«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ ٸس شارلار جوسپارىنا سەيكەس قۇرىلعان «جاڭا ەلٸپبي جاڭا دەۋٸر باستاۋى» اتتى الماتى وبلىسىنىڭ اقپاراتتىق تٷسٸندٸرۋ جۇمىس توبى دا ايماق بويىنشا ناسيحاتتاۋ جۇمىسىن باستاپ كەتتٸ.
اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپ مٷشەلەرٸ بۇل جولى جەتٸسۋ ٶڭٸرٸندەگٸ حالقى كٶپ شوعىرلانعان ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىندا بولدى.
ەلدٸمەكەن تۇرعىندارىنا قازاق تٸلٸنٸڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە اۋىسۋ قانداي مٷمكٸندٸكتەر ەكەلەتٸنٸن تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن توپتىڭ بەلدٸ مٷشەلەرٸ اۋىل حالقىمەن جٷزدەسٸپ, پٸكٸر الماستى.
ەڭ الدىمەن تابان تٸرەگەن ەلدٸ مەكەن شەلەك اۋىلدىق وكرۋگٸ بولدى. اۋىلدىق ەكٸمدٸكتٸڭ مەجٸلٸس زالىندا ٶتكەن باسقوسۋدى وكرۋگ ەكٸمٸ ەسەنعالي ەسەنحانوۆ اشىپ, جينالعان قاۋىمعا توپ مٷشەلەرٸن تانىستىرىپ ٶتتٸ.
قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبٸينە كٶشٸرۋگە قاتىستى العاشقى سٶز
ٸ. جانسٷگٸروۆ اتىنداعى جەتٸسۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت سايلاۋ قوجاعۇلوۆقا بەرٸلدٸ.
– لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ كەشە نەمەسە بٷگٸن قوزعاپ جٷرگەن مەسەلە ەمەس. وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن ەلباسى بۇل مەسەلەنٸ بٸزدٸڭ الدىمىزعا ماقسات ەتٸپ قويدى. بۇل قازاق حالقىنىڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋٸ ەمەس, قايتا ورالۋى دەپ ايتساق بولادى... ال وسى جۇمىستى قولعا العان اقپاراتتىق تٷسٸندٸرۋ توبىنىڭ ماقسات-مٸندەتٸ ەلدٸ ٷگٸتتەۋ ەمەس, لاتىن گرافيكاسى تۋرالى كەڭٸنەن ماعلۇمات بەرۋ. بۇل جٷزدەسۋدە تەك بٸز عانا سٶيلەپ قالماي, سٸزدەردٸڭ دە وسىعان قاتىستى وي پٸكٸرلەرٸڭٸزدٸ تىڭداۋ ٷشٸن كەلدٸك, – دەپ سايلاۋ قاجىبەكۇلى جاڭا گرافيكانىڭ ەنگٸزٸلۋٸ بٸلٸمنٸڭ ەلەمدٸك دەڭگەيگە جەتۋٸن, تەحنولوگييانىڭ دامۋىنا جەنە جاستار اراسىندا بەسەكەلەستٸكتٸ ٶربٸتە تٷسەتٸندٸگٸن ايتتى.
– تاريحىمىزدان بەلگٸلٸ قازاق جازۋى قانشاما رەفورماعا ۇشىرادى. بٸزدە رۋدنيكالىق جازۋ, تٶتە جازۋ دا بولدى. لاتىن گرافيكاسىن دا كٶردٸك, كيريلل جازۋىندا دا جازدىق. ەندٸ قايتا لاتىن گرافيكاسىنا قايتا ورالىپ وتىرمىز, – دەپ باستادى سٶزٸن ٸ. جانسٷگٸروۆ اتىنلاعى جمۋ-دٸڭ قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, فيلوسوفييا دوكتورى اينا راحيموۆا.
– مۇنىڭ بەرٸ نە ٷشٸن قاجەت? تٸلٸمٸز سول قازاق تٸلٸ ەمەس پە?! ەندەشە, وسى بٸر نەرسەنٸ قاراپايىم بەينەلٸ تٷردە اشىپ ايتسام دەيمٸن. تٸل دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ تٸرٸ قۇبىلىس. ادامنىڭ اعزاسى سيياقتى قامقورلىق كٶرمەسە ول دا ازادى, توزادى. تٸپتٸ ٶلۋٸ دە مٷمكٸن. وعان دەلەل – لاتىن تٸلٸ. قازٸر ەلەمدە لاتىن تٸلٸ دەگەن ٶلٸ تٸل. بٸراق, لاتىن جازۋى ەلەمدٸ, عالامتوردى كەڭ تارالعان. ەندٸ بٸز سوعان ويىسىپ وتىرمىز. بٸزدٸڭ تٸل سول تٸلدٸڭ قاتارىنا قوسىلماس ٷشٸن قازاق تٸلٸنٸڭ جازۋى دۇرىس بولۋى كەرەك. نە ٷشٸن? سەبەبٸ بٸز تٸلٸمٸزبەن ايتاتىن نەرسەلەر بٸزدٸڭ ويىمىز, تٸرشٸلٸگٸمٸز عوي. سايىپ كەلگەندە تٸلٸمٸزبەن ايتىلعان دٷنيەنٸڭ بارلىعى بٸزدٸڭ تاريحىمىز. ال تاريحىمىز قايدا باسىلادى? ەلبەتتە, جازۋ ارقىلى تاسقا باسىلادى. بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدەن شىققان نەرسە جازۋ ارقىلى ۇرپاققا قالادى دەسەك, وندا جازۋىمىز قانداي بولۋى تيٸس? جازۋىمىز ٶز دەڭگەيٸندە, ٶزٸنٸڭ ۇلتىنا ساي, ٶزٸنٸڭ قازاقيلىق يٸسٸن سەزٸندٸرٸپ تۇرۋى تيٸس. سول ٷشٸن بٸز جازۋىمىزدى رەفورما جاساۋ جولىندا شىرىلداپ جٷرمٸز. قازٸر قوعامدا لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ تۋرالى ەرتٷرلٸ ويلار ٶربۋدە. تٸپتٸ, وسى جازۋ كەرەك پە, جوق ەلدە كيريلليتسادا قالعانىمىز دۇرىس پا دەگەن سانادا سان تٷرلٸ ويدىڭ ورىن الماسى ٷشٸن ەرقايسىمىز جٷرەگٸمٸزبەن جازۋدىڭ نە ٷشٸن قاجەت ەكەندٸگٸن جەتە بٸلۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ, جازۋدىڭ مەنٸسٸ بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدٸ ساقتاپ قالۋدا جاتىر, – دەگەن اينا ماراتقىزى ٶز سٶزٸندە لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋدەگٸ بٸرقاتار تيٸمدٸ اسپەكتٸلەردٸ دە تٸلگە تيەك ەتتٸ.
قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸن كٶشۋگە قاتىستى تٷسٸندٸرۋ بويىنشا توپتىڭ بەلدٸ مٷشەلەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋٸن بولاشاقتىڭ مٷددەسٸ دەپ قاراۋعا تيٸسپٸز. بٸز ەرتەڭگٸ تاريحقا تاڭبالانىپ جازىلىپ قالاتىن دٷنيەلەردٸڭ ساۋاتتى جازىلۋىن, ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەردٸ ايقىنداپ قالۋىن كٶزدەۋٸمٸز كەرەك. لاتىن گرافيكاسى قازاق تٸلٸن, قازاق جازۋىن قازاقيلاندىرۋ ٷشٸن اسا قاجەت.
سونىمەن قاتار, ەلٸپبيدٸ قابىلداۋ جازۋ رەفورماسىنىڭ تەك باسى عانا ەكەنٸن ايتادى تٸل ماماندارى. ولاردىڭ سٶزٸنشە, جازۋ رەفورماسى تٸلٸمٸزدە بار سٶزدەردٸڭ جازۋ ەرەجەسٸن جاساقتاپ, قالىپتاستىرىپ جارييالاۋمەن عانا بٸتەدٸ. مەسەلەن, كيريلليتسا 1940 جىلى قابىلدانسا, ال جازۋ ەملەسٸ تەك 1957 جىلى عانا جارىق كٶردٸ. بۇل دەگەنٸڭٸز, ون جەتٸ جىل بويىنا قازاقتىڭ سٶزدەرٸنٸڭ جازىلۋ تەرتٸبٸ جاسالدى. ەندەشە, بۇل, قازٸر بٸزدٸڭ ٷلكەن جازۋ رەفورماسىنىڭ الدىندا تۇرعاندىعىمىزدى ەسكە سالادى. دەي تۇرعانمەن, مۇنىڭ بەرٸ سول قيىندىقتان ٶتۋگە لايىقتى. سەبەبٸ, بۇل بٸزدٸڭ بولاشاعىمىزعا, ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸزدٸ ايقىنداۋعا ٶزٸنٸڭ جەڭٸلدٸگٸن بەرمەك.
سونداي-اق جيىندا وبلىستىق «جەتٸسۋ» گازەتٸ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, توپتىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ جۇماتاي وسپانۇلى دا سٶز الدى. ٶز سٶزٸندە ول لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ ۇلت بولاشاعى ٷشٸن جاسالىپ جاتقان يگٸ باستاما ەكەندٸگٸن ايتىپ, وسى تٶڭٸرەكتە تۇششىمدى ويلارىن ورتاعا سالدى.
مۇنان كەيٸن سٶز العان الماتى وبلىسىنىڭ تٸلدەردٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ باسقارماسىنىڭ بٶلٸم باسشىسى تۋعاناي راحىمبەرلينا قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋگە قاتىستى باسقارما تاراپىنان وبلىس كٶلەمٸندە اتقارىلىپ جاتقان جوسپارلى جۇمىستار جايلى تٸلگە تيەك ەتتٸ. سونىمەن بٸرگە لاتىن گرافيكاسىن قابىلداعاندا قانداي جەڭٸلدٸكتەر مەن مٷمكٸندٸكتەر قاراستىرىلعانى, جەتٸستٸكتەرگە جەتۋ جولدارى تۋرالى دا كەڭٸنەن باياندادى.
توپ مٷشەلەرٸنٸڭ تۇششىمدى ويلارىن تىڭداعان كٶپشٸلٸك قاۋىم دا ٷنسٸز قالماي ٶزدەرٸنٸڭ ساۋالدارىن قويىپ, قاناعاتتانارلىق جاۋاپ الدى. وسى تۇستا قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ بولىپ جۇمىس ٸستەيتٸن روزا توقتاسىنقىزى تەلەارنالارداعى جٷرگٸزۋشٸلەردٸڭ «ڭ, ع» سەكٸلدٸ دىبىستاردى ايتا المايتىنىندىعىنا ٸشتەي قىنجىلاتىنىن, لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشكەن كەزدە وسىنداي كەمشٸن ەرەكەتتەردٸڭ ورنى تولىساتىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.
كەزدەسۋ سوڭىندا وكرۋگ ەكٸمٸ ەسەنعالي ەسەنحانۇلى بارلىق قاتىسۋشىلار اتىنان اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپقا كەزدەسۋ ٶتكٸزگەندەرٸ ٷشٸن العىسىن ايتتى.
