![IMAG2483[1]](https://dalanews.kz/wp-content/uploads/2015/05/IMAG24831.jpg)
ەل مەن ەلدٸ, حالىق پەن حالىقتى جاقىنداستىراتىن – بٸلٸم. بٸلٸمدٸلەر باس قوسسا, ورتاق ەڭگٸمە, ايتار وي, قوزعار تاقىرىپ تاۋسىلماق ەمەس. كەيدە بٸر ۇلتتىڭ ەكٸنشٸ بٸر ۇلتتى سىيلاۋى, دوس تۇتۋى ٶزارا ەكٸ تۇلعانىڭ قارىم-قاتىناسىنان باستالادى. بۇعان تاريحي مىسالدار جەتكٸلٸكتٸ.
پروفەسسور ليم چە ۆان مەن ەلٸمٸزگە بەلگٸلٸ عالىم, ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازۇپۋ ساياساتتانۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك-فيلوسوفييالىق پەندەر كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ راۋشانبەك ەبساتتاروۆتىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق, دوستىق قارىم-قاتىناس ەكٸ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بٸلٸم سالاسىنداعى بايلانىسىنىڭ ارتۋىنا زور ىقپال ەتٸپ وتىرعانىن قازۇپۋ مەن چوننام اراسىندا ورناعان دەستٷرلٸ عىلىمي-تەجٸريبەلٸك قاتىناستان بٸلۋگە بولادى. وسى جولى ليم چە ۆان باستاعان قوناقتار قازۇپۋ-دە ٶتكەن «ەلەمدەگٸ دياسپورالاردىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ» اتتى دٶڭگەلەك ٷستەلگە قاتىسىپ, ٶزارا پٸكٸر الماستى. پروفەسسور ليم چە ۆان ەلەمدەگٸ دياسپورالاردىڭ ورنالاسۋ, تارالۋ مەسەلەسٸنٸڭ گەوگرافييالىق جاعدايلارىنا باسا نازار اۋدارىپ, قازٸرگٸ ٶزەكتٸ تٷيتكٸلدەرٸنە دەن قويسا, پروفەسسور ەبساتتاروۆ ەلٸمٸزدەگٸ دياسپورالاردىڭ ٶتكەن تاريحىنا جەنە بٷگٸنگٸ حال-احۋالىنا شولۋ جاسادى. ەكٸ عالىمنىڭ پٸكٸرٸنشە, دياسپورالاردىڭ ەلەمدٸك پروبلەماسىن جٸتٸ زەرتتەي وتىرىپ, ەرقايسى ەل ٶزٸنٸڭ ساياسي-ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸگٸنە قاراي وڭتايلى رەتتەۋدٸڭ جولىن تاپقاندا عانا كەز كەلگەن ەلدٸڭ ٸشكٸ جاعدايى تۇراقتى بولماق. ول ٷشٸن ناقتىلى تەجٸريبەلەردەن وي تٷيٸپ, عىلىمعا سٷيەنگەنٸ جٶن. پروفەسسور ليم چە ۆان قازاقستاننىڭ 100-دەن استام ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلدەرٸ قونىستانعانىنا قاراماستان, تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸرٸ, ىنتىماعى ٶزگە ەلدەرگە ٷلگٸ بولارلىق سيپاتتا ٶربٸگەنٸن, قازٸر كٶپتەگەن ەلدەرگە تولەرانتتىلىق جەتٸسپەيتٸنٸن باسا ايتتى. پروفەسسور ەبساتتاروۆ بولسا, قازاقستانداعى ساياسي احۋالدىڭ تۇراقتىلىعى ۇلتارالىق تٷسٸنٸستٸكتٸڭ ارقاسى دەي كەلٸپ, مەملەكەتقۇراۋشى ۇلت – قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىلىعى مەن كەڭپەيٸلدٸلٸگٸ ٶزگە ۇلتتارعا دا ٷلگٸ بولىپ وتىرعانىن جەتكٸزدٸ. ەكٸ ەلدٸڭ ٶزگە دە عالىمدارى مەن دوكتورانت-ماگيسترانتتارى ەرتٷرلٸ تاقىرىپتار بويىنشا ٶز ويلارىن ورتاعا سالدى.
بٸز ماڭىزدى باسقوسۋدىڭ سەتٸن پايدالانىپ پروفەسسور ليم چە ۆاننان ارنايى كەڭ كٶلەمدە سۇحبات العان ەدٸك.
