قىتاي ورتالىعى پەكين قالاسىندا دٷنيەگە كەلگەن جاس جازۋشى ايدوس امانتاي ٶزٸنٸڭ «ايدوس – شولپان» رومانى ارقىلى ميللياردتار ەلٸنٸڭ قالامگەرلەرٸن تەنتٸ ەتٸپ وتىر. قىتاي تٸلٸندە جازىلعان روماننىڭ پوستمودەرندٸك سيپاتى مەن مازمۇنداعى جاڭالىعىن ايتىپ جاتقان قىتايلىق سىنشىلار, جازۋشىنىڭ بولاشاعىنان ٷلكەن ٷمٸت كٷتۋدە.
قىتاي تٸلٸندە جازىلعان بۇل روماننىڭ العاشقى تارالىمى 10 مىڭ دانامەن باسىلىپ, وقىرماننىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان. ول جيىرماعا جەتپەي, «ەڭ كەمەل قيىقتار» اتتى جىر جيناعىن دا شىعارىپتى. ايدوس تٸلٸ قىتايشا شىققانىنان قاراماستان, ٶز قالاۋى بويىنشا اتامەكەنگە كەلٸپ, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸن بيىل اياقتاپ, قىتايعا كەتتٸ. وسىندا جٷرٸپ, قازاقشا ٷيرەندٸ. بولاشاقتا امەريكاعا بارىپ, شىعارماشىلىق ٸزدەنٸسكە جول اشپاقشى كٶرٸنەدٸ. بار ارمانى ەلەمگە ەيگٸلٸ جازۋشى بولۋ ەرٸ قازاقتىڭ رۋحاني بولمىسىن سٶز ٶنەرٸمەن كەستەلەۋ. جۋىردا قىتايدىڭ سايتتارىندا «قازاق مەدەنيەتٸ» اتتى وي-تولعامى جارىق كٶرٸپتٸ. بٸز ارعى بەتتەگٸ قانداستارىمىزدىڭ سايتتارىنان سول ماقالاسىن ىقشامداپ, گازەتكە بەرۋدٸ قۇپ كٶردٸك. پەكيندە تۋعان قازاقتىڭ ٶز ۇلتىن قالاي تانىعانى وقىرماندى بەي-جاي قالدىرماس دەگەن ويدامىز.
سونىمەن, بٸز قانداي ۇلتپىز?
[caption id="attachment_8129" align="alignnone" width="300"]
امەريكاندىق دجون ٶتكەن اپتا الماتىدان كەتتٸ, كٶڭٸلسٸزدٸك مەڭدەپ الدى.
قايىرشىعا كٶزقاراس
جەر استى ٶتكەلەگٸندە بٸر قايىرشى ەيەل تۇر. ونىڭ اۋعانستاننان قاشىپ شىققان تەجٸك ەيەل ەكەنٸن بٸلدٸم. قاسىنا كٸشكەنە بالاسىن ەرتٸپ الىپتى. ونىڭ قاسىنان كٶپتەگەن قانداستارىم ٶتٸپ جاتتى, ارا-تۇرا ازىن-اۋلاق تيىندارىن تاستاپ كەتەدٸ. قايىرشىعا اقشا بەرگەندە وڭ قولمەن ەمەس, سول قولمەن بەرۋ كەرەك جەنە قايىرشىنىڭ كٶزٸنە قاراماعان ابزال. ٶزگە قازاقتار قالاي ٸستەيتٸنٸن بٸلمەيمٸن, ەيتەۋٸر بالا كەزٸمنەن ماعان شەشەم:
– قايىر بەرگەندە سول قولىڭمەن بەر, – دەپ ەسكەرتٸپ وتىراتىن. بٸر جولى وڭ قولىممەن بەرٸپ ەم, شەشەمنٸڭ جاتا كەپ ۇرىسقانى بار. مەن قايىرشىنىڭ كٶزٸنە قاراماۋ تۋرالى امەريكالىق دجونعا ايتقانىمدا, بار بٸلەتٸن قازاقشاسىمەن: «تٷسٸنبەيمٸن» دەدٸ. مەن دە تٷسٸنبەيمٸن. بەلكٸم «قۇراندا» سولاي جازىلعان شىعار. بٸراق ٸزدەپ تاپپادىم. مەن امەريكالىق دوسىما قايىرشىنىڭ كٶزٸنە قاراماي, سول قولىممەن اقشا بەرٸپ جٷرگەنٸمدٸ ايتقانىمدا, ول مەنٸڭ مۇنداي ناداندىعىمدى بەتٸمە باسىپ: «امەريكادا قايىرشىلاردى كەمسٸتۋ ەرەكەتٸ جوق», – دەدٸ. مەن سوندا عانا قازاقتىڭ ىرىم-جىرىمدارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ مەدەنيەت ەمەس, قارابايىرلىق ەكەنٸن سەزدٸم. ال دجون امەريكاندىق حريستيان مٷريتٸ. ول الماتىعا كەلگەندە ماعان:
– سەندەردٸڭ ٶزبەكتەردٸ ۇناتپاعاندارىڭ جارامايدى. ولار دا سەندەردٸڭ مۇسىلمان تۋىسقاندارىڭ, – دەگەن. سوندا قاسىمىزداعى كەيبٸر قازاق ستۋدەنتتەر تالاسا-تارماسا شۋلاپ كەتەتٸن.
