– مەسكەۋدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىما ەكٸ جىل. سٶز جوق, بٸز مەسكەۋدە وقىپ جاتقان جىلدار – رەسەيدٸڭ ٶزگە مەملەكەتتەرمەن ساياسي شيەلەنٸسٸ كٷشەيٸپ, ەكونوميكاسىنا كەرٸ ەسەر ەتٸپ, رۋبلدٸڭ قۇنى كٷننەن كٷنگە تٷسٸپ جاتقان ۋاقىت. مەنٸڭ ماقساتىم – ساپالى بٸلٸم الىپ, ٶزٸمدٸ شىعارماشىلىق تۇرعىدان شىڭداۋ. ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن مەگاپوليستەگٸ ەكونوميكالىق-ساياسي مەسەلەلەرگە بايلانىستى دٷكەندەردەگٸ ازىق-تٷلٸكتٸڭ كٷننەن كٷنگە قىمباتتاۋى – ستۋدەنتتەردٸڭ قالتاسىنا سالماق سالىپ جاتقانى انىق.
بٸر بايقاعانىم, ورىس بيلٸگٸ بولسىن, زييالىلارى بولسىن ساياسات پەن مەدەنيەتتٸڭ اراسىنا «شەكارا قويىپ», مەدەنيەتتٸ ساياساتتىڭ «سالقىنىنان» قورعاي الادى. بٸر عانا مىسال: 2015 جىلدى رەسەي «ەدەبيەت جىلى» دەپ جارييالادى. سوسىن مۇندا «مەدەنيەت جىلى», «ەدەبيەت جىلى» – بٸزدەگٸدەي جوسپار ورىنداۋ ماقساتىندا, بولماسا, شەنەۋنٸكتەردٸڭ قالتاسىن قامپايتاتىن جوبا ەمەس, ناقتى ٸستەر جاسالادى.
مىسالى, بٸزدٸڭ ەلدەگٸ «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا شىققان فيلوسوفييا جەنە مەدەنيەتتانۋ كٸتاپتارىنىڭ ون تومدىعىن اۋدارۋعا ۋنيۆەرسيتەتتە دەرٸس بەرەتٸن وقىتۋشىلار دا قاتىسقان. كٶپتەگەن ستۋدەنتتەردٸڭ ايتۋىنشا, وقىتۋشىلار ستۋدەنتتەرٸنە اۋدارۋعا بەرٸپ, كەيٸننەن ٶزدەرٸ ٷستٸنەن رەداكتسييالاماعان. نەتيجەسٸندە, ەلەم فيلوسوفيياسىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ قاتە اۋدارىلعان. بٸرٸنشٸدەن, ستۋدەنتتەرگە اقشا تٶلەمەگەندٸكتەن, ولار نەلٸكتەن اۋدارۋعا تيٸس? ەكٸنشٸدەن, اۋدارمانىڭ اقشاسىن ٶزٸ عانا الاتىن وقىتۋشىلاردىڭ ستۋدەنتتەرگە ٶز جۇمىسىن ٸستەتۋگە قانداي قۇقى بار? ٷشٸنشٸدەن, بۇل كٸتاپتار ٶز بالا-شاعاسىنا ەمەس, قازاققا, بولاشاققا قالاتىن كٸتاپ ەدٸ عوي. بۇدان كەيٸن ەلەمنٸڭ ٸنجۋ-مارجاندارىن اۋدارۋعا مەملەكەتتەن قارجى بٶلٸنە مە, جوق پا, قۇداي بٸلەدٸ. ەستۋٸمشە, فيلوسوفييا مەن مەدەنيەتتانۋدىڭ ون تومدىعىن اۋدارۋعا اۋدارماشىلارعا جاقسى قالاماقى تٶلەنگەن.
