– عىلىمدا قالاي جەتٸستٸككە جەتۋگە بولادى?
– قاي سالادا بولسىن جەتٸستٸككە جەتۋ ٷشٸن قاجىرلى ەڭبەك پەن بٸلٸم قاجەت. ٶز ٸسٸڭە دەگەن ماحاببات ەرقانداي قيىندىقتى جەڭۋگە كٶمەكتەسەدٸ. مەن سوناۋ 70-جىلداردىڭ باسىندا بٷگٸنگٸ ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دٸڭ حيمييا جەنە حيمييالىق تەحنولوگييالار فاكۋلتەتٸن تەمامداپ, اسپيرانت اتاندىم. ەربٸر عالىم ٶتۋٸ تيٸس عىلىمي ساتىلارىنان – اتاپ ايتقاندا, اعا لابورانتتان پروفەسسور دەرەجەسٸنە دەيٸنگٸ ارالىقتا 40 جىلدان اسا ۋاقىتتا جٷرٸپ ٶتتٸم. دەسە دە, ەيەل بالاسى ٷشٸن وتباسى مەن جۇمىستى قاتار الىپ جٷرۋ قيىن. ٶز ويىڭدا جٷرگەن يدەيالاردى, عىلىمي جاڭالىقتاردى جەتكٸزۋ, ونى جٷزەگە اسىرۋ وڭاي ەمەس. باقىتىما وراي, مەن بەرٸنە ٷلگەردٸم, سەبەبٸ مەنٸڭ ۇستازدارىم ب.ا.بەرەمجانوۆ, م.ر.تاناشەۆا, ت.ك.شومبالوۆ سىندى مارعاسقا عالىمدار بولدى.
– حيمييا سالاسىندا بٸرنەشە شٶپتەردٸ زەرتتەپ, سونىڭ ٸشٸندە ەلٸمٸزدە ٶسەتٸن جانتاقتىڭ قىرعىزدىق تٷرٸمەن اينالىستىڭىز. وسى جۇمىستارىڭىز قالاي جالعاسىن تاۋىپ جاتىر?
– مەنٸڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمنىڭ بٸر باعىتى وسى جانتاقتىڭ قىرعىزدىق تٷرٸنە باعىتتالعان. 1894 جىلى نەمٸس عالىمى شرەنك بالقاش ٶڭٸرٸنە ەكسپەديتسيياعا كەلگەن كەزدە ەلٸمٸزدە ٶسەتٸن ەرەكشە بٸر ٶسٸمدٸكتٸ كٶرگەن. ول كەزدە قازاقتاردى «قىرعىز» دەپ اتايتىن قاتە تٷسٸنٸكتٸڭ سالدارىنان جانتاقتىڭ بۇل تٷرٸ ALHAGI KIRGISORUM SCHRENK دەپ اتالعان. وسى باعىتتاعى زەرتتەۋٸمنٸڭ نەتيجەسٸندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسييامدى ويداعىداي قورعاپ شىققان بولاتىنمىن. ال دوكتورلىق ديسسەرتاتسييامدا وسى جانتاقتان شىعارىلاتىن دەرٸلٸك زاتتاردى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋگە ارنالدى.
عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸندە وتاندىق جانتاقتىڭ قىرعىزدىق تٷرٸنەن تۇندىرىندى, 40% – قۇرعاق ەكستراكت, «الحيدين» دەگەن بيولوگييالىق بەلسەندٸ كەشەن جەنە ونىڭ نەگٸزٸندە شىرىن, 5-% جاقپا ماي, گەپاتوپروتەكتورلىق قاسيەت كٶرسەتەتٸن تابلەتكا الىندى. جانتاقتىڭ قىرعىزدىق تٷرٸنەن الىنعان تۇندىرىندى تاماقتى شايۋعا, تاماقتاعى باسپانى العان سوڭ, سول ورىندى ەمدەۋگە بٸردەن-بٸر ەم.
«الحيدين» سۋبستانتسيياسىنان الىنعان جاقپا ماي تەرٸ اۋرۋلارىن (قۇرعاق ەكزەمانى), سونىمەن قاتار, كٷيٸكتٸ جەنە كەسٸلگەن جەردٸڭ تەز جازىلۋىنا ەسەر ەتەدٸ. ال «الحيدين» سۋبستانتسيياسىنان الىنعان تابلەتكا كارسيل دەرٸسٸنەن كەم تٷسپەيتٸن ٶت ايداۋشى, باۋىر تازالاۋشى زات ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. سونداي-اق, «الحيدين» نەگٸزٸندە حيرۋرگييا, تەراپييا, گينەكولوگييا, دەرماتولوگييا, قىزىل يەك پەن اۋىز قۋىسىنىڭ شىرىشتى قابىعىنىڭ اۋرۋى كەزٸندە جەنە وتورينولارينگولوگييا, گاستروەنترولوگييا تەجٸريبەسٸندە اۋرۋلاردى كەشەندٸ ەمدەۋ بارىسىندا قولدانۋ ۇسىنىلدى. بۇدان ٶزگە دە پايدالى جاقتارى كٶپ.
