلدەتٸلگەن قارجىلىق رەسۋرسىنا قول جەتكٸزٸپ, جۇمىسىن جانداندىرا باستادى. مۇنى ٸسكەر ازاماتتاردىڭ ٶزدەرٸ دە جيٸ ايتىپ جٷر. ولار ٶندٸرٸستٸ قۇرۋداعى مەملەكەتتٸڭ قولداۋىن سەزٸنە باستادى. قازٸر ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا جاۋاپتى ورگاندار وتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ مٷددەسٸن تيٸستٸ دەڭگەيدە قورعاي الماۋدا. بٸزگە وڭتٷستٸكتەگٸ جەڭٸل ٶنەركەسٸپ كەسٸپورىندارىنىڭ جاعدايى (باسقا ايماقتاردا مۇنداي كەسٸپورىندار جوق دەسەك تە بولادى) تاقىرىپقا تۇزدىق بولىپ وتىر. قازٸر ەلٸمٸزدٸڭ ٸسكەر ازاماتتارى كيٸم-كەشەك, كٸلەم جەنە تٷرلٸ تٶسەنٸش بۇيىمدارىن شىعارىپ جاتقانى بارشاعا مەلٸم. تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنا جاساعان ساپارىندا كٸلەم شىعاراتىن كەسٸپورىننىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, ٶز باعاسىن بەردٸ.
جەڭٸل ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋعا قازٸر ٸرگەدەگٸ كٶرشٸلەرٸمٸز – ٶزبەكستان مەن قىرعىزستان دا ايرىقشا ىقىلاس تانىتىپ وتىر. بٸر سٶزبەن ايتساق, ورتالىق ازييادا بۇل سالا بەسەكەلەستٸك جاعدايدا دامۋدىڭ جولىنا تٷستٸ. ەلٸمٸزدەگٸ قارا بازارالارعا بارا قالساڭىز, الدىڭىزدان ٶزبەك پەن قىرعىزدان باسقا, ولاردىڭ توقىما-تٸگٸن بۇيىمى دا قارسى الاتىنى جاسىرىن ەمەس. بازاردا كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ تاۋارى ەركٸن ساۋدالانۋدا. مۇنى بازارعا ات ٸزٸن سالمايتىن شەنەۋنٸكتەر عانا بٸلمەۋٸ مٷمكٸن. ال قاراپايىم حالىق جاقسى بٸلەدٸ. سول كٶرشٸلەرٸمٸز ٶندٸرگەن قالىڭ تاۋاردىڭ اراسىنان وتاندىق ٶنٸمدەردٸ قولىڭا شام الىپ جٷرٸپ ەرەڭ تاباسىڭ. وسىدان-اق كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ جەڭٸل ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋعا ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرعانىن بايقايسىڭ.
ٶزبەكتەردٸڭ جەڭٸل ٶنەركەسٸپكە قاجەتتٸ سىرتتان كٸرگٸزەتٸن شيكٸزاتقا تٶلەيتٸن كەدەندٸك باج سالىعىنىڭ مٶلشەرٸ زاتتىڭ ٶزٸندٸك قۇنىنىڭ 6 پايىزى دەڭگەيٸندە. ال قازاق كەسٸپكەرلەرٸ كەدەندٸك وداقتىڭ «ارقاسىندا» 40 پايىزعا دەيٸن كەدەندٸك باج سالىعىن تٶلەۋگە مەجبٷر.
[caption id="attachment_8103" align="alignnone" width="300"]
ەسەمٸز كەتٸپ جاتىر
قازٸر قىرعىز, ٶزبەكتەن باستاپ ازۋى التى قارىس قىتايعا دەيٸن ٶندٸرٸستٸ ٶركەندەتۋدە ٶلەرمەن بولىپ تۇر. جەڭٸل ٶنەركەسٸپتٸ ٶركەندەتۋدە الاشاپاندى اعايىنداردان بٸراز جايتتى ٷيرەنۋگە بولاتىنداي. ٶزبەكستان ٷكٸمەتٸ قىتايدىڭ ەر سالانى شوعىرلاندىرىپ دامىتۋ ساياساتىن باسشىلىققا الىپ, قىزۋ جۇمىس ٸستەۋدە. كٶرشٸ ەلدە اياق كيٸم, كيٸم-كەشەك, كٸلەم شىعاراتىن 26 ٸرٸ فابريكا مەن 200-دەن استام شاعىن تسەحتار دامىلسىز ٶنٸم شىعارۋدا. ولار ٶندٸرگەن ٶنٸمنٸڭ 80 پايىزدان استامىن قازاقستان مەن رەسەيگە ساۋدالاپ, كٶل-كٶسٸر پايداعا كەنەلۋدە.