[caption id="attachment_10007" align="alignleft" width="184"]
وسى كٸتاپتاردىڭ بٸر تومىنا مارقۇم, ەرۋديت ەمٸرحان بالقىبەكتٸڭ دە اۋدارماسىنداعى ماقالالار ەنگەن. ەمٸرحان اعا قانداي ماقالا جازسا دا, بٷكٸل ىنتاسىن, ماحابباتىن سالىپ جازۋشى ەدٸ عوي. وسى كٸتاپتاردى قولىنا الىپ, مارقۇم قازاقتىڭ قازاقبايشىلىعىنا, ەڭ بولماسا, ٷكٸمەت بەرٸپ تۇرعان مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانا الماعانىمىزعا قىنجىلىپ ەدٸ. مۇنىڭ بەرٸن نە ٷشٸن ايتىپ وتىرمىن, ورىستاردىڭ زييالىسى مۇنداي باسسىزدىققا, ساۋاتسىزدىققا جول بەرگٸزبەيدٸ. بٸزدە بەرٸ ٷنسٸز, بەرٸ نەمقۇرايلى... ٶز باسىم, بٸزدٸڭ قازٸرگٸ زييالىلار مەن قاراپايىم حالىقتىڭ ويلاۋ جٷيەسٸنەن, تانىمىنان ٷلكەن ايىرماشىلىق كٶرمەيمٸن.
...مەن ەشكٸمگە رەنجٸمەيمٸن: بٸراق مەن دە پەندەمٸن, شىداپ-شىداپ, بٸر كٷنٸ جارىلۋىم ەبدەن مٷمكٸن. مەن ەشكٸمگە كەكتەنبەيمٸن: بٸراق ماعان كٸمنٸڭ جامانشىلىق ٸستەگەنٸن ەشقاشان ۇمىتپايمىن.
... ەستەلٸكتەردەگٸ مەسكەۋ مەن شىنايى ٶمٸردەگٸ مەسكەۋدٸڭ ايىرماشىلىعى – بۇل سٸزدٸڭ قابىلداۋىڭىزعا بايلانىستى. ماعان مەسكەۋدٸڭ مەدەنيەتٸن, جالپى مەدەني ٶمٸرٸن زەرتتەۋ ۇنايدى. سول سەبەپتٸ, ۋاقىتىمنىڭ كٶپشٸلٸگٸن ەيگٸلٸ ترەتياكوۆ گالەرەياسىن, تولستوي, دوستوەۆسكيي, گوگول, پۋشكين, چەحوۆ, ەسەنين, بۋلگاكوۆ, مارينا تسۆەتاەۆا تۇرعان جەنە باسقا دا مۋزەيلەردٸ ارالاپ, تەاترعا بارۋعا ارنايمىن. بۇل مۋزەيلەرگە قاشان بارساڭىزدا ىعى-جىعى حالىقتى, شەتەلدٸك ساياحاتشىلاردى كٶرەسٸز. ٶز باسىم, مەسكەۋدٸڭ مەدەني ٶمٸرٸمەن جاقسى تانىس بولعاندىقتان, 150-دەن استام تەاترى بار, ەيگٸلٸ تەاترلارىنا كٶرەرمەن بيلەت تاپپاي جٷرەتٸن بۇل قالانى «مەدەني ٶمٸرٸنەن اجىراپ بارا جاتىر» دەپ ايتپاس ەدٸم.
[caption id="attachment_10103" align="alignleft" width="336"]
اكۋنين شەتەلگە كەتپەيدٸ
– ورىس ەدەبيەتٸ دەسە, حٸح عاسىر مەن حح عاسىردىڭ بەلورتاسىنا دەيٸنگٸ كلاسسيكتەر دەۋٸرٸ كٶز الدىمىزعا كەلەدٸ. تولستويدان شولوحوۆقا, پۋشكيننەن ەۆتۋشەنكوعا دەيٸنگٸ تۇتاس ٸرٸ تۇلعالار ەلەم ەدەبيەتٸنەن ٶزٸندٸك ورىن الدى. قازٸر دە كٶزٸ تٸرٸ ۆوزنەسەنسكييلەردٸڭ بۋىنى بار. دەگەنمەن, سولاردان كەيٸنگٸ بۋىن تۋرالى كٶپ ايتىلا بەرمەيدٸ. ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ بٷگٸنٸ دەگەندە, كٸمدەردٸ اتاۋعا بولادى?
