ەرجان مالعاجىۇلىنىڭ قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ باسشىسى, باس يمام (مٷفتي) بولىپ تاعايىندالعانىنا ەكٸ جىل ٶتتٸ. مٷفتيلٸك قىزمەتتٸ قولىنا العان تۇستا بارشا جۇرتشىلىق بۇل كٸسٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن, قايدان كەلگەنٸن, قايدا وقىعانىن بٸلمەي, ەرتٷرلٸ ەڭگٸمەنٸڭ باسىن قايىردى. بۇعان سەبەپ – ەلٸمٸزدەگٸ دٸني احۋالدىڭ جىل ٶتكەن سايىن كٷردەلەنە تٷسۋٸ ەدٸ. ورتالىق ازييادا دٸني تۇراقسىزدىق قىلاڭ بەرٸپ, ەلٸمٸزدە دە بٸرنەشە وقيعالار تٸركەلٸپ ٷلگٸرگەن.
توقتارەلٸ تاڭجارىق
زايىرلى ەل: ەركٸندٸك كٸمنٸڭ قولىندا?
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى – مەملەكەتتٸك ەمەس ۇيىم. قولىندا ناقتى تەتٸگٸ جوق, قۇزٸرەتٸ شەكتەۋلٸ. ەيتكەنمەن, تۇتاس قوعامداعى ەڭ ٶزەكتٸ سالانىڭ بٸرٸن وسى ۇيىم اتقارىپ وتىر.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى يسلام دٸنٸنە دەگەن قىزىعۋشىلىق حالىق اراسىندا ەرەكشە سيپاتقا يە بولدى. دٸنسٸز قوعامنان قۇتىلعانىنا قۋانعان حالىق اتا دٸنٸن جاتسىنباي, قۇران وقىعاننىڭ بەرٸن مولدا, شاريعات ايتقاننىڭ بەرٸن يمام سانادى. مەملەكەتتٸك ساياسات دٸني كٶزقاراس پەن ۇستانىمعا ەركٸندٸك بەرٸپ, ەرتٷرلٸ دٸني توپتاردىڭ ەلٸمٸزگە كەلۋٸنە كەدەرگٸ جاساماي, ولاردىڭ ٸس-قيمىلىنا شەكتەۋ قويماي, مٷمكٸندٸگٸنشە زايىرلىلىقتى ۇستاندى.
«دٸننٸڭ ساياساتتان بٶلەك» بولۋىنا باسا مەن بەرٸلگەندٸكتەن, ەسٸك-تەرەزەسٸ اشىق قوعامعا انتالاعان دٸني توپتار جاپا-تارماعاي ەندٸ. دٸني ەكسپانسييانىڭ جەتپٸس تٷرلٸ جولىن جەتٸك مەڭگەرگەن ٶزگە دٸني اعىمدار دا اڭعال قازاقتى ٶز جولدارىنا تارتۋىن كٷشەيتٸپ, ەلٸمٸزدە مەشٸتپەن قاتار, شٸركەۋلەر, پۇتحانالار, پاتشا سارايلارى, سيناگوگالار, بٸزگە بەيتانىس عيباداتحانالار كٷن ساناپ كٶبەيٸپ جاتتى.
سوناۋ 2000 جىلدارى جارتى ميلليون قازاق ٶزگە دٸنگە ٶتٸپ كەتتٸ دەگەن سٶز ەل اراسىن قاۋلاپ, كەزٸپ جٷردٸ. ەتەك-جەڭٸن ەندٸ جيعان بيلٸكتەگٸلەر «زايىرلىلىقتىڭ دا شەگٸ بولارىن» كەش تٷسٸنٸپ, دٸني احۋالدى رەتتەۋ ٷشٸن تٷرلٸ زاڭنامالار بەكٸتتٸ. بۇل كەزدە دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى ٶز ىڭعايىنا ورايلاستىرىپ ٷيرەنگەن اعىمداردىڭ بٸرازى شۋ شىعارىپ, حالىقارالىق ۇيىمدارعا ارىزدانىپ, ٶزدەرٸنٸڭ دٸني ەركٸندٸگٸنە قول سۇعۋ باستالعانىن مەلٸمدەپ, ەرتٷرلٸ ايقاي-شۋ تۋدىرعانى جادىمىزدا. ولاردىڭ بٸرازىن جٶنگە سالىپ, كەيبٸرٸن ەلدەن قۋعانىمەن, ەلٸ دە بولسا تامىر جايىپ, ورنىعىپ ٷلگٸرگەندەرٸ قانشاما?!
