– سۇلتانحان مىرزا, بٸز ەليحان بٶكەيحانوۆتى تەك الاشوردانىڭ قۇرۋشىسى, كٶشباسشىسى دەپ قانا بٸلەمٸز, ول كٸسٸنٸڭ ٶمٸرٸنٸڭ كٶپتەگەن تۇستارىنان بەيحابارمىز. ال سٸز وسى بٸر ايبىندى تۇلعانى زەرتتەۋگە 20 جىلداي ٶمٸرٸڭٸزدٸ ارناپ, سونىڭ نەتيجەسٸ رەتٸندە توم-توم ەڭبەكتەر شىعارىپ وتىرعان ادامسىز. بٸز بٸلمەيتٸن ەليحان بٶكەيحانوۆ كٸم?
– بٸز بٸلمەيتٸن بٶكەيحانوۆ – ەڭ الدىمەن, الاش قوزعالىسىنىڭ ستراتەگيياسى مەن تاكتيكاسىن ايقىنداپ بەرگەن تۇلعا. بۇعان بٸر عانا مىسال كەلتٸرەيٸن, 1731 جىلى ەبٸلحايىر حان باستاعان كٸشٸ جٷز رەسەيگە قوسىلدى.
1750-60 جىلدارى ورتا جٷز, تەك XIX عاسىردىڭ سوڭىندا بارىپ ۇلى جٷزدٸڭ رۋ-تايپالارى بٸرتٸندەپ كٸردٸ. بٸز وسى تاريحي فاكتٸگە نەگە نازار اۋدارمايمىز?
وسى كەزدە بٸرٸككەن ۇلت ەمەس, بٶلەك-بٶلەك ٷش جٷز بولدى. بۇل دەگەن سول كەزدەگٸ قۋاتتى قازاق حاندىعىنىڭ بولماعاندىعىن كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان بٸز بٷگٸن «قازاق قۇلدىققا ۇلت رەتٸندە تۇتاس, ەرٸكتٸ بارعان جوق» دەي الامىز. ەلەكەڭنٸڭ 1903 جىلى شىققان «يستورييا كيرگيزسكوگو كرايا» دەگەن كٸتابىن وقىپ قاراساڭىز, «قازاق» دەگەن كٶزدٸڭ قايدان شىققانىنا ٷڭٸلەدٸ.
سول كٸتاپتا ەليحان بٶكەيحانوۆ: «قازاقتىڭ ميفتٸك اتاسى بار, ول – الاش» دەيدٸ. سٶيتٸپ, ٶزدەرٸ ۇلتتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ, تەۋەلسٸز ەل ەتەتٸن پارتييا اتاۋىن «الاش» دەپ الدى.
سولايشا پاتشاعا جەكە-جەكە رۋ بوپ كٸرگەن قازاق قۇلدىقتان شىعار كەزدە بٸر ۇلت بولدىق, ونى جٷزەگە اسىرعان كٸم? ەليحان! بٸز بٸلمەيتٸن ەلەكەڭنٸڭ بٸر قىرى, مٸنە, سول.
ەكٸنشٸدەن, «ٶزٸنٸڭ ٶتكەن تاريحى جوق حالىق حالىق بولمايدى» دەپ, ول كٸسٸ بٸرٸنشٸ بولىپ قازاقتىڭ تاريحىن جازۋعا كٸرٸستٸ.
1903 جىلى, سوسىن 1910 جىلى «قازاق» گازەتٸندەگٸ «تٷرٸك بالاسى» دەگەن اتپەن جازعان ەلەكەڭنٸڭ ماقالالارىن وقىپ شىعىڭىزشى. سوندا ول كٸسٸ قازاق حاندارىنىڭ ورىس پاتشالارىمەن حات الماسقاندارى تۋرالى تاريحي فاكتٸلەردٸ تٸزٸپ جازىپ, تٸپتٸ قازاق حاندارىنىڭ پاتشاعا بارىپ, سەلەم بەرٸپ, سٶيتٸپ, ولاردان اتاق-داڭق پەن شەن, قىمبات سىي العاندىقتارىن, سٶيتٸپ, سوڭىندا ورىستاردىڭ قازاقتى قارۋمەن ەمەس, اتاق پەن اقشاعا ساتىپ العاندىعىن ايتادى.
– العاش ابايتانۋدى باستاپ كەتكەن دە وسى – ەليحان بٶكەيحانوۆ. بٸر دەرەكتەردە ەليحاننىڭ ابايمەن الىس تۋىستىعى جايلى ايتىلادى. وسى قانشالىقتى شىندىققا جاناسىمدى?