– ٶزٸم رەسەي حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ (رۋدن) ەدەبيەتتانۋ ماماندىعىندا ماگيستراتۋرادا وقىپ جاتقاندىقتان, جاس ەدەبيەتشٸلەرمەن جيٸ ەڭگٸمەلەسەم. ولاردىڭ كەيبٸرٸ اكۋنين, پەلەۆين شىعارماشىلىعىمەن «اۋىرسا», كەيبٸرٸ بۇلاردى مٷلدەم مويىندامايدى. دەگەنمەن, اكۋنين, پەلەۆين جەنە تاتيانا تولستايا, سەرگەي گاندلەۆسكيي (اقىن ەرٸ جازۋشى), ۆلاديمير سوروكين – رەسەيدٸڭ قازٸرگٸ «مودنىي جازۋشىلارى». بٸزدٸڭ كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ ا.كوۆالەنكو ۆ.پەلەۆيننٸڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى بٸر جىل بويى لەكتسييا وقىدى, سەميناردا پەلەۆيننٸڭ رومان, ەڭگٸمەلەرٸن تالدادىق. مەنٸڭ جەكە پٸكٸرٸمشە, پەلەۆيننٸڭ ەڭگٸمەلەرٸ تازا ەدەبي دٷنيەدەن گٶرٸ, پۋبليتسيستيكالىق جانرعا جاقىن, دەگەنمەن, يدەياسى جاقسى. مىسالى, «كود ميرا» – پۋبليتسيستيكالىق دٷنيە. ساباق ٷستٸندە بۇل ويىمدى دا جاسىرعان جوقپىن. بٸر جاقسىسى, مۇندا وقىتۋشىلار ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتاردىڭ جەكە ويىن, پٸكٸرٸن تىڭداپ, ٶز پٸكٸرٸن ايتادى. ەگەر سٸز ٶز پٸكٸرٸڭٸزدە قالساڭىز, سٸزدٸ ٶز پٸكٸرٸڭٸزدٸ قورعاي الاتىنىڭىز ٷشٸن, جەكە تۇلعالىق بولمىسىڭىز ٷشٸن قۇرمەتتەيدٸ.
الىسقا بارماي-اق قويايىن, بٸزدٸڭ گرۋپپاداعى جاس ەدەبيەتشٸلەر دە ىلعي بٸلٸم جارىستىرادى. بٸزدٸڭ ەلدە كيٸم جارىستىرۋ بار, كٶلٸك جارىستىرۋ بار, ٷي جارىستىرۋ بار, تالانت جارىستىرۋ بار, بٸراق بٸلٸم جارىستىرۋ جوق. تٸپتٸ, ەڭ قورقىنىشتىسى, بٸلٸم جارىستىرۋ جاس اقىن-جازۋشىلار اراسىندا دا جوق. بٸزدٸڭ كٶپتەگەن جاس اقىن-جازۋشىلار «تالانت» دەگەن تۇلپارىن مٸنٸپ الىپ, الدى-ارتىنا قاراماي شابا بەرەدٸ, شابا بەرەدٸ.
– ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ بٸر شوعىرى – ەميگراتسييالىق ەدەبيەت. ولار – بۋنين, گازدانوۆ, نابوكوۆ, برودسكيي, قايتا ورالعان سولجەنيتسىندەردەن قۇرالاتىن ۇزىن-ىرعاسى 30-دان استام قالامگەردٸڭ تۋىندىلارىنان تۇرادى. پۋتيندٸك رەسەيدٸڭ بولاشاعىنان تٷڭٸلٸپ, شەتەل اسىپ جاتقان قالامگەرلەر بار ما?