– ليم چە ۆان مىرزا, ەڭگٸمەمٸزدٸ وسى جولعى ساپارىڭىزدان باستاعاندى جٶن كٶرٸپ وتىرمىز. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸن تاڭداۋلارىڭىزدىڭ سەبەبٸ نەدە?
– بٸز ٷشٸن ورتالىق ازييا ەلدەرٸ جۇمباق ٷيەك بولىپ كەلگەنٸن نەسٸن جاسىرايىن. كەڭەس وداعى كەزٸندە ٶزارا قارىم-قاتىناس تىم قاساڭ جاعدايدا بولدى. بۇل ەلدەر تۋرالى تاريحي كٸتاپتاردان ازداعان اقپارات العانىمىزبەن, جالپى ٸشكٸ جاعدايىنان بەيماعلۇم ەدٸك. گەوگرافييالىق بٸلٸمٸمٸز بويىنشا تام-تۇمداعان حابار العانىمىزبەن, قانداي حالىقتار مەكەن ەتەدٸ, ولاردىڭ تٸلٸ, دٸنٸ, تاريحى قالاي دەگەن سۇراقتارعا تۇششىمدى جاۋاپ الا المايتىنبىز. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان باستاپ ورتالىق ازييا ەلدەرٸمەن تانىسا باستادىق. 1991 جىلى العاش رەت ورتالىق ازييا ەلدەرٸن ارالادىم. سول كەزدە قازاقستان تۋرالى جاقىنىراق بٸلدٸم. ول ساپارىمدى مەن ەشۋاقىت ۇمىتپايمىن. سول جولى اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت تۋرالى ەستٸگەنمٸن. ناقتىلى ٶزارا قارىم-قاتىناسىمىز باستالعانىنا شامامەن 3-4 جىل بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بٸلٸم بەرۋ دەڭگەيٸ جوعارى شىعار دەگەن ويدامىن. سەبەبٸ, پروفەسسور ەبساتتاروۆتى قازاقستان عانا ەمەس, شەتەلدٸكتەر دە تانيدى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى سەرٸك پٸرەليەۆ مىرزانى دا ەلدەگٸ جەنە شەتەلدەگٸ عىلىمي ورتا جاقسى تانيتىنىن سىرتتاي بٸلەمٸن. رەكتور مىرزا ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ حالىقارالىق مەسەلەلەرٸنە ايرىقشا كٶڭٸل بٶلەدٸ ەكەن. بۇل كٶرەگەندٸك. بٸلٸم دەگەنٸمٸز – بٸرٸنەن بٸرٸ ٷيرەنۋ. ۋنيۆەرسيتەت بٸلٸمدٸلەردٸ كٶبٸرەك جيناسا, بەدەلدٸ بولماق. وسى ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس ٸستەيتٸن ەلگە تانىمال عالىمدار قانشاما. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بٸلٸم دەڭگەيٸ سونداعى ۇستازدار قۇرامىنىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸنە تٸكەلەي تەۋەلدٸ ەكەنٸ انىق قوي.
قازۇپۋ ماگيسترانتتارى چوننام ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە كەسٸپتٸك-عىلىمي تاعىلىمنان ٶتۋگە بٸرنەشە رەت باردى. ٶز باسىم ولاردىڭ بٸلٸمگە قۇشتارلىعىن كٶرٸپ, بۇل ەلدٸڭ بولاشاعى بار ەكەندٸگٸنە سەندٸم. ولار ٶز ۇلتىنىڭ اتىنا كٸر كەلتٸرمەۋدٸ ويلايدى ەكەن. بۇل جاقسى قاسيەت. ەرقاشان ۇلتىنىڭ ابىرويىن ويلاعان جاستارى بار ەل جەڭٸستەن قۇرالاقان قالمايدى.
پاتريوتيزم دەگەنٸمٸز نە? مەن بۇل سۇراققا ەلٸڭدٸ ٷنسٸز سٷيۋ دەپ جاۋاپ بەرەر ەدٸم. قۇر سٶزدٸڭ دەۋٸرٸ ٶتكەن. ٶز ەلٸڭدٸ ٸسٸڭمەن, قابٸلەتٸڭمەن سٷيۋ كەرەك.
– قازاق ەلٸنٸڭ ساياسي جاڭارۋى مەن دامۋ كٶرسەتكٸشٸن قالاي باعالايسىز?