بٷگٸنگٸ تاڭدا عالامتوردىڭ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانىپ, سوناۋ شەتەلدە جاتىپ-اق ٶز ۋاعىزىن جٷرگٸزٸپ, سوڭىنان ادام ەرتٸپ وتىرعان توپتار كٶپ. ولاردى شەكتەۋ, اقپاراتىنا توسقاۋىل قويۋ قمدب-نىڭ ەمەس, مەملەكەتتٸڭ جۇمىسى. بٸر سايتتى جاپساڭىز, كٷنٸ ەرتەڭ ون سايت اشىپ, جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدٸ. سول ٷشٸن ولارمەن بەسەكەلەسە الاتىن ٶزٸمٸزدٸڭ ەلٸشٸلٸك دٸني سايتتار, اقپارات قۇرالدارى كٶپ بولعانى جەنە بارىنشا ساۋاتتى, سابىرلى بولعانى لەزٸم.
ال 2003-04 جىلدارى قازاقتاردىڭ ٶزگە دٸنگە ٶتۋٸ تۋرالى اقپاراتتان گٶرٸ, يسلامنىڭ ٶز ٸشٸندەگٸ ايتىس-تارتىس باسپاسٶز بەتتەرٸندە بەلەڭ الا باستادى. ەندٸ ٷردٸس كەرٸ اينالدى. كٷن ساناپ, اي ساناپ داۋ-داماي ٶرشٸگەنٸ سونداي, جات اعىمنىڭ ىقپالىنا تٷستٸ, تەررورلىق ەرەكەت جاساماق بولدى, دٸني الاۋىزدىق تۋدىردى دەگەن ايىپپەن توپ-توپ جاماعاتتار قامالا باستادى.
اقپاراتتاردىڭ دەرەگٸنە جٷگٸنسەڭٸز, ەلٸمٸزدە ٶزگە دٸننٸڭ جەتەگٸنە ەردٸ دەپ سوتتالعاندار تىم از دا, يسلام دٸنٸنٸڭ ٶزگە تارماعىنا ەندٸ دەپ قامالعانداردىڭ سانى ەدەۋٸر مول. سوندا ەركٸندٸك كٸمدەرگە بەرٸلدٸ, بۇدان كٸم ۇتتى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.
مۇسىلمان مۇسىلمانعا باۋىر ما?
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ٶزگە دٸنگە قانشا قازاق ٶتٸپ, قانشا مۇسىلمان تەرٸس جولدا جٷرگەنٸن بٸر قۇدايدىڭ ٶزٸ بٸلەدٸ. زاڭدى قاتايتقان دا جٶن, بٸراق زايىرلىلىقتى قايتپەكپٸز? «مۇسىلمان مۇسىلمانعا باۋىر» پرينتسيپٸن نەگە ۇمىتىپ بارامىز? نەگە بٸر مۇسىلمان سوتتالسا, ٶزگە بٸر مۇسىلمان قۋانادى? نەگە ەكەۋٸ دە مۇسىلمان بولا تۇرا, بٸرٸن بٸرٸ ٶلەردەي جەك كٶرەدٸ? نەگە قازاقتار بٸر دٸننٸڭ ٶكٸلٸ بولا تۇرا, ٶزٸندەي بٸر باۋىرىنىڭ قامالعانىن, باسىنىڭ داۋعا قالعانىن قالايدى? نەگە ٶزگە دٸنگە ٶتٸپ كەتكەن قازاقتاردىڭ مەسەلەسٸ جابىق تاقىرىپقا اينالىپ, ٶز دٸنٸمٸزدە جٷرگەندەردٸڭ باسى داۋ-دامايدان ارىلمايدى? قازٸر ٶزٸن ۇلتشىل سانايتىن ەر قازاقتىڭ كٶكٸرەگٸندە وسى سۇراقتار تۇر.
[caption id="attachment_10098" align="alignleft" width="445"]
دٸني احۋالدىڭ مۇنشالىقتى كٷردەلەنۋٸ 1990 جىلدارداعى بوس ساياسات پەن زاڭىمىزدىڭ سولقىلداقتىعىنىڭ كەسٸرٸ دەسەك تە, «ەشتەن كەش جاقسى» - قۇزٸرەتٸنە 2000-نان استام مەشٸت قارايتىن دٸني باسقارمانىڭ قولىندا ەلٸ دە كٶپ مٷمكٸندٸك بار.
مۇسىلمان مۇسىلمانعا باۋىر.
قازاق قازاققا باۋىر.