– جارايدى, باستاپقىدا شەتەلدەگٸ ٶمٸرٸ اۋىرلاۋ باستالعانىمەن, نابوكوۆ «لوليتاسىمەن» كەڭەستٸك جٷيەنٸ «جەڭدٸ», مويىنداتتى, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارى اقشالى جازۋشى شۆەيتسارييانىڭ جاقسى قوناقٷيٸندە ون جەتٸ جىل ٶمٸر سٷردٸ, ەركٸن شىعارماشىلىقپەن اينالىستى. جانى تىنىشتىق تاپپاي, باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرعان «جىندى» برودسكيي دە نوبەل الدى, شەتەلدەگٸ كەدەيشٸلٸك جەڭگەن ورىس اقىن-جازۋشىلارعا كٶمەكتەستٸ, جاقسىلىق جاسادى. ەۆرەي اقىننىڭ ەڭبەگٸ ەلەندٸ عوي. نوبەل الۋ, بٸرەۋلەرگە قۋانىش سىيلاۋ – ول دا تٷسٸنگەن ادامعا بٸر باقىت. مارينا تسۆەتاەۆانى ايتساڭىزشى. ول شەتەلدە ەميگراتسييادا بولعاندا دا كەدەيشٸلٸكتەن بٸر كٶز اشپادى. وتانىنا ورالعان اقىن اشتىقتان بۇراتىلىپ جاتتى. مارينانىڭ قولىنا سۋ قۇيۋعا جارامايتىن ەدەبيەتتەگٸ شەنەۋنٸكتەر, تالانتسىز ٶلەرمەندەر ونىڭ تاعدىرىمەن وينادى. اقىن «ليتفونتتىڭ» اسحاناسىندا ىدىس جۋۋشى بولۋعا حات جازۋعا مەجبٷر بولدى. ولاردان بٸلٸمٸ, تالانتى, پوتەنتسيالى ارتىق, شەت تٸلدەرٸن ەركٸن مەڭگەرگەن, زييالى وتباسىنان شىققان ماريناعا مۇنىڭ بەرٸ اۋىر سوققى بولدى. اقىرى ٶزٸنە قولجۇمساپ, ٶلدٸ.
وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بوريس اكۋنين «ەميگراتسيياعا كەتەدٸ» دەپ شۋلاعانىمەن, جازۋشى رەسەيدەن ەشقايدا كەتپەيتٸنٸن ايتتى.
كسەنييا بۋكشا – ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ بولاشاعى
– بٸز تۇستاس, ورىس قالامگەرلەرٸ جىلى قابىلداپ, جٸتٸ نازار اۋداراتىن جاستار شوعىرىنان كٸمدەردٸڭ ەسٸمٸن ايرىقشا ايتار ەدٸڭ?
– رەسەيدە «موسكۆا-پەننە» اتتى ەدەبي سىيلىق بار. بۇل سىيلىقتىڭ ٶزگەشەلٸگٸ: جەڭٸمپازدى وقىرماندار تاڭدايدى. بۇل سىيلىقتىڭ جەڭٸمپازىن انىقتاۋدا مگۋ, رۋدن, باسقا دا بەدەلدٸ ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸنٸڭ داۋسى شەشۋشٸ رٶل وينايدى. بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا وسى سىيلىقتىڭ جەڭٸمپازى مەسكەۋدەگٸ ەدەبيەتشٸلەر ٷيٸندە انىقتالدى. تاتيانا كورەنكوۆا اتتى ۇستازىم: «ايا, سەن جازۋشى بولعاندىقتان, مٸندەتتٸ تٷردە قاتىسىپ, ٶز داۋسىڭدى بەرۋگە تيٸسسٸڭ. بۇل سەن ٷشٸن قاجەت. توبىڭنىڭ اتىنان سەن قاتىساسىڭ, ساباقتان سەنٸ بٸر كٷنگە بوساتامىز» دەگەن سوڭ, بارىپ, مەن دە ٶز داۋسىمدى بەردٸم. ەلٸ ەسٸمدە, ساحنادا فينالعا شىققان ٷش جازۋشى وتىردى. ولار رەسەيدٸڭ تانىمال جاس جازۋشىلارى: كسەنييا بۋكشا, سەرگەي شارگۋنوۆ, اندرەي بيتوۆ. ەر جاس جازۋشىنىڭ اعا بۋىننان بٸر-بٸر قورعاۋشىسى شىعىپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىقتارى تۋرالى جىلى پٸكٸرٸن ايتىپ, ولاردى جٷلدەگە «سٷيرەدٸ». سوندا قاسىمدا وتىرعان ورىس جٸگٸت مەنەن: «ٷشەۋٸنەن سىيلىقتى كٸم الادى?» دەپ ويلايسىز?» دەپ سۇرادى. مەن ويلانباستان: «سەرگەي شارگۋنوۆ» دەپ جاۋاپ بەردٸم. «سٸزگە ونىڭ شىعارماشىلىعى ۇناي ما?» دەپ جاس جٸگٸت ماعان جاراتپاي قارادى. «زالعا قاراڭىزشى, بەرٸ دە جاس ستۋدەنت قىزدار. ال سەرگەي شارگۋنوۆ – جاس جەنە ەدەمٸ جٸگٸت. قىزداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ شىعارماشىلىقتى اقىلمەن ەمەس, سەزٸممەن باعالايدى, ولار سيمپاتيياسىن جاسىرا الماي, شارگۋنوۆتىڭ كەسكٸن-كەلبەتٸ ٷشٸن ٶز داۋىستارىن بەرەدٸ. قىسقاسى, بۇل سىيلىقتا سەزٸم جەڭٸسكە جەتەدٸ» دەپ جاۋاپ بەردٸم. مەن بايقاۋدىڭ قورىتىندىسى ۇزاققا سوزىلىپ كەتكەندٸكتەن, كەتٸپ قالدىم. چەحوۆتىڭ مۋزەيٸ ەدەبيەتشٸلەر ٷيٸنٸڭ قاسىندا. چەحوۆتىڭ ٷيٸن ارالاپ بولعاسىن, بايقاۋ قورىتىندىسىن بٸلەيٸن دەپ ينتەرنەتكە كٸرسەم, شىنىندا دا, سىيلىقتى سەرگەي شارگۋنوۆ الىپتى. مەنٸڭ جەكە پٸكٸرٸمشە, بۇل سىيلىققا كسەنييا بۋكشا لايىق ەدٸ.
كەكتەنبەيمٸن جەنە ...ۇمىتپايمىن
– الماتىداعى ەدەبي ورتانىڭ دەڭگەيٸ بٷگٸنگٸ اياگٷلدٸ قىزىقتىرا ما? ٶزٸڭ بٸراز جىل جۇمىس ٸستەگەن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸن, جازۋشىلار وداعىن ساعىناسىڭ با?
– مەن ساعىنام: الماتىمدى; ٶزٸم بارىپ, الما تەرٸپ جەگەن, ۇلى جازۋشىنىڭ رۋحىمەن سىرلاسقان تولستويدىڭ ياسنايا پولياناسىن. مەن ساعىنام: ٶزٸمە تٸلەكتەس ەكەنٸن ايقايلاپ ايتپاسا دا, ٶزٸم تٷيسٸگٸممەن سەزەتٸن, شىنايى, تازالىعىن جوعالتپاعان ادامداردى. مەن قايدا جٷرسەم دە, ولار مەن ٷشٸن كيەلٸ, قاستەرلٸ, قىمبات, اياۋلى.
...مەن ەشكٸمگە رەنجٸمەيمٸن: بٸراق مەن دە پەندەمٸن, شىداپ-شىداپ, بٸر كٷنٸ جارىلۋىم ەبدەن مٷمكٸن. مەن ەشكٸمگە كەكتەنبەيمٸن: بٸراق ماعان كٸمنٸڭ جامانشىلىق ٸستەگەنٸن ەشقاشان ۇمىتپايمىن.
مۇنداي ۇستازدار قانداي شەكٸرتتەر تەربيەلەيتٸنٸن ويلاۋدىڭ ٶزٸ قورقىنىشتى. وسى سەكٸلدٸ ساۋاتسىز ۇستازداردى ەر اۋىلدىڭ مەكتەبٸنەن تابۋعا بولادى. بٸراق بۇل ساۋاتسىز ۇستازداردى دا بٸر كەزدە مەكتەپتە, ينستيتۋتتا وقىتۋشىلار دايىندادى عوي. ٸزدەنبەيتٸن وقىتۋشى – ٶزٸن عانا جوعالتپايدى, قانشاما جاستىڭ بولاشاعىنا بالتا شابادى. باسقا-باسقا, قازٸر بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسى جاقسى. جوبالارمەن جۇمىس ٸستەيدٸ. ەيتەۋٸر جوبا الۋ ٷشٸن, اقشا جاساۋ ٷشٸن جانتالاسىپ جاتقان جۇرت. سول جوبالار ٷشٸن مەملەكەتتەن بٶلٸنٸپ جاتقان ميلليونداعان قارجى جەلگە ۇشىپ جاتقان جوق پا? سول جوبانىڭ اياسىندا شەتەلدەردە دەمالىپ, قىدىرىپ جٷرگەن وقىتۋشىلاردى كٶرٸپ, قىزعانبايسىڭ, تەك ٷلكەن عىلىم جاساۋعا قاۋقارى جەتپەيتٸن ولاردى دا, قوعامدى دا ايايسىڭ...