– كٶپ ادام ابايدىڭ اعاسى قۇدايبەردٸنٸڭ بەيبٸشەسٸ مەن ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ شەشەسٸ اپالى-سٸڭلٸلٸ بولعانىن بٸلە بەرمەيدٸ. بٸراق ەليحان ابايدى تۋىسى بولعاندىقتان ەمەس, قازاقتىڭ ۇلىسى بولعاندىقتان تانىتۋ كەرەك دەپ تاپتى.
1904 جىلى ەلەكەڭ ومبىدا جٷرگەندە, ەلدەن ابايدىڭ قايتىس بولعاندىعى جايلى قارالى حابار جەتەدٸ. ەستي سالا ول كٸسٸ ابايدىڭ بالالارىنا حات جازادى. ول حاتتا ەليحان نۇرمۇحاممەدۇلى كٶپ ۇزاتپاي, ەل اۋزىندا قالعان اقىننىڭ بارلىق شىعارمالارىن جيناپ, سونداي-اق قولجازبالارىن بٸرٸكتٸرٸپ, جيناق شىعارۋ كەرەكتٸگٸن ايتقان بولاتىن.
ابايدىڭ بالالارى حاتتى الىسىمەن, قولدارىنداعى مالدارىن ساتىپ, اقشا مەن قولجازبانى كەكٸتايدان ەليحان بٶكەيحانوۆقا بەرٸپ جٸبەرەدٸ. كٶپ ۇزاماي, 1905 جىلدىڭ كٷزٸندە «سەميپالاتينسكيي ليستوك» گازەتٸنٸڭ ٷش بٸردەي سانىنا ەليحاننىڭ ابايدىڭ شىعارماشىلىعى جايلى كٶلەمدٸ ماقالالارى شىقتى.
دەل وسىنداي اباي جايلى بٸر كٸتاپقا جٷك بولارلىق دٷنيەنٸ قىسقا دا نۇسقا ەتٸپ سىيعىزا بٸلگەن باسقا ماقالانى مەن ەكٸنشٸ كەزدەستٸرگەنٸم جوق. ابايدى ەۋروپانىڭ گەتە, بايرون سىندى الىپ اقىندارىمەن سالىستىرىپ, باعا بەرەدٸ. سول ماقالاسىنىڭ سوڭىندا ەليحان ونىڭ ابايدىڭ نەمەرە ٸنٸسٸ كەكٸتاي ىسقاقۇلىنىڭ كٶمەگٸمەن جازىلعاندىعىن ايتا كەلە, ەندٸ اقىننىڭ شىعارمالار جيناعىنىڭ تاياۋ ۋاقىتتا يمپەراتورلىق رەسەيدٸڭ گەوگرافييا قوعامىنىڭ باتىە سٸبٸر بٶلٸگٸنە قاراستى سەمەي بٶلٸمشەسٸنەن شىعاتىنىنان جۇرتشىلىقتى قۇلاعدار ەتٸپ ٶتەدٸ.
بٸراق كٶپ ۇزاماي دۋماعا سايلاۋ باستالىپ كەتتٸ, ودان كەيٸن ەلەكەڭنٸڭ ٶزٸ قۋدالاۋعا تٷستٸ, سول سەبەپتٸ ول جيناقتى سەمەيدەن شىعارۋعا رۇقسات بەرمەگەن بولار, ەيتەۋٸر, قاماۋعا الىنعان كەزٸندە ەليحاننىڭ پورتفەلٸندە اباي ٶلەڭدەرٸنٸڭ جيناعى قولجازبا كٷيٸندە بولىپتى.
ەليحان نۇرمۇحاممەدۇلى ٶزٸ تەرگەۋگە الىنعاندا, سول قولجازبانى قۇرتىپ جٸبەرمەسٸن دەپ سوتقا ارىز جازادى.
«مەن تۇتقىندالعاندا, پورتفەلٸمدە قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباەۆ ٶلەڭدەرٸنٸڭ قولجازباسى بار. ونىڭ قۇنى – 5000 رۋبل». بٸرەۋ-مٸرەۋدٸڭ كولى تيٸپ, قۇرتىپ, ٶرتەپ جٸبەرمەسٸن دەپ قولجازبانىڭ قانشالىقتى قۇندى ەكەنٸن ەدەيٸ جازعان.
