بٷگٸندە تەررورلىق ۇيىمداردىڭ استىرتىن ٸس-ەرەكەتٸ جەكەلەگەن مەملەكەتتەرمەن قاتار ەلەمدٸك قوعامداستىقتى دا قاتتى الاڭداتىپ وتىر. جاقىندا كروكۋس سيتي حوللدا بولعان لاڭكەستٸك شابۋىلدى ەسكەرسەك, ٷلكەن دٷمپۋ رەسەي مەن ورتا ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرگەنٸن بايقاۋعا بولادى. مەسەلەن, اتالمىش وقيعا سالدارىنان ميلليونداعان تەجٸك ميگرانتى ەلدەن جاپپاي كەتٸپ جاتىر, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
جان باسىنا شاققانداعى جٸٶ بويىنشا تەجٸكستان ايماقتاعى ەڭ كەدەي ەل بولىپ ەسەپتەلەدٸ. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, مۇندا شامامەن 30% ادامنىڭ تولىق ەرٸ دۇرىس تاماقتانۋعا مٷمكٸندٸگٸ جوق. بٸراق بۇل جاعداي تەجٸكتەردٸ عانا ەمەس, بٸزدٸڭ دە كەي ٶڭٸردٸڭ تۇرعىندارىن الاڭداتىپ وتىر. تەراكتٸدەن كەيٸنگٸ كٷنٸ شەرەمەتەۆوعا قونعان قىرعىزستان ازاماتتارى ەۋەجايدا بٸر تەۋلٸكتەن اسا شىعا الماعان. بۇعان جاۋاپ رەتٸندە قىرعىزستاننىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ وتانداستارىنا رەسەي ەلٸنە بارماۋعا كەڭەس بەرگەن ەدٸ. ال رەسەيدەگٸ تەجٸك دياسپوراسى تۇرعىندارىن بۇرىنعىدان دا اباي بولۋعا شاقىردى.
سونىمەن قاتار رەسەيلٸكتەر تەجٸكتەردٸڭ قىزمەتٸنەن باس تارتىپ قانا قويماي, ولاردى ۇرىپ-سوعۋ جاعدايلارى دا بەلەڭ العان. رەسەيلٸك Mediazona باسىلىمىنىڭ حابارلاۋىنشا, لاڭكەستٸك ەرەكەتتەن كەيٸن ەكٸ كٷن ٸشٸندە قۇقىق قورعاۋشىلارعا ورتا ازييادان كەلگەن ميگرانتتاردان 2500-دەن استام شاعىم تٷسكەن. نەگٸزگٸ شاعىمدار: پوليتسييانىڭ نەگٸزسٸز تەكسەرۋلەرٸ, زاڭسىز قاماۋ, ازاپتاۋ جەنە دەپورتاتسييالاۋ.
بٷگٸندە تەجٸكستاننىڭ رەسمي بيلٸگٸ الاڭداۋعا نەگٸز جوق دەپ سەندٸرسە دە, ساتىلعان بيلەتتەر سانىنا قاراعاندا, رەسەي تەجٸكتەر ٷشٸن ٷرەيلٸ مەملەكەتكە اينالعانىن اڭعارۋعا بولادى. مۇندا نەپاقاسىن تابۋعا باراتىن ادامدار سانى ايتارلىقتاي ازايعان.
بۇل - ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ رەسەيگە تەۋەلدٸلٸگٸنٸڭ بٸر سالدارى عانا. كرەمل بۇعان دەيٸن دە ون مىڭداعان تەجٸكستاندىقتى ٶز وتاندارىنا قايتارا الاتىنىن, دەسە دە ولاردىڭ تۋعان جەرٸندە جۇمىس تابۋ مٷمكٸندٸگٸ از ەكەنٸن تٷسٸندٸرگەن بولاتىن. ەندٸ بۇل ستسەناريي قورقىنىشتى جاعدايعا اينالۋى مٷمكٸن.
ەگەر رەسەيدە ورتا ازييا مەملەكەتتەرٸنەن كەلگەن ادامدارعا قارسى قۋعىن-سٷرگٸن جالعاسىن تاباتىن بولسا, بۇل ٶز كەزەگٸندە ايماقتاعى راديكاليزمنٸڭ كٷشەيۋٸنە ەكەلەدٸ.
سونىمەن قاتار ٶتە ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر تٸزبەگٸن باستاۋى مٷمكٸن. اۋعانستان ساياساتىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ اندرەي سەرەنكو Exclusive پورتالىنا بەرگەن سۇقباتىندا بٷكٸل ەۋرازييا لاڭكەستٸك ەرەكەتتٸڭ ٶرشۋ الدىندا تۇرعانىن جەتكٸزدٸ.