– قازاق ەدەبيەتٸ بۇرىن ورىس جازۋشىلارىنا, ەدەبيەتتانۋشىلارىنا قارايلايتىن. سولاردىڭ پٸكٸرٸ, كٶزقاراسى ارقىلى ەلەمدٸ باعالايتىن. ەلٸ دە سولاي. مۇنىڭ بٸر سەبەبٸ, ورىس باسپالارىنىڭ ەلەمدٸك ەدەبيەتتٸ دەر ۋاقىتىندا اۋدارىپ, حالىققا ۇسىنۋىنان بولسا, ەكٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ قالامگەرلەردٸڭ ورىس تٸلٸن جاقسى بٸلەتٸندٸگٸنەن بولسا كەرەك. ەيتكەنمەن, كەي كەزدەرٸ ەدەبيەت تۋرالى تۇششىمدى ەڭگٸمە ايتار, وي تاستار ادام تاپپاي قالامىز. ۋنيۆەرسيتەتتە ەلەم ەدەبيەتٸنەن ساباق بەرەتٸن ۇستازداردىڭ پٸكٸرٸن وقىساڭىز دا تىم ەسكٸ كٶزقاراس مەنمۇندالاپ تۇرادى. بۇل وقۋ مەن توقۋدىڭ ٷيلەسٸمسٸزدٸگٸ مە, ەلدە باسقا دا سەبەبٸ بار ما?
– قۇربىم: «مەكتەپتە ەدەبيەتتەن ساباق بەرگەن ۇستازىمىز «بٷگٸن ماعجان جۇمابەكوۆتٸڭ ٶلەڭدەرٸمەن تانىس بولامىز» دەيتٸن. بٸز: «اپاي, اقىننىڭ اتى-جٶنٸ ماعجان جۇماباەۆ, جۇمابەكوۆ ەمەس» دەپ تٷزەيتٸنبٸز. اپايىمىز: «جاقسى, جۇماباەۆ بولسا, جۇماباەۆ بولسىن» دەپ ساباعىن ەرٸ قاراي جالعاستىراتىن» دەپ كٷيٸپ-پٸسەدٸ. مەنٸڭ قۇربىم كەيٸننەن قالاداعى مەكتەپكە اۋىسىپ كەتكەن. مۇنداي ۇستازدار قانداي شەكٸرتتەر تەربيەلەيتٸنٸن ويلاۋدىڭ ٶزٸ قورقىنىشتى. وسى سەكٸلدٸ ساۋاتسىز ۇستازداردى ەر اۋىلدىڭ مەكتەبٸنەن تابۋعا بولادى. بٸراق بۇل ساۋاتسىز ۇستازداردى دا بٸر كەزدە مەكتەپتە, ينستيتۋتتا وقىتۋشىلار دايىندادى عوي. ٸزدەنبەيتٸن وقىتۋشى – ٶزٸن عانا جوعالتپايدى, قانشاما جاستىڭ بولاشاعىنا بالتا شابادى. باسقا-باسقا, قازٸر بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسى جاقسى. جوبالارمەن جۇمىس ٸستەيدٸ. ەيتەۋٸر جوبا الۋ ٷشٸن, اقشا جاساۋ ٷشٸن جانتالاسىپ جاتقان جۇرت. سول جوبالار ٷشٸن مەملەكەتتەن بٶلٸنٸپ جاتقان ميلليونداعان قارجى جەلگە ۇشىپ جاتقان جوق پا? مەنٸ وسى ويلاندىرادى...
رەسەيدە ەلەم ەدەبيەتٸ تۋرالى وقۋلىقتىڭ تٷر-تٷرٸ بار, ەدەبيەتتانۋشىلار جارىسىپ, جازىپ جاتادى. ەش بولماسا, سول كٸتاپتاردى اۋدارىپ, باسساق, ورىس تٸلٸندە وقۋعا قينالاتىن جاس ەدەبيەتتانۋشىلاردىڭ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ بٸلٸم كٶكجيەگٸ كەڭەيەر ەدٸ.