اقىرىندا 1906 جىلدىڭ 30 سەۋٸرٸندە ول كٸسٸ دۋماعا سايلاۋشى بولىپ سايلانعاننان كەيٸن, زاڭ بويىنشا ونى قاماۋدان شىعارۋعا مەجبٷر بولدى. سوسىن دۋماعا دەپۋتات بولدى دا, ستولىپين ٷكٸمەتٸنە قارسى كٷرەس باستالدى سول تۇستا.
سٶيتٸپ, ەلەكەڭ بٸراز كەشٸكسە دە, سەمەيدەن شىعارا الماعان ابايدىڭ تۇڭعىش شىعارمالار جيناعىن پاتشا ٷكٸمەتٸمەن, 1909 جىلى سول تۇستاعى ستولىپين باستاعان رەسەيدٸڭ رەاكتسيياشىل ٷكٸمەتٸمەن ەرەگٸسٸپ جٷرٸپ, سانكت-پەتەربۋرگتەن بٸر-اك, شىعاردى.
– ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ اتاقتى بٶكەي ورداسىنىڭ حانى تۇقىمىنان شىققانىن, قازاقتىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن كٶكسەگەن الاش پارتيياسىنىڭ كٶشباسشىسى ەكەندٸگٸن بٸلە تۇرا, كٶپكە دەيٸن كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ ٶزٸ وعان تٸسٸن باتىرا المادى.
ول كٸسٸنٸ 15 جىلداي مەسكەۋدە مىرزاقاماقتا ۇستادى. سوندا بولشەۆيكتەردٸڭ ٶزدەرٸ ٷشٸن «قاۋٸپتٸ» ادامدى بٸردەن اتىپ تاستاۋعا تەگەۋرٸنٸ جەتپەدٸ مە?
– ەليحان حان تۇقىمى بولعاندا دا, ەسەپتەپ قاراساق, شىڭعىس حاننىڭ 23-ۇرپاعى ەكەن.
تٶرەلەردٸڭ, نەگٸزٸنەن, سول شىڭعىستان تاراعان ۇرپاق ەكەنٸ داۋسىز عوي. ال باي دەسە, حان ۇرپاعى دەسە, تٶبە شاشى تٸك تۇراتىن بولشەۆيكتەر نەگە ەليحاندى بٸردەن اتىپ تاستامادى دەگەنگە كەلسەك, بولشەۆيكتەر – ماركسيستەر, ەلەكەڭ سول سٸبٸر ايماعىنا ماركسيزمدٸ ناسيحاتتاعان بٸردەن-بٸر ادام بولعان. سول ٷشٸن ەلەكەڭدٸ مەسكەۋگە الىپ كەلگەن دە – لەنيننٸڭ ٶزٸ. لەنين دە, ونىڭ ٷزەڭگٸلەستەرٸ دە ەليحان بٶكەيحانوۆتى ۇلت كٶسەمٸ رەتٸندە, ساياسي تۇلعا رەتٸندە سىيلاعان.
سوندىقتان سونداي ادامدى بٸردەن اتىپ تاستاۋعا ولاردىڭ مورالدىق قاقىسى بولمادى. ونداي كٶسەمٸن بٸردەن اتىپ تاستاسا, ەلٸ كٶتەرٸلٸپ كەتپەي مە?
ەلەكەڭدٸ مەسكەۋگە الىپ كەتكەندەگٸ بٸرٸنشٸ سەبەپ ول كٸسٸنٸ, ەڭ الدىمەن, ەلٸنٸڭ ەسٸنەن شىعارۋ كەرەك بولدى.
ەكٸنشٸدەن, ونىڭ ٸزٸن باسقان ٷزەڭگٸلەستەرٸنٸڭ كٶزٸن جويىپ, سوسىن ٷشٸنشٸ كەزەكتە بارىپ ەليحان بٶكەيحانوۆقا اۋىز سالدى.
ونى تەك ستالين عانا اتۋعا بۇيرىق شىعاردى. سەبەبٸ ستالين كەزٸندە قاراقشى بولعان ادام, سوندىقتان بيلٸك باسىنا كەلگەنٸمەن, نە ماركسيزمگە, نە لەنينيزمگە سەنبەي, تٸپتٸ بيلٸكتەگٸ ٶزٸنە قارسى شىعادى دەگەن ٷزەڭگٸلەستەرٸن دە قىرىپ تاستادى.
ەليحاننىڭ جەرلەنگەن جەرٸن دە ۇزاق ۋاقىت قۇپييا ۇستاپ كەلگەن سەبەبٸ – كەڭەس ٷكٸمەتٸ كٶزٸ تٸرٸسٸندە ول كٸسٸدەن قانشالىقتى قورىقسا, ونىڭ ارۋاعىنان دا سونشالىقتى قورىقتى.