وسىنى ەسكەرسەك, كرەملگە وداقتاس بولىپ وتىرعان ورتا ازييا حالقىمەن جانجالداسۋعا بولمايدى. دەگەنمەن ٶتكەنگە كٶز جٷگٸرتسەك, مەسەلە تەرەڭدە جاتىر. ٶزدەرٸن دامىعان ٶركەنيەتتٸڭ جارشىسى دەپ سانايتىن رەسەيلٸكتەر "بٸلٸمٸ ناشار ەرٸ جابايى ازييالىقتارعا" بۇرىننان تەكاپپارلانىپ قارايتىن. وسى تۇستا 2023 جىلى رەسەيدە ميگرانتتارعا جاسالاتىن كٶشە شابۋىلدارى ايتارلىقتاي كٶبەيگەنٸ حابارلانعان. مىسالى, 2022 جىلى قۇقىق قورعاۋشىلار وسىنداي 30 قىلمىستى تٸركەسە, 2023 جىلى – 122, ال 2024 جىلدىڭ ٷش ايىنا جەتپەي 46 قىلمىس تٸركەلگەنٸن راستادى.
ايتا كەتەيٸك, نوۆگورود وبلىسىنىڭ بيلٸگٸ جاڭا ميگرانتتارعا پاتەنت بەرۋدٸ دوعارىپ, بۇرىن پاتەنت العاندارعا تاكسيلەتٸپ تابىس تابۋىنا, اۆتوبۋس جٷرگٸزۋٸنە, ساۋدا جاساۋىنا, الكوگول جەنە تەمەكٸ ٶنٸمدەرٸن ساتۋىنا تىيىم سالعان بولاتىن. تيٸستٸ جارلىققا ايماق گۋبەرناتورى اندرەي نيكيتين قول قويدى. وسىلايشا, ەڭبەك ميگرانتتارى ٷشٸن نەگٸزگٸ تابىس كٶزٸ سانالاتىن كەسٸپتەرگە جول جابىلدى.
جارلىققا سەيكەس, جۇمىس بەرۋشٸلەر جۇمىسشىلارىنىڭ اتالعان ساناتتارىن بيىلعى 26 ماۋسىمعا دەيٸن جۇمىسىنان بوساتۋعا مٸندەتتەلدٸ. بۇل تىيىمنىڭ كٷشٸ رەسەيدە تۇراقتى تۇرۋعا رۇقساتى بارلارعا, ەۋرازييالىق وداققا كٸرەتٸن قازاقستان, قىرعىزستان ازاماتتارىنا عانا تارالمايدى. شەتەل ازاماتتارىنا تەك قارا جۇمىس قالادى.
رەسەيدٸڭ سۋبەكتٸلەرٸ – رەسپۋبليكالار, ٶلكەلەر, وبلىستار مۇنداي شەشٸمدەردٸ رەسەي ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ۇسىنىمدارىنا سەيكەس قابىلداۋدا. رەسمي تٷسٸنٸكتەمە بويىنشا بۇل شارالار ەڭبەك نارىعىن رەتتەۋ, ميگراتسييالىق احۋالدى تۇراقتاندىرۋ, ەكسترەميستٸك جەنە تەرروريستٸك قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ٷشٸن قابىلدانىپ وتىر.
وسىنىڭ الدىندا ميگرانتتارعا قاتىستى تىيىمدار مەن شەكتەۋلەردٸ قازاقستاندىقتار كٶپ قاتىنايتىن چەليابٸ, نوۆوسٸبٸر, تٷمەن, سونىمەن قاتار ارىداعى ماگادان, كالينينگراد, تۋلا, كالۋگا وبلىستارى, حانتى-مانسي اۆتونومدى وكرۋگٸندەگٸ يۋگرا مەن ياكۋتييا ەنگٸزدٸ.
بٷگٸندە رەسەي مەمدۋماسى قازاقستان مەن ورتا ازييادان كەلەتٸن ەڭبەك ميگرانتتارىنا بٸلٸم بەرۋ, مەديتسينا, فارماتسەۆتيكا, تاكسي قىزمەتٸ سيياقتى سالالاردا ەڭبەك ەتۋگە تولىعىمەن تىيىم سالاتىن زاڭ جوباسىن قاراپ جاتىر. ول قىزمەتتەردٸ اتقارۋى ٷشٸن كەلٸمسەكتەرگە رەسەي ازاماتتىعىن الۋعا تۋرا كەلەدٸ.
سونىمەن قاتار بۇعان دەيٸن ۇقشۇ باس حاتشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ەلەمدٸ دٷرلٸكتٸرگەن كروكۋس سيتي حوللدا بولعان لاڭكەستٸك شابۋىلدىڭ ۇيىمعا مٷشە ەلدەرگە ەسەرٸ تۋرالى ايتقان بولاتىن.