– مەن قازاقستاندى ورتالىق ازييانىڭ كٶشباسشىسى دەپ بٸلەمٸن. بۇعان تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى جەتٸستٸكتەرٸڭٸز كۋە. مەن ساياساتتانۋشى رەتٸندە سٸزدەردٸڭ ەلدەگٸ ساياسي مودەرنيزاتسيياعا وڭ باعا بەرەر ەدٸم. دەگەنمەن, رەسەي ەلٸمەن تىم جاقىن قارىم-قاتىناستارىڭىز ەلدٸڭ دامۋىنا تەجەۋ بولۋى دا مٷمكٸن ەكەنٸن جوققا شىعارمايمىن. ٶز باسىم قازاقستان مەن كورەيا اراسىنداعى بايلانىستىڭ نىعايعانىن قۋاتتار ەدٸم. بۇعان ەر ەكٸ ەلدە مٷددەلٸ. بٸرٸنشٸدەن, بٸز الىپ دەرجاۆا ەمەسپٸز. كەز كەلگەن ەلمەن مەدەني جەنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان بايلانىس ورناتۋعا تالپىنامىز. ەكٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸمٸز, عىلىمي-تەحنولوگييالىق دامۋ دەڭگەيٸمٸز رەسەيگە قاراعاندا ەلدەقايدا جوعارى. جەنە بٸز ٶزارا شەكارالاسپايتىن, ورتاق تاريحىمىزدىڭ ناقتى كٶرسەتكٸشٸ از حالىقتارمىز عوي. ەكٸ ەلدٸڭ دە ازياتتىق ۇلت ەكەنٸنە قاراماستان, مەدەني تۇرعىدان بٸر-بٸرٸمٸزگە زور ىقپال ەتە قويماسىمىز تاعى بەلگٸلٸ.
بٸز ەل ەمەس, جەكە ادام تۋرالى ايتالىقشى. مىسالى, بٸلٸمگە قۇشتار بٸر جاس دامىماعان, تەحنولوگيياسى مٷلدەم ەسكٸرگەن بٸر ەلدەن بارىپ بٸلٸم الدى دەلٸك. ول بٷگٸنگٸ اقپاراتتىق تاسقىندى بٸلمەيدٸ. يە, كەسٸبي بٸلٸم الار, ازداعان كٸتاپتاردى وقىر, ٸزدەنەر, بٸراق بەرٸبٸر توسقاۋىلدار مەن بٶگەتتەرگە جولىقپاي تۇرمايدى. ساناسى دا ٶزٸ بٸلٸم العان ورتاعا بەيٸمدەلەدٸ. سول جاس ەندٸ ٶسە كەلە توپ ەتٸپ دامىعان ەلگە تٷستٸ دەلٸك. ول قانداي جاعدايعا تاپ بولۋى مٷمكٸن? تەحنولوگييالىق ٷدەرٸستەرگە قاراپ تاڭىرقاۋى دا, جاتىرقاۋى دا مٷمكٸن عوي... ال ونى يگەرۋ ٷشٸن قانشاما ۋاقىت كەرەك. سانانى ٶزگەرتۋ مەسەلەسٸن قايدا قويامىز...
– بٸز بەرٸبٸر ەۋرازييالىق ٷيەكتەمٸز. رەسەيدەن قاشىپ قۇتىلۋ قيىن. كٶرشٸلٸگٸمٸز, ورتاق تاريحىمىز بار. مۇنداي جاعدايدى ەسكەرسەك, بٸزگە ٶزگە جول دا جوق دەۋشٸلەر كٶپ. بۇل سىلتاۋ ما, ەلدە شىنايى جاعدايدان تۋعان وي ما?