جانتاقتان الىنعان تۇنباعا, «الحيدين» سۋبستانتسيياسىنا, ودان الىنعان جاقپا مايعا, شىرىنعا, تابلەتكا دەرٸ «حيمفارم» اق-ى مەن بٸرٸگٸپ ٶندٸرٸستٸك رەگلامەنتتەر جازىلدى. بٷگٸندە «حيمفارم» پولياكتاردىڭ قولىنا كٶشكەن. سونىڭ سالدارىنان بارلىق جۇمىستار توقتاپ قالدى. 35 جىل بويى بٸرگە جۇمىس ٸستەگەن «حيمفارمنان» كەتسەم دە, ٷمٸتٸمدٸ ٷزبەدٸم, ەندٸگٸ جەردە «روماتقا» بەت بۇرامىز با دەگەن ويىمىز بار.
– بەلگٸلٸ جوبا اياسىندا جۇمىس جاسايسىزدار, زەرتتەۋ جۇمىستارىندا تۋىندايتىن قيىنشىلىقتار بار ما?
– زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا بٸر جاڭا زات الامىز, بٸراق ونىڭ قۇرىلىسىن زەرتتەيتٸن قوندىرعىلار جوقتىڭ قاسى. ەگەر قوندىرعىلار بولسا كٶبٸرەك جۇمىس ٸستەۋگە مٷمكٸندٸك تۋار ەدٸ. مەسەلەن, زەرتتەۋ كەزٸندە ەۋەلٸ بولاشاعى زور شيكٸزاتتى انىقتاۋ قاجەت. سونان سوڭ بيولوگييالىق بەلسەندٸ كەشەن الۋىمىز كەرەك. وسىدان كەيٸن عانا ودان زات الامىز. ونىڭ قۇرامى مەن بەلسەندٸلٸگٸن بٸلۋ ٷشٸن اقىلى تٷردە ٶزگە ينستيتۋتتاردا زەرتتەۋ جاساتامىز. 10 سىناما الىپ بارساڭ, سونىڭ بٸرەۋٸ عانا بەلسەندٸلٸك كٶرسەتۋٸ مٷمكٸن. اقشانى اكتيۆتٸلٸك كٶرسەتكەن 1 سىناماعا ەمەس, زەرتتەلٸنگەن 10 سىناماعا تٶلەيسٸڭ. نارىق زامانىندا بەرٸ اقشاعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ.
جانتاقتان الىنعان تۇنباعا, «الحيدين» سۋبستانتسيياسىنا, ودان الىنعان جاقپا مايعا, شىرىنعا, تابلەتكا دەرٸ «حيمفارم» اق-ى مەن بٸرٸگٸپ ٶندٸرٸستٸك رەگلامەنتتەر جازىلدى. بٷگٸندە «حيمفارم» پولياكتاردىڭ قولىنا كٶشكەن. وسىلايشا بارلىق جۇمىستار توقتاپ قالدى. 35 جىل بويى بٸرگە جۇمىس ٸستەگەن «حيمفارمنان» كەتسەم دە, ٷمٸتٸمدٸ ٷزبەدٸم, ەندٸگٸ جەردە «روماتقا» بەت بۇرامىز با دەگەن ويىمىز بار.
– سٸز شەتەلدٸك جوو-مەن تىعىز بايلانىستاسىز. بارعان ەلدەرٸڭٸزدٸڭ عىلىم سالاسىنا قاتىستى بٸز ٷلگٸ الاتىن تەجٸريبەلەر بار ما?