شىندىعىندا, ول كٸسٸنٸڭ سٷيەگٸن دە قالدىرماي وتقا ٶرتەپ, كٷلٸن عانا شاشىپ جٸبەرگەن. ەيگٸلٸ «دونسكوي زيراتىنا» بارىپ, ديرەكتورىمەن جولىققانىمدا, ول كٸسٸ وسى شىندىقتى مويىندادى.
ەندٸگٸدە ونى جاسىرۋدىڭ نە قۇنى قالدى?
ياعني, رەپرەسسييا كەزٸندە 5مىڭ ادامدى اتىپ تاستاپ, كرەماتورييگە ٶرتەگەن دە, ەلگٸ جەرگە كٷلٸن تٶگٸپ وتىرعان. ەيتپەسە, 5مىڭ ادامنىڭ سٷيەگٸ الاقانداي جەرگە قالاي سىيادى?..
– قاراپ وتىرساق, قايتا سول مەسكەۋدە وتىرىپ ول كٸسٸ ەلدەگٸ احاڭ, جاقاڭ سىندى ٸنٸلەرٸمەن بايلانىسىپ, بوستاندىقتاعىدان ەكٸ ەسە ارتىق ٸرٸ ٸستەر اتقارعان سيياقتى. بۇل ول كٸسٸنٸڭ ٶزٸنە تٶنگەن قاتەردٸ سەزٸنگەندٸگٸنەن بە, ەلدە باسقا دا سەبەپتەرٸ بار ما?
– ول كەز, بٸرٸنشٸدەن, ەلەكەڭنٸڭ ساياسي قايراتكەر رەتٸندە ەبدەن پٸسٸپ-جەتٸلگەن تۇسى بولاتىن. ەلەكەڭنٸڭ «وتسەنششيك زەملي» دەگەن تاعى بٸر ماماندىعى بولعان.
سول بويىنشا ول كٸسٸ قازاقستانعا جاسالعان تٶرت ەكسپەديتسيياعا قاتىسىپ, ٶز ەلٸن بەس ساۋساعىنىڭ سالاسىنداي, ٶزٸنٸڭ تۋعان بالاسىنداي بٸلگەن. قازاقستاننىڭ قاي تٷكپٸرٸندە قانداي بۇتا ٶسٸپ, قاي جەردٸڭ مال ٶسٸرۋگە قولايلىلىعىن, بىلايشا ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعىن دا, مەدەنيەتٸن دە, ەدەبيەتٸن دە تٷگەل زەرتتەپ شىققان.
1908 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە شىققان «سيبيرسكيە ۆوپروسى» گازەتٸنە جازعان ماقالاسىندا: «قازٸر قازاقستانعا كٶشٸپ كەلٸپ جاتقان كەلٸمسەكتەردٸڭ كٶبٸ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا باستادى. سوندا ولار سول ٷشٸن كەلٸپ جاتىر ما? قازاق دالاسى بەلگٸلٸ بٸر مٶلشەردە مال اسىراۋعا جارايدى, الايدا ول مالدىڭ سانى قازاقستاندا قازٸردٸڭ ٶزٸندە جەتكٸلٸكتٸ. وندا كەلٸمسەكتەر قازاقستانعا نەگە قاجەت?» دەپ جازادى.
ول كٸسٸ سونداي-اق قازاق دالاسىن كٶكتەمدە قۇلپىرىپ, كٷزدە جالماۋىز كەمپٸردەي قورقىنىشتى كەيٸپكە ەنەتٸنٸن ايتىپ, ەدەيٸ كەلٸمسەكتەردٸ قورقىتادى.
بۇل – تەك ٷركٸتۋ عانا ەمەس, استارلى شىندىق تا. سەبەبٸ قازاق جەرٸنٸڭ تەك ٷستٸڭگٸ قاباتى عانا قۇنارلى, سوندىقتان ونى جىرتسا, استىڭعى جاعىنان ۋدىڭ جەلمەنەن ۇشىپ, دالانىڭ قۇنارسىز شٶلگە اينالاتىنىن عالىم سول كەزدە بٸلگەن.