قمدب-عا ەرجان مالعاجىۇلى كەلگەلٸ بەرٸ باسقارمانىڭ جۇمىسى شيراپ, ساۋاتتى يمامداردىڭ قاتارى كٶبەيٸپ, تەرتٸپ پەن تالاپ كٷشەيگەنٸن بايقاپ جٷرمٸز. ەڭ باستىسى, دٸني ساراپشىلاردىڭ قاتارى ٶز ۇلتىمىزدان شىعۋى كەرەك. ەرجان قاجىنىڭ يسلام دٸنٸ تەولوگتارىنىڭ قاتارىن كٶبەيتۋگە قاۋقارى ەركٸن جەتەدٸ. ٶيتكەنٸ...
مايامەروۆ كٸم?
قايتالاي ايتالىق, قازٸرگٸ قازاق قوعامى سان تاراۋ دٸني توپتارعا بٶلٸنگەن: بٸرٸ شييتتٸك, بٸرٸ سٷننيتتٸك, ەندٸ بٸرٸ اتا-بابامىز اتىن ەستٸمەگەن اعىمداردىڭ سوڭىندا جٷر. ولاردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋ, ٶزارا راقايلاسىپ ٶمٸر سٷرۋگە شاقىرۋ كەز كەلگەن باسشىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدٸ. ول ٷشٸن ەڭ ەۋەلٸ ۇيىم باسشىسىنىڭ ٶزٸ بٸلٸمدٸ بولۋى كەرەك.
زاڭدى قاتايتقان دا جٶن, بٸراق زايىرلىلىقتى قايتپەكپٸز? «مۇسىلمان مۇسىلمانعا باۋىر» پرينتسيپٸن نەگە ۇمىتىپ بارامىز? نەگە بٸر مۇسىلمان سوتتالسا, ٶزگە بٸر مۇسىلمان قۋانادى? نەگە ەكەۋٸ دە مۇسىلمان بولا تۇرا, بٸرٸن بٸرٸ ٶلەردەي جەك كٶرەدٸ? نەگە قازاقتار بٸر دٸننٸڭ ٶكٸلٸ بولا تۇرا, ٶزٸندەي بٸر باۋىرىنىڭ قامالعانىن, باسىنىڭ داۋعا قالعانىن قالايدى? نەگە ٶزگە دٸنگە ٶتٸپ كەتكەن قازاقتاردىڭ مەسەلەسٸ جابىق تاقىرىپقا اينالىپ, ٶز دٸنٸمٸزدە جٷرگەندەردٸڭ باسى داۋ-دامايدان ارىلمايدى? قازٸر ٶزٸن ۇلتشىل سانايتىن ەر قازاقتىڭ كٶكٸرەگٸندە وسى سۇراقتار تۇر.
ەرجان مالعاجىۇلى مايامەروۆ مٷفتي بولىپ سايلانعاندا جۇرت «بۇل كٸم?» دەستٸ. ٶمٸربايانىنا قىسقاشا توقتالا كەتۋ ارتىقتىق ەتپەس. 1972 جىلى قازٸرگٸ شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ۇستاردار وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن. اتا-اناسى ەلگە سىيلى مۇعالٸمدەر ەدٸ. بالاسىنىڭ ساباق ٷلگەرٸمٸ, تەرتٸبٸ, تازالىققا قۇشتارلىعى كٶز سٷيٸندٸرەتٸن. ەجەسٸ بالا ەرجانعا ٷنەمٸ دٸني ەڭگٸمەلەر, قيسسا-داستاندار وقىپ بەرەتٸن. ماقانشى اۋدانىنداعى عاني مۇراتباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتٸ 1990 جىلى بٸتٸرٸپ, ەسكەري بورىشىن ٶتەۋگە اتتانادى. 1993 جىلى ەسكەردەن ورالعان سوڭ مىسىرداعى ەل-ازھار يسلام ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ شاريعات جەنە زاڭ فاكۋلتەتٸنە وقۋعا قابىلدانادى. بۇل وقۋ ورنىن 2006 جىلى تەمامدايدى. دەمەك, 13 جىل بويى دٸني وقۋدى تاپجىلماي وقىپ, يسلام دٸنٸنٸڭ تٷپ باستاۋىن – نەگٸزگٸ قاعيداتتارى مەن تاريحىن تەرەڭ زەردەلەگەن جان. بۇعان 2006-2008 جىلدارى مىسىر مٷفتيياتىنىڭ پەتۋا شىعارۋ بٶلٸمٸندە بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرگەنٸن قوسىڭىز. سوندىقتان, مالعاجىۇلى بۇدان بۇرىنعى ەكٸ مٷفتيگە قاراعاندا ساۋاتتى. باس مٷفتيدٸڭ سابىرلىلىعى مەن سالقىنقاندىلىعى دا جۇرتتى تەنتٸ ەتەتٸندەي.