– ماعان پەكٸستاننىڭ كاراچي قالاسىنداعى حيمييا ينستيتۋتىنىڭ جۇمىس جٷيەسٸ ۇنادى. مەسەلەن, عىلىمي-زەرتتەۋمەن اينالىساتىن وقۋ ورنى 5 قاباتتان تۇرادى, عيماراتتىڭ 4-5 قاباتىندا تولىعىمەن حيميكتەر جۇمىس ٸستەيدٸ, ٶسٸمدٸكتەردەن تۇندىرىندى الىپ, ونى قويۋلاتىپ, فراكتسيياعا بٶلەدٸ, الىنعان فراكتسييانى تازارتادى. ٷشٸنشٸ قاباتقا بٶلٸنگەن ماتەريالدىڭ بەلسەندٸلٸگٸن انىقتاۋعا تاپسىرادى. 10 سىناما بەردٸڭٸز دەلٸك, سونىڭ ٸشٸندە ەكەۋٸ عانا بەلسەندٸلٸك كٶرسەتسە, قالعاندارىن كەيٸنگە قويىپ, ەلگٸ 2 سىنامانى ەرٸ قاراي زەرتتەيسٸز. سونىڭ ٸشٸنەن ەڭ باستى نەگٸزگٸ بەلسەندٸ زات نە ەكەنٸن بٶلٸپ, ٷشٸنشٸ قاباتقا قايتا تاپسىراسىڭ. ەڭ ۇزاق دەگەندە 15-20 كٷننٸڭ ٸشٸندە سپەكتەرلەر نەتيجەسٸن الىپ, جاڭا نەمەسە ەسكٸ زات ەكەنٸن انىقتايسىز. سٶيتٸپ الىنعان نەتيجەنٸ كٸتاپحانادا وتىرىپ ەدەبيەتتەردەن وقىپ, تالداپ, زەرتتەيسٸز دە, ارى قاراي جەتەكشٸمەن بٸرگە تالدايسىڭ. ياعني, عىلىممەن تٷبەگەيلٸ, تەرەڭ اينالىسۋعا بارلىق مٷمكٸنشٸلٸكتەر قاراستىرىلعان. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە مۇنداي جاقسى مٷمكٸنشٸلٸكتەردٸڭ جٷزەگە اساتىن كٷنٸ الىس ەمەس دەپ بٸلەمٸز.
– بٸز دەرٸلٸك پرەپاراتتار شىعارۋدا يمپورتقا تەۋەلدٸمٸز. ٶزٸمٸزدەن شىعاتىن دەرٸلەردٸڭ جاعدايىنا كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– بٷگٸنگٸ كٷنٸ جىل سايىن عىلىم سالاسىنا بٶلٸنەتٸن قارجى كٶلەمٸ ارتىپ كەلەدٸ. دەسە دە, فارماتسەۆتيكا سالاسىندا بٸزدە ايتارلىقتاي جەتٸستٸكتەر شامالى. سەبەبٸ, ەلٸمٸز دەرٸلٸك پرەپاراتتار شىعارۋدا شەتەلدٸك ٶندٸرۋشٸلەرگە تەۋەلدٸ. ناقتىراق ايتساق, ەلٸمٸزدە 10 پايىز عانا دەرٸلەر ٶزٸمٸزدەن شىعارىلادى. ەلباسى ن.نازارباەۆ بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 40-50 پايىزعا كٶتەرۋدٸ ۇسىندى. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ سول – اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن فارماتسەۆتيكالىق ٶندٸرٸستەر قايدا? شەتەلدە شىققان ٶنٸمدەردٸ الىپ كەلٸپ, سىرتىنا «Made in Kazakhstan» دەپ جازىپ ساتادى. بٸزدٸڭ كافەدرادا جاسالعان بٸرنەشە جاڭا دەرٸلٸك زاتتار بار. سول زاتتار ەكونوميكالىق جاعىنان قولايلى, تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى بولسا دا, ىسىرىلىپ قالا بەرەدٸ.
ونىڭ ٷستٸنە بٸزدەگٸ پسيحولوگييالىق احۋال باسقاشا. جوباڭا بٷگٸن اقشا قۇيىلسا, ەرتەڭ اقشاسىن سۇرايدى. ال جوبا جٷزەگە اسىپ, نەتيجە بەرۋٸ ٷشٸن ۋاقىت پەن تٶزٸم قاجەت. بۇل رەتتە دە وتاندىق ٶنٸمدەرگە دەگەن حالىقتىڭ كٶزقاراسىن ٶزگەرتۋ كەرەك. كٶپشٸلٸك ادامدار ٶزٸمٸزدەن شىعىپ جاتقان دەرٸلەرگە سەنٸمسٸزدٸكپەن قارايدى. پايداسى از كەيبٸر شەتەلدٸك دەرٸلەردٸ ساپالى سانايدى, ٶيتكەنٸ ولاردىڭ جارناماسى جەر جارادى جەنە وتاندىق ٶنٸمدەردٸڭ ساپاسى تٶمەن دەگەن جالاڭ تٷسٸنٸكتٸڭ شەڭبەرٸنەن شىعا الماي جاتادى. دەگەنمەن بٸزدٸڭ مەملەكەتتە دە ٷلكەن ٶزگەرٸستەر بولادى دەگەن ٷمٸتٸم زور.
ارايلىم بيمەنديەۆا,
«ۇعتاو» اق-ى قوعاممەن بايلانىس قىزمەتكەرٸ.