ال بٸز بۇل شىندىققا تىڭ جەردٸ يگەرۋدٸڭ زاردابىن ەبدەن تارتقاننان كەيٸن عانا كٶز جەتكٸزدٸك. قازاقتىڭ جەرٸ ٷشٸن قانشاما تەر تٶككەن, تٸپتٸ تٸلٸمدەي جەردٸ دە ٶزگەگە بەرمەۋگە جانۇشىرا شىرىلداعان تۇلعا دا وسى – ەليحان. سانكت-پەتەربۋرگتە, ومبىدا, ورىنبوردا, سەمەيدە شىعىپ تۇرعان باسىلىمدارعا ورىسشا, قازاقشا ماقالالار جازىپ, «ەي, قازاقتار, 15 دەسياتينا جەردەن الۋشى بولماندار! قالا بولام دەپ قۇتىرماڭدار! جەرسٸز قالاسىندار! ورىس نەگە جەردٸ بۇلاي بٶلٸپ, قازاقتى جارىلقاپ جاتىر? ٶيتكەنٸ قالعان جەردٸڭ بارلىعىن الىپ قويىپ, ٶز كەلٸمسەكتەرٸنە بەرمەك. سوندىقتان ەزٸرگە قالا بولۋعا قۇمارتپاي, كٶشپەندٸ بولىپ قالۋ ارقىلى كەڭ-بايتاق جەرٸڭدٸ ساقتاپ قال» دەپ شىرىلدادى ول.
بۇل – كٶسەمنٸڭ سٶزٸ عوي! ەلەكەڭ ٶز تۋعاندارىنىڭ اراسىندا وتىرعاندا, ٷنەمٸ «قازاق ەلٸ ەسٸ كٸرمەگەن بالا سيياقتى: ونى ەركەلەتٸپ قولىڭا كٶتەرسەڭ, تٶسٸڭە شاپتىرادى» دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن.
– ەليحان اعامىزدى زەرتتەۋشٸ الاشتانۋشى عالىمداردىڭ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ ايگٷل ٸسماقوۆا ول كٸسٸنٸڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى ەرەن ەڭبەگٸنٸڭ زەرتتەلمەي جاتقانىن ايتىپ, سونداي-اق تالاي جىلدان بەرٸ وسى الماتىداعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتكە ەليحان بٶكەيحانوۆ ەسٸمٸن بەرگٸزە الماي كەلە جاتقانىن ايتىپ ەدٸ. وسىعان نە كەدەرگٸ دەپ ويلايسىز?
– راس, ەلەكەڭنٸڭ بٷگٸندە بۇل قىرىنىڭ زەرتتەلمەي جاتۋىنىڭ بٸرنەشە استارلى سىرى بار.
سونىڭ ەڭ سۇمدىعىن ايتايىن, كەزٸندە ەلەكەڭنٸڭ بۇل ەڭبەگٸن اۋىلشارۋاشىلىق عالىمدارى ۇرلاپ, ٶزدەرٸ جاڭالىق ەتٸپ تە اشقان. سوندىقتان كٶپ ۇرلىقتىڭ بەتٸ اشىلىپ قالماي ما?
ەلەكەڭ سەرگەي پارفيرەۆيچ شۆەتسوۆ دەگەن كٸسٸمەن بٸرگە 1903 جىلى سٸبٸر تەمٸرجولى بويىنداعى قازاقتاردىڭ قوي, ٸرٸ قارا, مال شارۋاشىلىعىنا ارالاسقان.
سول كٸسٸ 1928 جىلى ەلەكەڭ تۋرالى جازعان مٸنەزدەمەسٸندە بىلاي دەيدٸ: «ەليحان قازاقتىڭ جىلقىسى جايلى بٸرنەشە وچەرك جازىپ قالدىردى. بۇرىن-سوڭدى ول جايلى ەشقانداي زەرتتەۋ بولعان ەمەس». مەنٸڭ قازٸر تابا الماي جٷرگەنٸم – سول جىلقى جايلى وچەركتەر.
– ٶمٸربايانىنا كٶز جٷگٸرتسەك, «ەليحان بٶكەيحانوۆ ماسوندىق ۇيىمعا مٷشە بولعان» دەگەن جولداردى كٶرەمٸز. وسى ماسوندىق ۇيىم دەگەندٸ, شىنى كەرەك, كٶبٸمٸز جەتە تٷسٸنبەيمٸز, جاعىمسىز جاعىنان قابىلدايمىز. ەلەكەڭ نەگە سول ۇيىمعا مٷشە بولدى, ەلدە ول مەجبٷرلٸك پە, بولماسا سودان قازاققا قانداي دا بٸر كەلەتٸن پايدانى كٶردٸ مە?