وقىرمان قاۋىمعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋى ٷشٸن ناقتى سانداردى سٶيلەتە كەتسەك. ٶزبەكستاننىڭ كيٸم-كەشەك تٸگۋگە بەيٸمدەلگەن نامانگان وبلىسىندا كٷن سايىن 10-13 مىڭ كلاسسيكالىق كوستيۋم-شالبار تٸگٸلٸپ, سونىڭ 80 (!) پايىزى قازاقستان مەن رەسەيگە ساۋدالانىپ جاتىر. وسىلايشا ٶزبەكتەر ٶندٸرگەن ٶنٸمدەرٸن ٸرگەدەگٸ كٶرشٸلەرٸنە ەركٸن ستاىپ, مۇرىن مايلاۋدا. سٶز باسىندا وتانشىل قازاق كەسٸپكەرلەرٸ دە ٶزبەكستانداعى ەرٸپتەستەرٸنەن قالىسپاي تٷرلٸ كيٸم-كەشەكتەر ٶندٸرٸپ جاتقانىن ايتتىق. وسى ورايدا «ەلٸمٸزگە زاڭدى, زاڭسىز جولمەن كەلٸپ جاتقان ٶزبەكستاننىڭ جەڭٸل ٶنەركەسٸپ تاۋارلارىمەن وتاندىق ٶنٸمدەر بەسەكەلەسا الا ما?» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. تاۋار باعاسىنىڭ بەسەكەسٸ جايىندا سٶز قوزعاماستان بۇرىن, توقىما-تٸگٸن سالاسىنا قاجەتتٸ شيكٸزاتتىڭ تٷيتكٸلٸ تۋراسىندا ايتا كەتكەن جٶن. بۇل باعىتتا بٸزدەر قازاقستاننىڭ كەدەندٸك وداقتىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ ەكەنٸن قاپەردە ۇستاۋىمىز كەرەك. ٶيتكەنٸ قازاقستانعا سىرتتان كەلەتٸن زاتتىڭ قۇنى بٸرشاما جوعارى بولىپ كەلەدٸ. قازٸر قازاقستان مەن ٶزبەكستاننىڭ توقىما-تٸگٸن سالاسىنداعى كەسٸپورىندارى ٶزدەرٸنە قاجەتتٸ شيكٸزاتتى قىتاي, تٷركييا سىندى بٸرقاتار ەلدەردەن تاسىمالدايدى. كٶرشٸلەس ەكٸ ەلدٸڭ كەسٸپكەرلەرٸ شيكٸزاتتى ەل اۋماعىنا كٸرگٸزگەندە ەكٸ تٷرلٸ الىم-سالىقتار تٶلەيتٸنٸ انىق. ٶزبەكتەردٸڭ جەڭٸل ٶنەركەسٸپكە قاجەتتٸ سىرتتان كٸرگٸزەتٸن شيكٸزاتقا تٶلەيتٸن كەدەندٸك باج سالىعىنىڭ مٶلشەرٸ زاتتىڭ ٶزٸندٸك قۇنىنىڭ 6 پايىزى دەڭگەيٸندە. ال قازاق كەسٸپكەرلەرٸ كەدەندٸك وداقتىڭ «ارقاسىندا» 40 پايىزعا دەيٸن كەدەندٸك باج سالىعىن تٶلەۋگە مەجبٷر. بۇدان كەيٸن جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسىندا كٸمنٸڭ بەسٸ جوعارى بولاتىنىن باعامداي بەرٸڭٸز. بۇدان قر يندۋسترييا جەنە جوعارى تەحنولوگييالار مينيسترلٸگٸ اق قاناردى قارا جٸپپەن قالاي «كٶكتەپ» وتىرعانىن بايقايمىز. مۇنىمەن قويماي, ٶزبەكستاننان كەلەتٸن تاۋاردىڭ بٸرازى كونتراباندالىق جولمەن كەلەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. مۇنداي جاعدايدا ولاردىڭ قۇنى قازاقستان نارىعىنا تٸپتٸ ارزان بولىپ جەتەدٸ. وسىنداي جاعدايدى ەسەپكە العان ادام جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسىندا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ قانداي قيىنشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرعانىن بٸردەن بايقار ەدٸ. ەرينە, مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸن تارقاتۋعا بولادى. بۇل ٷشٸن قر يندۋسترييا جەنە جوعارى تەحنولوگييالارى مينيسترلٸگٸنە قاراستى ٶندٸرٸستٸ دامىتۋ كوميتەتٸ سىرت ەلدەردەن كەلەتٸن جەڭٸل ٶنەركەسٸپ بۇيىمدارىنا سالىناتىن كەدەندٸك باج سالىعىن تيٸستٸ دەڭگەيگە دەيٸن كٶتەرۋٸ قاجەت. قازاقستان كەدەندٸك وداقتىڭ مٷشەسٸ بولعاندىقتان, بۇل مەسەلەدە رەسەي مەن بەلارۋستىڭ كەلٸسٸمٸ قاجەت.