– مەن ٶزگە ەلدٸڭ ازاماتىمىن. سوندىقتان قازاقستاننىڭ, قازاق حالقىنىڭ تاڭداۋىنا قول سۇعا المايمىن. تەك ٶز كٶزقاراسىمدى عانا ايتۋعا مەجبٷرمٸن. بٸز ەل ەمەس, جەكە ادام تۋرالى ايتالىقشى. مىسالى, بٸلٸمگە قۇشتار بٸر جاس دامىماعان, تەحنولوگيياسى مٷلدەم ەسكٸرگەن بٸر ەلدەن بارىپ بٸلٸم الدى دەلٸك. ول بٷگٸنگٸ اقپاراتتىق تاسقىندى بٸلمەيدٸ. يە, كەسٸبي بٸلٸم الار, ازداعان كٸتاپتاردى وقىر, ٸزدەنەر, بٸراق بەرٸبٸر توسقاۋىلدار مەن بٶگەتتەرگە جولىقپاي تۇرمايدى. ساناسى دا ٶزٸ بٸلٸم العان ورتاعا بەيٸمدەلەدٸ. سول جاس ەندٸ ٶسە كەلە توپ ەتٸپ دامىعان ەلگە تٷستٸ دەلٸك. ول قانداي جاعدايعا تاپ بولۋى مٷمكٸن? تەحنولوگييالىق ٷدەرٸستەرگە قاراپ تاڭىرقاۋى دا, جاتىرقاۋى دا مٷمكٸن عوي... ال ونى يگەرۋ ٷشٸن قانشاما ۋاقىت كەرەك. سانانى ٶزگەرتۋ مەسەلەسٸن قايدا قويامىز...
– مەسەلە اداسپايتىن جولدى تابۋدا بولىپ وتىر عوي...
– اداسۋعا بولادى, بٸراق اداسقان جەرٸن قايتا شيىرلاۋعا بولمايدى. ساياسات جىلدان جىلعا كٷردەلەنٸپ بارادى. حالىقارالىق پرينتسيپكە سٷيەنسەك, مەڭگٸلٸك دوس جوق, مەڭگٸلٸك مٷددە بار. رەسەي سٸزدەرگە جاۋ ەمەس, بٸراق شىنايى دوس تا ەمەس, مٷددە ٷشٸن كٷرەسەتٸن ەرٸپتەستەرٸڭٸز. ەرٸپتەستٸك تۇرعىدان قاراۋ كەرەك. كەز كەلگەن قيىن جولدىڭ ەكٸنشٸ بٸر شىعار تٷيٸنٸ بولادى. تاريح – ٶتكەنمەن ورتاقتاسپايدى تەك, بٷگٸنمەن بٸرٸگەدٸ. بٷگٸنگٸ ورتاق تاريح ەرتەڭگٸ ۇرپاققا ميراس بولىپ قالادى. ول پايدالى ما, ەلدە زيياندى ما? ول جاعىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن...
سٸزدەردٸڭ ساندارىڭىز از. سولاي ويلايسىزدار ما?
– يە, ول دا نەگٸزگٸ فاكتوردىڭ بٸرٸ.
– مىنا ەۆرەيلەردٸڭ جالپى سانى قانشا?
– 20 ميلليونعا جەتپەيدٸ.
– بار-جوعى 16 ميلليون. يزرايلدە 6 ميلليون, اقش-تا 6 ميلليون. قالعان ەلدەردە تٶرت-اق ميلليون ەۆرەي بار. سولار ەلەمدٸ بيلەپ وتىر عوي. اقش-تىڭ ەڭ اتاقتى 6 كينوكومپانيياسىنىڭ 5-ەۋٸ ەۆرەيلەردٸڭ قولىندا. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ساننىڭ ازدىعىنان ساپانىڭ تٶمەندٸگٸ جامان. قازاقتا مٷمكٸندٸك كٶپ. جەرٸ باي ەرٸ كەڭ. ازييا مەن ەۋروپانىڭ كٸندٸگٸندەسٸزدەر. بۇل ارتىقشىلىق. كەز كەلگەن كەمشٸلٸكتٸڭ دە ٶز ارتىقشىلىعى بولادى. سونى ۇمىتپاڭىزدار.
– قازاقستانداعى بٸرلٸك نىشانى – ۇلتارالىق تاتۋلىق ەكەنٸن جيٸ ايتامىز.تاتۋلىقتىڭ باسقا ٶلشەمٸ بار ما?
– قازاقستان حالىقتارىنىڭ بٸرلٸگٸ – سٸزدەردٸڭ ەڭ باستى بايلىقتارىڭىز. بۇعان شٷبە جوق. ونى تەرەڭدەتۋ كەرەك. ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸڭ ۇلىستار اراسىندا ورناۋى ٶتە قيىن شارۋا. بۇل – ٶتە نەزٸك قۇبىلىس. مىڭ كٷن تاتۋدىڭ بٸر كٷن قاتۋ بولۋى دا عاجاپ ەمەس. تاتۋلىقتى ورناتۋدىڭ ەڭ باستى پرينتسيپٸ – ەدٸلەتتٸلٸك. قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك, ساياسي, ەكونوميكالىق, مەدەني ەدٸلەتتٸلٸك. بٸر ۇلتتى كٶتەرۋ ٷشٸن ەكٸنشٸ ۇلتتى تۇقىرتۋ, بٸر حالىقتى رەنجٸتپەۋ ٷشٸن ەكٸنشٸ ۇلىستى كەمسٸتۋدٸڭ سوڭى ديسكريميناتسيياعا الىپ كەلەدٸ. بۇل بەرٸنە تٷسٸنٸكتٸ جايت.