شىنىن ايتالىق, سوڭعى بٸرەر جىلدان بەرٸ دٸني توپتار اراسىنداعى ايتىس-تارتىس كٷشەيگەنٸمەن, قمدب-نىڭ جۇمىس ٸستەۋ تەرتٸبٸ ٶزگەرٸپ, بەلسەندٸلٸگٸ ارتا تٷسكەنٸ بايقالادى. ەسٸرەسە, حالىقپەن جۇمىس ٸستەۋ جەتٸلدٸرٸلٸپ, ۋاعىز بەن دٸني تٷسٸندٸرۋ باعىتى بۇرىنعىدان گٶرٸ وڭتايلى جولدى تاڭدادى. دەگەنمەن, ەلٸ دە قولعا الار شارۋا شاش-ەتەكتەن عوي دەپ ويلايمىز.
بٷگٸنگٸنٸڭ يمامى
جۋىردا استانا قالاسىندا العاش رەت رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمى ٶتتٸ. سول فورۋمدا قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ تۇعىرناماسى بەكٸتٸلٸپ, تەلٸمدٸك قۇجات جاسالىپ, تەرٸس اعىمدارعا تويتارىس بەرۋدٸڭ جولدارى انىقتالعان. بۇل – ٶزگە دٸنگە, ٶزگە اعىمعا جاپپاي قارسى شىعۋ ەمەس, دٸني تٶزٸمدٸلٸك پەن دەستٷردٸ ساقتاي وتىرىپ, ٶزارا سۇحباتتى جانداندىرۋ, كەلٸسٸم مەن شىنايى پٸكٸرلەسۋدٸ قالىپتاستىرۋ, سول ارقىلى جۇرتشىلىقتىڭ دٸني ساۋاتىن كٶتەرۋ ەكەنٸ باسپاسٶزدە ايتىلدى.
ييا, قازٸر بوس سٶز, قۇر ايقايمەن ەشتەڭەنٸ ٶزگەرتە المايسىز. دٸندٸ ايتىسپەن, داۋمەن شەشۋ مٷمكٸن ەمەس. ەڭ باستىسى, بٷگٸنگٸنٸڭ يمامى قالاي بولۋى كەرەك? قانداي بولۋى كەرەك? ونىڭ دٸندٸ ٷگٸتتەۋ, تٷسٸندٸرۋ مەتوديكاسىن قالاي جەتٸلدٸرگەن دۇرىس?
وسى سۇراقتاردىڭ باسىن اشىپ, ناقتى ەرەجە قابىلدانعانىنا قۋاندىق. مٷفتي مايامەروۆ قولعا العان باستامانى تەك قمدب-نىڭ شارۋاسى دەمەي, بارشا جاماعات قولداعانى, يمامدارعا تٸرەك بولعانى, ولاردىڭ اللانىڭ رازىلىعى ٷشٸن اتقارىپ جاتقان ٸستەرٸنە كٶمەكتەسٸپ, اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ناسيحاتتاعانى اۋاداي قاجەت.
مىنانداي بٸر پيعىل بار: قازاقتاردىڭ ٶزدەرٸ جازعان دٸني تانىمدىق, تٷسٸندٸرمەلٸك دٷنيەلەرگە سەنگٸمٸز كەلمەيدٸ, كەرٸسٸنشە, شەتەلدٸك بٸر عالىمنىڭ (مەيلٸ, ول كٸم بولسا دا) جازعانىنا ەۋەستەنەمٸز دە تۇرامىز. حالىقتىڭ بويىنداعى بۇل توسقاۋىلدى بۇزۋ ٷشٸن ٶزٸمٸزدٸڭ دٸنتانۋشىلارىمىز جازعان كٸتاپتار نەعۇرلىم كٶپ تارالىممەن تاراۋى تيٸس.