– مەن قازاقتىڭ اداي رۋىنان بولامىن. ادايلار قازاقتىڭ ەڭ تەكتٸ, سورپا بەتٸنە شىعاتىن, قانى اسىل رۋى ەسەپتەلٸنەدٸ, – دەپ. مۇنداي جاعداي كٶپ قايتالانۋشى ەدٸ. سوندا بۇل ۇلتتان نە ٷمٸت قالدى?..
دجونعا ساباق بەرگەن ۇستازدار, الماتىلىقتار كٷنٸنە نەشە تٷرلٸ جيىن, باسقوسۋلار ٶتكٸزٸپ, ٶزدەرٸن امەريكاعا ماقتاپ كەپ جاتاتىن. بٸز دەگەن باي... بٸزدە مۇناي كٶپ. بٸز دەگەن اتاقتى... دەل سول كەزدە مەن بەتٸمدٸ بٷركەپ الىپ وعان:
– مۇندايلاردى ۇناتپايمىن, ارالاسقىم جوق, – دەپ ايتتىم. ول تاڭىرقاعانداي:
– نە ٷشٸن, سەندە سوناۋ الىستان كەپ وتىرسىڭ, ٶز ۇلتىڭدى سٷيمەسەڭ نە ٷشٸن كەلەسٸڭ بۇل اراعا, – دەدٸ. – بۇل سەنٸڭ ۇلتىڭ, ٶز قانىڭ...
شىندىعىندا, امەريكالىقتار ارامزا جەنە قاتٸگەزدەۋ كەلەدٸ, بٸراق ول مىنالارمەن سالىستىرعاندا سٷيكٸمدٸلەۋ...
دجون بۇل ارانىڭ مەن-جايىن بارعان سايىن بٸلٸپ كەلەدٸ, ساعان سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن, دوسىم.
ونىڭ دٸنٸ باسقا بولسا دا, كٷنٸنە قارا كٶجە ٸشٸپ, قالتاسىنداعى اقشاسىن قازاقتارعا قاعىپ بەرەتٸن. ونىڭ اقشاسىن الاتىنداردىڭ كەيبٸرٸ قايىرشى بولماسا دا, از-مۇز پايداعا كەنەلگٸسٸ كەلەتٸن قازاقتار جوق ەمەس. سونداي كەزدە مەنٸڭ قانىم قايناپ, جۇدىرىعىمدى الا جٷگٸرەتٸنمٸن. ال دجون مەنٸڭ الدىمدى توسىپ: «مەيلٸ, الا بەرسٸن, مەيٸر باعىشتاۋ دەگەنٸمٸز وسى...», – دەيتٸن ەدٸ. ونىڭ قارىز اقشا بەرۋ داعدىسى ٶزگەگە ۇقسامايتىن. وعان قارىز العان اقشاڭدى قايتارمايسىڭ... كٶپتەگەن قازاقتار ونى "جىندى" دەپ كەلەمەج قىلاتىن, ودان جٷز دوللاردان ارتىق اقشا الىپ السا دا, ونىڭ جٷزٸ اينالىپ كەتكەن سوڭ ماعان:
– ايدوس, قاراشى مىنا امەريكاندىققا, اقشانىڭ قادٸرٸن بٸلمەيتٸن "ەۋمەسەر", كٷندەردٸڭ كٷنٸندە وسىنىڭ زاردابىن تارتادى, – دەۋشٸ ەدٸ بەتتەرٸ بٷلك ەتپەي. ەكەسٸنٸڭ باسى... دجون, سەن ناعىز ازاماتسىڭ!..