وسى كٸتاپتاردىڭ بٸر تومىنا مارقۇم, ەرۋديت ەمٸرحان بالقىبەكتٸڭ دە اۋدارماسىنداعى ماقالالار ەنگەن. ەمٸرحان اعا قانداي ماقالا جازسا دا, بٷكٸل ىنتاسىن, ماحابباتىن سالىپ جازۋشى ەدٸ عوي. وسى كٸتاپتاردى قولىنا الىپ, مارقۇم قازاقتىڭ قازاقبايشىلىعىنا, ەڭ بولماسا, ٷكٸمەت بەرٸپ تۇرعان مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانا الماعانىمىزعا قىنجىلىپ ەدٸ. مۇنىڭ بەرٸن نە ٷشٸن ايتىپ وتىرمىن, ورىستاردىڭ زييالىسى مۇنداي باسسىزدىققا, ساۋاتسىزدىققا جول بەرگٸزبەيدٸ. بٸزدە بەرٸ ٷنسٸز, بەرٸ نەمقۇرايلى... ٶز باسىم, بٸزدٸڭ قازٸرگٸ زييالىلار مەن قاراپايىم حالىقتىڭ ويلاۋ جٷيەسٸنەن, تانىمىنان ٷلكەن ايىرماشىلىق كٶرمەيمٸن
كٶپ وقيتىندار بٸزدە عانا «مودا»
– قازٸر ينتەرنەت بار, جەتٸ قات كٶكتەگٸ مەن جەتٸ قابات جەردەگٸنٸڭ بەرٸن الدىڭىزعا جايىپ سالادى. ەكٸنٸڭ بٸرٸ اقىلمان, بٸلگٸر, بٸلٸمدٸ بولىپ كٶرٸنۋدٸڭ جولىن جەتە مەڭگەردٸ. كٸتاپ وقىمايدى, كٸتاپ تۋرالى اڭداتپامەن-اق ماقالا جازادى, قيسىنىمەن تاڭداندىرادى. «بۇل بالا دانىشپان, بەرٸن بٸلەدٸ» دەپ ٷلكەندەردٸڭ ٶزٸ تاڭىرقاسىپ جٷرەدٸ. بٷگٸنگٸ ورىس ەدەبيەتشٸلەرٸ نەگە تاڭدانادى, نەگە تاڭدانبايدى?!
– كٸتاپ كٶپ وقيتىن ادامدار بٸزدٸڭ ەلدە عانا «مودا» ما دەيمٸن. مەسكەۋ مەتروسىندا جۇمىسقا بارا جاتقان, جۇمىستان شارشاپ كەلە جاتقان كٶپتەگەن ادامدار كٸتاپ وقىپ وتىرادى. سوندىقتان بۇل جاقتا كٸتاپتى كٶپ وقيتىن ادامدى دەل بٸزدەگٸدەي ەسپەتتەپ, ەشكٸم تاڭدانبايدى. بٸراق كٶپ وقىپ, ٶزٸڭە عانا تەن پٸكٸرٸڭ بولماسا, بۇل – ەدەبيەتشٸ ٷشٸن قيىن. الىسقا بارماي-اق قويايىن, بٸزدٸڭ گرۋپپاداعى جاس ەدەبيەتشٸلەر دە ىلعي بٸلٸم جارىستىرادى. بٸزدٸڭ ەلدە كيٸم جارىستىرۋ بار, كٶلٸك جارىستىرۋ بار, ٷي جارىستىرۋ بار, تالانت جارىستىرۋ بار, بٸراق بٸلٸم جارىستىرۋ جوق. تٸپتٸ, ەڭ قورقىنىشتىسى, بٸلٸم جارىستىرۋ جاس اقىن-جازۋشىلار اراسىندا دا جوق. بٸزدٸڭ كٶپتەگەن جاس اقىن-جازۋشىلار «تالانت» دەگەن تۇلپارىن مٸنٸپ الىپ, الدى-ارتىنا قاراماي شابا بەرەدٸ, شابا بەرەدٸ. قۇداي-اۋ, تۇلپاردى ۋاقتىلى سۋعارىپ, شٶپ بەرٸپ, باپتاماساڭ, تۋلاققا اينالادى عوي. بٸزدەگٸلەر اقىر سوڭى تالانت-تۇلپارىن زورىقتىرىپ ٶلتٸرەدٸ. بٸراق كٶكٸرەك ەلٸ دە ۇرىپ تۇر: «مەن مىقتىمىن! مەن بەرٸن قىرىپ-جويام». مەن ەر ادامنىڭ «مەندٸگٸنە» قۇرمەتپەن قارايمىن, ول شىن تالانتتى, شىن بٸلٸمدٸ ادامنىڭ «مەندٸگٸ» بولسا, ەرينە. «مەن ەلەم ەدەبيەتٸن قانشالىقتى دەڭگەيدە بٸلەم? ەلەم ەدەبيەتٸندە ٷلكەن جەتٸستٸككە جەتكەن كەز كەلگەن جازۋشى تەرەڭ بٸلٸمدٸ بولعان, سولاردىڭ بٸلگەنٸنٸڭ جارتىسىن مەڭگەرە الام با?» دەگەن سۇراقتى ٶزٸڭٸزگە اندا-ساندا قويىپ وتىرعاننىڭ ارتىقتىعى جوق. بٸزدٸڭ كەيبٸر جاس اقىن-جازۋشىلارعا بٸرەۋلەردٸڭ ارتىنان ارتىق ەڭگٸمە ايتىپ, بوسقا ۋاقىت ٶلتٸرگەنشە, سول سۇراقپەن ٶزدەرٸنٸڭ ار-نامىسىن قامشىلاپ تۇرۋ قاجەت-اق.
– بٷگٸنگٸ زامان قازاق ەدەبيەتٸنەن ورىس ەدەبيەتتانۋشىلارى مەن ەدەبي ورتاسىن بەيجاي قالدىرمايتىن قالامگەرلەردٸ ياكي شىعارمالاردى اتا دەسە, كٸمدەردٸڭ ەسٸمٸ تٸل ۇشىنا ورالادى?
– تٶلەن ەبدٸك. وسى جازۋشىنىڭ ەلەمدٸك ەدەبيەتتە ورىن الۋعا قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز دا, پوتەنتسيالى جەتەتٸن ەدٸ. ەڭگٸمەلەرٸندە جاڭاشىلدىق پەن دەستٷرشٸلدٸك قاتار ٷيلەسٸم تاپقان. كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ پسيحولوگيياسىن تەرەڭ اشىپ, تٸپتٸ قاجەت كەزٸندە ٸشەك-قارنىن اقتارىپ تاستايدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, تٶلەن ەبدٸك ەلەم تٷگٸلٸ, تمد-عا كەڭٸنەن تانىلماي قالدى. بەلكٸم, تٶلەن اعانى ٶزٸ جاقىن ارالاسقان مەسكەۋلٸك ەدەبيەتشٸلەر تانىر, باعالار, بٸراق مەن سۇراعان ەدەبيەتشٸلەردٸڭ بٸردە-بٸرٸ تٶلەن ەبدٸكتٸڭ ەسٸمٸن ەستٸمەگەن.
– سەنٸڭ ەڭگٸمەلەرٸڭنەن ەسكٸ مۇڭ, جاڭا ساعىنىش مەنمۇندالاپ تۇرادى. ايرىقشا تولعانىستا جٷرگەندەي كٶرٸنەسٸڭ. قوماقتى شىعارما جازىپ جاتقان بولار دەپ ويلايمىز...
– باسىمدا بٸر شىعارمانى «پٸسٸرٸپ جٷرمٸن». ونىڭ قانشالىقتى قوماقتى دٷنيە بولارىن بٸلمەيمٸن... بٸراق بٸر نەرسەنٸ انىق تٷسٸندٸم: بٸزگە, قازاق ەدەبيەتٸنە ينتەللەكتۋالدى شىعارما كەرەك.
– ەڭگٸمەڭە راحمەت!
سۇحباتتاسقان ت. تاڭجارىق