بٷگٸنگٸ تاڭدا عالامتوردىڭ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانىپ, سوناۋ شەتەلدە جاتىپ-اق ٶز ۋاعىزىن جٷرگٸزٸپ, سوڭىنان ادام ەرتٸپ وتىرعان توپتار كٶپ. ولاردى شەكتەۋ, اقپاراتىنا توسقاۋىل قويۋ قمدب-نىڭ ەمەس, مەملەكەتتٸڭ جۇمىسى. بٸر سايتتى جاپساڭىز, كٷنٸ ەرتەڭ ون سايت اشىپ, جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدٸ. سول ٷشٸن ولارمەن بەسەكەلەسە الاتىن ٶزٸمٸزدٸڭ ەلٸشٸلٸك دٸني سايتتار, اقپارات قۇرالدارى كٶپ بولعانى جەنە بارىنشا ساۋاتتى, سابىرلى بولعانى لەزٸم. يمامدار فورۋمىندا قويىلعان نەگٸزگٸ تالاپ – يمامداردىڭ عالامتوردى جەتٸك مەڭگەرٸپ, ۋاعىز-ناسيحاتتى كٷشەيتۋلەرٸ كەرەك دەگەن ۇستانىم. مۇنى تەك سول فورۋم اياسىندا قالدىرماي, ٸس جٷزٸندە ٸسكە اسىرسا, قانەكي. بٸز بٸرنەشە وبلىستىق مەشٸتتەردٸڭ سايتتارىنا كٸرٸپ كٶردٸك. ەلٸ دە بولسا سايت دەگەن اتى بار بولعانىمەن, مازمۇندىق جاعىنان ولقى, تاقىرىپتىق اۋقىمدىلىعى تار ەكەنٸن بايقادىق. مۇنداي ولقىلىقتىڭ الدىن الۋ قاجەتتٸگٸن باسا ايتقىمىز كەلەدٸ.
دٸني تەولوگتار كٶبەيسە...
ماقالانىڭ باسىندا ايتقانىمىزداي, 90 جىلدارى دٸني كٸتاپتاردىڭ ٶزٸ تاپشى بولدى. دٸن تۋرالى جازىلعان دٷنيەنٸڭ بەرٸن تالعاماي-تارازىلاماي وقي بەردٸ حالىق. سونىڭ سالدارىن ەندٸ كٶرٸپ وتىرمىز. ويىنا بەلگٸلٸ بٸر اعىمنىڭ يدەياسى سٸڭگەن حالىق ەكٸنشٸ بٸر تاراپتىڭ پٸكٸرٸن, تٷسٸندٸرمەسٸن اشىپ قاراعىسى جوق.
مىنانداي بٸر پيعىل بار: قازاقتاردىڭ ٶزدەرٸ جازعان دٸني تانىمدىق, تٷسٸندٸرمەلٸك دٷنيەلەرگە سەنگٸمٸز كەلمەيدٸ, كەرٸسٸنشە, شەتەلدٸك بٸر عالىمنىڭ (مەيلٸ, ول كٸم بولسا دا) جازعانىنا ەۋەستەنەمٸز دە تۇرامىز. حالىقتىڭ بويىنداعى بۇل توسقاۋىلدى بۇزۋ ٷشٸن ٶزٸمٸزدٸڭ دٸنتانۋشىلارىمىز جازعان كٸتاپتار نەعۇرلىم كٶپ تارالىممەن تاراۋى تيٸس. جەنە دٸني كٸتاپتاردى سٷزگٸدەن ٶتكٸزۋ مەحانيزمٸن دە جەتٸلدٸرە تٷسكەن ابزال. قازٸر ساۋساقپەن سانارلىق دٸنتانۋشىمىز بار. ال ولاردىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸ, ۇستانىمى مەن پٸكٸرٸ تۋرالى بٸز ەشتەڭە ايتا المايمىز. سەبەبٸ, بٸلمەيمٸز. بەلكٸم, قمدب دٸني تەولوگتاردى دايارلايتىن ورتالىق اشىپ, مٷمكٸندٸگٸنشە سالانى جەتٸك مەڭگەرگەن مامانداردىڭ سانىن ارتتىرۋعا قام-قارەكەت ەتۋٸ تيٸس شىعار.
ايتپاقشى, جوعارى وقۋ ورىندارىندا «دٸنتانۋ» ماماندىعى بار. سول ماماندىقتا ٶزٸ كٸمدەر وقىپ جٷر? ولار قايدا جۇمىس ٸستەۋدە? ناقتى قانداي ماماندار شىقتى? دٸنتانۋعا كٸم كٶرٸنگەن ەمەس, وسى سالاعا ىنتىق جاستار بارسا, ماماندار تاپشىلىعى ازايار ەدٸ. قوعام ٷشٸن اسا قاجەتتٸ ماماندىقتى دايارلاۋ ٷشٸن بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ قمدب-مەن بايلانىس ورناتىپ, دٸنگە جاقىن, تانىمى تەرەڭ, دەستٷرلٸ وتباسىنان شىققان جاستاردى وسى ماماندىققا تارتۋعا زەر سالسا, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. «دٸنتانۋشى» دەگەن ديپلومنان گٶرٸ, شىنايى دٸنتانۋشى اسا قاجەت ەكەنٸن دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ دە تٷسٸنەر دەگەن ويدامىز.