شەنەۋنٸك باق ٶكٸلدەرٸنە بەرگەن سۇقباتىندا تەرروريزم جاڭا سيپاتقا يە بولىپ, ۇلتارالىق جەنە دٸنارالىق الاۋىزدىقتىڭ كٷشەيۋٸنە ەكەپ سوقتىراتىن گيبريدتٸ قارۋ رەتٸندە قولدانىلىپ جاتقانىن اتاپ ٶتكەن. وسى تۇستا ول ۇقشۇ-عا مٷشە ەلدەردٸڭ ساياسي ەرەكەتٸنە باعاسىن بەردٸ.
"بارلىق مەملەكەت لاڭكەستٸك ەرەكەتتٸ ايىپتاپ, بولعان جاعدايعا قايعىرا كٶڭٸل ايتتى. قىلمىسكەرلەردٸ ۇستاۋ وپەراتسيياسىنا بەلارۋس مەملەكەتٸ اتسالىستى. ۇيىمعا مٷشە ەلدەر اتىشۋلى قىلمىسقا قاتىستى وقيعالاردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا بەلسەندٸ تٷردە جارييالادى. ٶيتكەنٸ ترانسۇلتتىق تەرروريزم - ۇيىمعا مٷشە ەلدەردٸڭ ورتاق مەسەلەسٸ. وداقتاس ەلدەر ەۋرازييادا بولىپ جاتقان سوڭعى گەوساياسي ٶزگەرٸستەر ولاردىڭ ەرقايسىسى ٷشٸن قاۋٸپتٸ ەكەنٸن جاقسى تٷسٸندٸ ", - دەدٸ تاسماعامبەتوۆ “Interfax” اگەنتتٸگٸنە بەرگەن سۇقباتىندا.
ايتۋىنشا, تەراكت ۇيىمداستىرۋشىلارى ەتنوسارالىق الاۋىزدىقتى قوزدىرۋ ارقىلى رەسەي مەن ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ ىنتىماقتاستىعىنا بارىنشا زالال كەلتٸرۋدٸ كٶزدەگەن.
"بەيبٸت تۇرعىندارعا جاسالعان شابۋىلعا باعا بەرۋ جان-جاقتى ٶربۋٸ مٷمكٸن. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸن قابىلداۋ اۋىر. لاڭكەستەردٸڭ باستى ماقساتى ۇلتتىق ٷكٸمەت پەن قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ٷرەيٸن ۇشىرۋ ەمەس ەدٸ. قىلمىسكەرلەردٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى رەسەي مەن ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ اراسىنا ٸرٸتكٸ سالۋ بولدى", - دەيدٸ ول.
تاسماعامبەتوۆ اتالمىش جاعدايدا سالقىنقاندىلىقپەن ەرەكەت ەتۋگە شاقىردى. رەسەيدٸڭ كٶشٸ-قون ساياساتىنا قانداي دا بٸر كەدەرگٸ جاسالسا, بۇل ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ەلدەن كەتۋٸنە ەسەر ەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن ەكەنٸن ايتقان بولاتىن.
"ەموتسيونالدى ەرەكەتتٸڭ سوڭى ٶكٸنٸشكە ۇلاسۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ بەيبٸت تۇرعىنداردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا نەگٸز بولعان قايعىلى وقيعالار, ەر ازامات ٶزٸن وسال سەزٸنگەن كەزدە, بيلٸككە ساياسي شەشٸمدەر قابىلداۋعا بارىنشا قولايسىز جاعداي جاساۋ ٷشٸن جاسالادى. دەمەك مۇنىڭ ٶتە جاعىمسىز ەرٸ ۇزاققا سوزىلاتىن سالدارى بولۋى مٷمكٸن.
مەسەلەن, ٶتكەن اپتادا كٶپشٸلٸگٸمٸز مۇنى ەرتٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸ اراسىنداعى قايشىلىق دەڭگەيٸندە بايقادىق. سوندىقتان رەسەيدٸڭ ۇلتتىق جەنە كٶشٸ-قون ساياساتىنداعى جاعدايدىڭ تۇراقسىزدانۋىنا جول بەرمەۋ قاجەت.ورتا ازييا ەلٸنەن كەلگەن ەڭبەك ميگرانتتارىنا قىسىم جاسالسا, بۇل ولاردىڭ رەسەيدەن جاپپاي كەتۋٸنە تٷرتكٸ بولادى. مەسەلە, ايماقتىڭ رەسەي ەكونوميكاسىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزۋٸندە عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن وداقتاس ەلدەردە ورىسفوبييالىق جەنە انتيرەسەيلٸك كٶڭٸل-كٷي قالىپتاسادى. ال بۇل ٶز كەزەگٸندە مەملەكەتارالىق قاتىناستارعا سىنا قاعادى. وسىلايشا, "كروكۋس سيتي حوللداعى" لاڭكەستٸك ەرەكەتتٸڭ باستاماشىلارى ٶز ماقساتىنا بٸر تابان جاقىنداي تٷسەدٸ", - دەدٸ تاسماعامبەتوۆ.