تاڭعالارلىعى, جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسىندا قوس ەلدٸڭ جەتەكشٸ كەسٸپورىندارى جوق. سوندىقتان, كوميتەت قىزمەتكەرلەرٸ بۇل سالادا قازاقستاننىڭ ۇپايىن تٷگەندەۋگە باسا مەن بەرۋٸ تيٸس. بۇل – ولاردىڭ باستى مٸندەتٸ ەكەنٸن دە بٸلەمٸز. ەگەر بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەر وسى مەسەلەنٸ كٶتەرٸپ, ۇسىنىستارىن ٶتكٸزسە, ولاردىڭ ٶز ٸسٸنٸڭ شەبەرٸ ەكەنٸن مويىنداپ, قول شاپالاقتاۋعا بولادى. قازٸر كيٸم-كەشەك, كٸلەم ٶندٸرەتٸن وتاندىق كەسٸپورىندار كوميتەتتەن وسىنداي ناقتى قولداۋ, ۇسىنىس كٷتۋدە. ەگەر كوميتەت قازاقتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ مٷددەسٸن قورعاي الماسا, بٸر-ەكٸ جىلدا اشىلعان كەسٸپورىندار بانكروت بولىپ, كيەر كيٸم مەن كٸلەم, تٶسەنٸش ٷشٸن ٶزبەك پەن قىرعىزعا تولىقتاي تەۋەلدٸ بولىپ قالۋىمىز مٷمكٸن.
ٶزبەكستاننىڭ كيٸم-كەشەك تٸگۋگە بەيٸمدەلگەن نامانگان وبلىسىندا كٷن سايىن 10-13 مىڭ كلاسسيكالىق كوستيۋم-شالبار تٸگٸلٸپ, ونىڭ 80 (!) پايىزى قازاقستان مەن رەسەيگە ساۋدالانىپ جاتىر.
تيٸمسٸز تەكەتٸرەس
ايتپاقشى, كوميتەتتەگٸلەر «وسى بٸزدٸڭ كەسٸپكەرلەر نەگە ٶز ٶنٸمٸن ٶزبەك پەن قىرعىزعا ساتىپ بەسەكەگە تٷسپەيدٸ?» دەپ ايتۋى مٷمكٸن. وعان دا ايتار جاۋابىمىز بار. جەڭٸل ٶنەركەسٸپتٸڭ كٶشٸن باستاعان كەسٸپورىندار ٶزبەكستانعا بٸر-ەكٸ رەت ٶنٸمدەرٸن ساتۋعا نيەتتەنگەن. بٸراق سىرتقا ۆاليۋتانى شىعارماۋعا باسا مەن بەرەتٸن ٶزبەكتەر بٸزدٸڭ تاۋارٶندٸرۋشٸلەردٸڭ بۇل ويىنا توسقاۋىل قويعان. ەكٸ ەلدٸڭ كەسٸپكەرلەرٸ بٸر-بٸرٸنە تاۋار ساتقاندا دوللارمەن ەسەپ ايىرىساتىنى انىق. قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەر كٶرشٸ ەلگە تاۋار ساتقاندا ٶزبەكستاننىڭ ۇلتتىق بانكى سۋمدى (اتالعان ەلدٸڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى) بٸردەن دوللارعا اينالدىرىپ بەرە سالمايدى. ال بٸزدەر تەڭگەنٸ سول زاماتتا دوللارعا اۋىستىرىپ, ٶزبەك كەسٸپكەرٸنٸڭ قولىنا ۇستاتامىز. بۇل شارۋا ٶزبەكستاندا بٸر جىلعا دەيٸن سوزىلادى ەكەن! كەسٸپكەر 1 جىل اقشانى كٷتٸپ جاتقاندا ٶندٸرٸس توقتاپ قالاتىنى بەلگٸلٸ. سوندىقتان قازاقستاندىق كەسٸپورىندار ٶزبەكستانعا تاۋار ساتىپ, بەرەكە تاپپاسىن تٷسٸنگەن. ەسەسٸنە, ٶزبەك تاۋارى بٸزگە اعىلىپ كەلٸپ جاتىر. ٶندٸرٸستٸ دامىتۋ كوميتەتٸ بۇل مەسەلەنٸ بٸزدٸڭ كەسٸپورىنداردىڭ پايداسىنا شەشٸپ بەرۋٸ تيٸس. ەيتپەسە ٶندٸرٸسكە اقشا سالۋعا نيەتتەنگەن كەسٸپكەرلەر تويحانا سالىپ, شەتەلدەن تاۋار تاسىمالداپ, ٶزگە ەلدٸڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا مەجبٷر بولادى.
نۇرلان جۇماحان