ول مەنٸمەن قازاق مەدەنيەتٸ تۋرالى بەرٸلە سٶيلەسۋگە قۇشتار ەدٸ. «دوسىم, سەن تٷركيياعا بارساڭ بولادى. يسلام مەدەنيەتٸن سەزٸنەسٸڭ. بۇل جەردەگٸ قازاقتار سەنٸ: «جات دٸننٸڭ ٶكٸلٸ, جوعال!» دەيدٸ عوي دجون ساعان». سەن ٷنەمٸ تٸلەك تٸلەيتٸنسٸڭ, مەن سەنەن «نەگە?» دەپ سۇراعانىمدا: «قازاق ٶزٸنە تيەسٸلٸ باقىتىن تاۋىپ الۋى كەرەك. ال كەدەيلەرگە جاقسى كٶزقاراستا بولىڭدار. قازاق ۇستازدار وقۋشىلارعا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراسا, وقۋشىلار دا ىنتالى بولار ەدٸ... ستۋدەنتتەر كٷندە تٷنگٸ كلۋبقا بارىپ, قۇيرىقتارىن بۇلعاڭداتقانشا, بٸراز نەرسەلەرگە وي جٷگٸرتٸپ, بٸلٸم ٸزدەسە, سوندا عانا قازاق باقىتتى بولار», – دەيتٸنسٸڭ...
«سەنەن گٶرٸ ول كٶمەككە مۇحتاج»
مەن بٸر كەستەنٸ سىزعىش ٸستەتپەي, قولمەن سىزعانىم ٷشٸن "تاياق جەدٸم". ويلاشى, مەن وسى ماقالانى بٸرەر قازاقتىڭ كٶرگەنٸن ارماندايمىن. بەيجٸڭدە بٸردە بٸر مۇعالٸم ماعان تيٸسٸپ كٶرمەگەن ەدٸ. ال قازاقستاندا 22 جاستاعى اتپال ازامات بولىپ قالعان مەنٸ ۋنيۆەرسيتەت ۇستازى باسىما ۇردى دا: «ۇيات جوق», – دەدٸ. مەن بۇل ٸسكە قاتتى اشۋلاندىم. دجون ماعان تٷسٸندٸرٸپ: «سەنەن گٶرٸ, سول سەنٸ ۇرعان مۇعالٸم كٶپ كٶمەككە مۇقتاج. سەن وعان راحمەت ايتۋىڭ كەرەك, – دەدٸ...
ورازا ايت كٷنٸ مەن مەشٸتتەن شىعىپ كەلە جاتىپ ەدٸم, قالىڭ قايىرشى مەنٸ قورشاپ الدى. دۇرىس, ناماز ٶتەپ بولعاسىن, قايىر-ساداق بەرۋ پارىز. الايدا بۇل جەردەگٸ قايىرشىلار شەتٸنەن اقشا تالاۋشىعا اينالىپ كەتكەن بە, قالاي?! مەن اقشا بەرٸپ كەلسەم, ەڭ سوڭىندا تۇرعان بٸرەۋٸ مەنەن قايىر سۇرادى. مەن قالتامدا قالماعانىن ايتسام, ول ماعان اشۋ شاقىرىپ, بوقتاپ, جەرگە تٷكٸردٸ... اشۋىمنىڭ كەلگەنٸن قارا... كٸتاپتا "قايىرشىعا قايىر ەت" دەگەن, بٸراق بارلىق جارلىعا دەمەگەن سەكٸلدٸ ەدٸ. تاعى تٷسٸنبەگەنٸم, مەشٸتتٸڭ الدىندا مۇنىسى نەسٸ?! دجون ماعان مۇنداي ادامداردى سٷيۋٸڭ كەرەك, تۇرمىس ولاردى مٷشكٸل حالگە تٷسٸرٸپ قويعان, امالسىز قايىر تٸلەيدٸ دەگەن بولاتىن.
قوش بول, دجون!
دجون بٸر جولى تونالىپ قالدى. ول ۇرىنى ۇستاپ العاننان كەيٸن, وعان جەكٸرۋدٸڭ ورنىنا: «سەن قارجىدان تارىعىپ جٷرگەن بولساڭ, مەن ساعان تاعى دا اقشا بەرەمٸن, بٸراق مەنٸڭ بٸر شارتىم بار, سەن سٶزسٸز ۇرلىعىڭدى تاستاپ, جاقسى ادام بولاسىڭ, ٶزٸڭ ادال قىزمەت تاۋىپ, تابان ەت, ماڭداي تەرٸڭمەن جان باعاسىڭ, وسىعان كەلٸسەتٸن بولساڭ, مەن ساعان كٶپ كٶمەك قىلامىن, اقشا بەرەمٸن» دەگەن. دجون ۇرىلاردى دا ٶز ٸنٸسٸندەي كٶرٸپ, جاناشىرلىق كٶرسەتەتٸن.
دجون كەتكەن كٷنٸ مەن ەۋەجايدا جاپادان جالعىز قۇلازىپ قالا بەردٸم. بٷكٸل الماتى يەن اتىراپتاي سەزٸلدٸ. بۇل ارادا, قازاقستاندا ٶمٸر بويى قالۋ دەگەن بولمايدى, كەتۋ كەرەك شىعار. سول كٷنٸ ەۋەجايدان ٷيٸمە قاراي ەكٸ ساعات بويى جاياۋ جٷرٸپ, ەزەر جەتتٸم...
(جالعاسى بار)