تاتۋلىقتىڭ ەكٸنشٸ بٸر ٶلشەمٸ – ەر ۇلت زييالىلارىنىڭ قارىم-قاتىناسى. مەدەنيەتتٸ بايلانىس دەسەڭٸز دە بولادى. بۇل جالعان ۇرانمەن قالىپتاسپايدى. ۋاقىت, قوعامداعى ٶزگەرٸستەر, شىنايى ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالاردىڭ يگٸلٸگٸ تۋدىراتىن دٷنيە. بٸرٸنشٸسٸ باستالعان ەلدە ەكٸنشٸسٸ دە بولادى.
– بٸز سٸزدەردٸ تٷبٸمٸز, ارعى تەگٸمٸز بٸر حالىقپىز دەپ ٸشتەي جاقىن تارتىپ تۇرامىز. سٸزدەردە وسىنداي تٷسٸنٸك بار ما?
– ٶتە دۇرىس ايتاسىز. بەرٸمٸز التايدان ەنشٸ العان حالىقتارمىز. ورال-التاي تٸلدەر توبىنا جاتامىز. سالت-دەستٷرٸمٸز دە جاقىن. مەنٸڭ بٸر بايقاعانىم, سٸزدەر ٶتە اقپەيٸل, قوناقجاي حالىقسىزدار. بٸزدٸڭ كورەيلەر دە سونداي. قوناعىن رەنجٸتپەۋدٸ, جانىن سالىپ كٷتۋدٸ ماقسات ەتەدٸ.
جۋىردا كيون جوۋ دەگەن قالادان ارحەولوگتار التىن تەج تاپتى. ونداعى تەجدٸڭ فورماسى قازاق جەرٸنەن تابىلعان التىن اداممەن ٶتە ۇقساس. سول كەزدە ەكٸ حالىقتىڭ تٷبٸ بٸر ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ.
– قازاقستانداعى كورەي دياسپوراسى بٸزدٸڭ ۇلتپەن بايلانىسى ٶتە جاقىن حالىقتىڭ بٸرٸ. ولار قازاقستانعا جەر اۋدارعان كەزدە بٸزدٸڭ ۇلتتىڭ دا جاعدايى مەز ەمەس ەدٸ. بٸراق ەشقايسى ۇلتتى ٶزەككە تەپكەن جوق. بەرٸنە جەردەمدەستٸ. بۇل تۋرالى ەستٸگەن بە ەدٸڭٸز?
– پروفەسسور ەبساتتاروۆ قازاقستانداعى كورەيلەردٸڭ ەل-اۋقاتى, مەدەنيەتٸ, بٸلٸم الۋ جاعدايى تۋرالى تولىققاندى مەلٸمەت بەرگەن. ٶزٸم دە شەتەلدەرگە تٷرلٸ جاعدايلارمەن قونىس اۋدارعان كورەي دياسپورالارىن زەرتتەپ كەلە جاتقان عالىممىن. 7 ميلليون قانداسىمىز ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸندە جٷر... بٸر ەلدە جاعدايى جاقسى, ەكٸنشٸ بٸر ەلدە ونشا مەز ەمەس. بٸر ەلدە تٸلٸ, دٸنٸ ساقتالعان, ەكٸنشٸ بٸر ەلدە اسسيميلياتسيياعا ۇشىراعان. مۇنىڭ بەرٸ سول ەلدەردەگٸ ەكونوميكالىق-ساياسي جاعدايعا بايلانىستى.
مەنٸڭشە, قازاقستانداعى كورەيلەر – باقىتتى كورەيلەر. كەشە عانا ٷشتٶبە ستانساسىنا بارىپ قايتتىق. جول بويى ەبساتتاروۆ مىرزا ەلدٸڭ, جەردٸڭ تاريحىن ەڭگٸمەلەدٸ. قازاقستانداعى كورەيلەردٸڭ اۋقاتتى ەكەنٸن ايتتى. مۇنى بۇرىننان بٸلەتٸن ەدٸم...
ٷشتٶبە كورەي دياسپوراسىنىڭ ەڭ العاش كەلگەن لەگٸ ورنالاسقان ورتالىق. ولاردى پويىزبەن ەكەلگەن دە, دالاعا تٶگٸپ كەتكەن. نە ٸشەر اسى, نە كيەر كيٸمٸ جوق. باسپانا دەگەن تٷسٸنٸك تە بولماعان. تٸرٸ ادام تٸرشٸلٸگٸن كٶرۋ كەرەك. ولار سول ماڭداعى تٶبەلەردٸ قازىپ, استىنا سابان-شٶپ تٶسەپ, اينالاداعى جەرلەردەن تالعاجۋ ەتەر دەن ٸزدەپ, كٷن كەشٸپتٸ. جەركەپەلەرٸ ەلٸ ساقتاۋلى ەكەن. جانىڭ تٷرشٸگەدٸ. كٶزٸڭە جاس كەلەدٸ... سول حالىققا بٸردەن بٸر كٶمەكتەسكەن حالىق – قازاق. ٶزدەرٸ اشقۇرساق ەكەندەرٸنە قاراماي, الدارىنداعىنى بٶلٸپ بەرٸپتٸ. قۇرت-ٸرٸمشٸك ەكەپ بەرٸپتٸ. مۇنى قازاقستاندىق كورەيلەردەن بۇرىن دا ەستٸگەم. وسى جولى دا ەستٸدٸم. قازاقستانداعى كورەيلەر سٸزدەردٸڭ جاقسىلىقتى ۇمىتپايدى عوي دەپ ويلايمىن. ستاليندٸك زۇلمات ساياساتتىڭ كەسٸرٸ ميلليونداعان ادامدارعا تيدٸ. قىرىلىپ قالعاندارى دا جەتەرلٸك. تٸرٸ قالۋ ٷشٸن كٷرەسكەن اتالارىن بٷگٸنگٸ ۇرپاقتارى ۇمىتپاۋعا تيٸس.
– قازاقستاننىڭ شىعىستاعى قىتايمەن ساۋدا-ساتتىق سالاسىنداعى قارىم-قاتىناسىمىز قويۋ. كورەيا مەن جاپونييا ەلدەرٸمەن دە تەحنيكالىق, ەنەرگەتيكالىق سالادا ەرٸپتەستٸك ورناتتىق. دەيتۇرعانمەن, ەلٸ دە بولسا دا بۇدان گٶرٸ اۋقىمدى قارىم-قاتىناس جاساۋعا مٷمكٸندٸگٸمٸز بار. سول مٷمكٸندٸكتەردٸ دۇرىس پايدالانۋعا نە كەدەرگٸ دەپ ويلايسىز?
– ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناس ٶزارا ىنتىماقتاستىقتان بٶلەك, بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٸشكٸ مەدەنيەتٸنە, پايىم-تٷسٸنٸگٸنە دە بايلانىستى. بۇل ۇلتتىق جەنە قوعامدىق تەربيەمەن ٶزەكتەس. ەگەر قولعا الىنعان, ٶزارا ۋاعدالاستىق جاسالعان شارۋانىڭ بەرٸ ويداعىداي جٷزەگە اسسا, بٸزدٸڭ ەكونوميكالىق الماسۋىمىز بۇدان گٶرٸ جوعارى بولار ەدٸ. نيەت تٷزۋ بولعانمەن, ٸسكە اسىرۋ بٶلەك بولىپ تۇر. وسى جاعىنا قايتا بٸر نازار اۋدارعان جٶن. شەنەۋنٸكتەر ارقىلى ەل ارالىق مەسەلەگە ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ پرينتسيپتەرٸ, مٷددەلەرٸ تۇرعىسىنان قاراماعانى جٶن.
– بٸز كورەيانىڭ بٸلٸم سالاسىنداعى جەتٸستٸكتەرٸن ٷنەمٸ قاداعالاپ وتىرامىز. ەكونوميكاسى دامىعان 20 ەلدٸڭ قاتارىنا ەنگەنٸنٸڭ نەگٸزگٸ تٸنٸ نەدە دەپ ويلايسىز?
– بٸلٸمدە. اقش پرەزيدەنتٸ باراك وبامادان: «كورەيانىڭ بولاشاعى نەدە?» دەپ سۇراعاندا ول ويلانباستان «بٸلٸمدە» دەپ جاۋاپ قايتاردى. بٸلٸمنٸڭ ٶزەگٸ – مەكتەپ قابىرعاسى. مەكتەپتە بٸلٸم بەرۋدە بٸزدٸڭ ەل الدىڭعى بەستٸككە ەنگەن. بٸلٸمسٸز بولاشاق – قاراڭعى بولاشاق. مەن وسىلاي جاۋاپ بەرگەندٸ جٶن كٶرەمٸن. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ ۇلت تا قازاق حالقى سيياقتى وتارلاۋدى, ەزگٸنٸ, ٷنەمٸ تەكە-تٸرەستٸ باستان ٶتكەرگەن. ٶتكەرٸپ تە كەلەدٸ. تىنىشتىق تەك سوعىس ٶرتٸنٸڭ تۇتانۋىمەن ٶلشەنبەيتٸنٸ سەكٸلدٸ, بەيبٸت كٷننٸڭ دە تىنىمسىز «سوعىسى» توقتامايدى. بٸزدٸڭ جەر استى بايلىعىمىز از, گەوگرافييالىق ورنالاسۋىمىزدا ونشا قولايلى دەپ ايتا المايمىن... الايدا, ۇتىلماس, اداسپاس جول تابۋدى باستى نازاردا ۇستاۋمەن كەلەمٸز. وسىندايدا جاڭبىر استىنان قۇرعان جەر ٸزدەۋشٸنٸڭ تەمسٸلٸ ەسكە تٷسەدٸ. تامشىلاردىڭ اراسىمەن جٷرۋ وڭاي ەمەس...
– شىعىس سولتٷستٸك ازييا ەلدەرٸنٸڭ ەكونوميكالىق دٷمپۋٸ بٷكٸل ەلەمدٸ ٶزٸنە قاراتىپ وتىر عوي...
– شىعىس سولتٷستٸك ازييا – گەوگرافييالىق ۇعىم ەمەس, ساياسي-ەكونوميكالىق ۇعىم. قىتاي مەن جاپونييا ەكونوميكالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, ساياسي جاقتان دا جيٸ «بەسەكەلەسەدٸ». سول سيياقتى قىتاي مەن كورەيا, كورەيا مەن جاپونييا دا ٶزارا ٸشكٸ ىمىراسىن ۇمىتىپ, جيٸ تٷس شايىسىپ قالادى. ەگەر بۇل ەلدەردە ٶزارا شىنايى تٷسٸنٸستٸك ورناسا, وندا بٷگٸنگٸدەن دە جوعارى دامۋ دەڭگەيٸنە جەتەر ەدٸك. ەرينە, بۇل ۇزاق ەڭگٸمە.
قىتاي, جاپونييا, اقش سەكٸلدٸ ەلدەردٸڭ اراسىنداعى ساياسي بەسكەلەستٸكتٸڭ بەرٸ بٸزگە ەسەر ەتەدٸ. بٸز وسى ەلدەردٸڭ ورتاسىنان جول تاۋىپ كەلەمٸز... قيىن, ەرينە. بٸراق كەز كەلگەن قيىندىقتىڭ ٶزٸندٸك مٷمكٸندٸگٸ بار. كورەيا ەلٸ قات-قابات قيىندىقتاردىڭ ورتاسىندا وتىرسا دا, ٶزٸنٸڭ جولىن تاپقان ەل. مەنٸڭ ويىمشا, ەۋروپا, اقش ەلدەرٸنە قاراعاندا شىعىس سولتٷستٸك ازييا ەلدەرٸنٸڭ دامۋ قارقىنى ٶتە جوعارى. مۇنى سوڭعى كەزدەرٸ ەلەم ەكونوميكاسىن شىر اينالدىرعان داعدارىستاردان بايقاۋعا بولادى. وسى سىناقتاردان بٸزدٸڭ ەل قينالماي ٶتتٸ. ٶيتكەنٸ, ٶندٸرٸس پەن ەكونوميكا ٶتە ٸلكٸمدٸ بايلانىستا ورنىققان.
مەنٸڭشە, كورەيا مەن قازاقستان اراسىنداعى جان-جاقتى ىقپالداستىق ەندٸ باستالادى. مەن وعان سەنەمٸن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە كٶپ راحمەت!
سۇحباتتاسقان توقتارەلٸ تاڭجارىق.