– دۋما ەلەكەڭنٸڭ ٷمٸتٸن اقتامادى. پارتييالاردىڭ بٸرلٸگٸ دە بولمادى. سوندىقتان وسى تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى ٸزدەگەن ول كٸسٸ ماسوندىق ۇيىمعا مٷشە بولدى.
ماسوندىق ۇيىم – ول ساياسي پارتييا ەمەس, ودان دا جوعارى ساياسي قۇرىلىم بولاتىن.
ماسوندار ٶزٸنٸڭ تامىرىن سوناۋ ەجەلگٸ «ەرٸكتٸ تاس قاشاۋشىلار ۇيىمى» دەپ اتالاتىن ەۆرەيلەردٸڭ ۇيىمىنان الاتىندىقتان شىعار, وعان ٷركە قارايتىنى. بٸراق 1906 جىلى رەسەيدە قايتا جاندانعان ماسوندىق اعىم الدىنا تەك بٸر ماقسات قويدى, ول – سامودەرجاۆييالىق رەسەي ٷكٸمەتٸن قۇلاتۋ.
ەليحاننىڭ وعان مٷشە بولعان سەبەبٸ – قازاققا قارا شاڭىراعىن قايتا الىپ بەرۋ بولدى. بٸز ەليحان بٶكەيحانوۆتى تەك قازاقستان كٶلەمٸندەگٸ عانا ەمەس, بٷكٸلرەسەيلٸك كونتەكستە قاراستىرۋىمىز كەرەك.
قازاقتى ەسكەر قاتارىنا الۋ كەرەكتٸگٸن ايتىپ, مەسەلە كٶتەرگەن وسى ەليحان بٶكەيحانوۆ بولاتىن. نەگە? سەبەبٸ قازاق قايتىپ اتقا وتىرسا, ورىس ەسكەرٸنٸڭ قۇرامىندا جٷرٸپ سوعىسۋ ەدٸستەرٸن مەڭگەرسە, وندا ول تەۋەلسٸز مەملەكەت بولعاندا, ەڭ كەرەك نەرسە ەمەس پە? تٸل, دٸلمەن قاتار, تەۋەلسٸز ەلدە ەسكەر دە بولۋى قاجەت قوي.
سول 1916 جىلى ەلەكەڭ اتىراۋعا بارعاندا, ادايلار «و, بٸزدٸڭ حانىمىز كەلدٸ» دەپ قارسى السا كەرەك. سوندا ەلەكەڭ تىيىپ تاستاپ, كەرٸسٸنشە, «كٶتەرٸلٸسكە شىقپاڭدار, تەككە قىرىلىپ قالاسىڭدار, ودان دا 19 بەن 43 جاس اراسىنداعى ازاماتتاردى ەسكەرگە جٸبەرٸڭدەر, ەل-جەر كٶرٸپ, سوعىس تەسٸلٸن مەڭگەرٸپ قايتادى» دەگەن ەكەن.
بۇل – كەرەمەت كٶرەگەندٸك.
ٶزٸ دە سول سوعىستا مايدان دالاسىن ارالاي جٷرٸپ, قازاقتارعا, «شىراقتارىم, بٸر جەردە جينالىپ جٷرمەندەر, بٸر سنارياد تٷسسە, بەرٸڭ قىرىلىپ قالاسىڭدار. ٶزدەرٸڭ مٸنٸپ بارعان جىلقىلاردى جەپ قويدىڭدار, ەرتەڭ جىلقى قالماسا نە ٸستەيسٸڭدەر? ودان دا ورىس جاۋىنگەرلەرٸ قارا نان جەسە, سوعان ٷيرەنٸڭدەر. سوسىن مۇنداعى جەزٶكشەلەرگە قاراماڭدار. مەرەز دەگەن اۋرۋ جۇقتىرىپ, ەلگە ٸندەت اپاراسىڭدار» دەپ, امان قالۋ جولدارىن, سوعىستا دۇرىس جٷرٸپ-تۇرۋدىڭ امالدارىن ايتىپ, لەكتسييا وقىدى. كەيٸن سول سوعىستان قايتقان جٸگٸتتەردەن الاش اتتى ەسكەرٸن قۇردى.
– سٸز ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ 15 جىل مىرزاقاماقتا تۇرعان مەسكەۋدەگٸ پەتەرٸندە بولىپسىز. ومبى, ورىنبور, سانكت-پەتەربۋرگ مۇراعاتتارىن دا تٷگەل اقتارعان ەكەنسٸز. ەليحانداي ۇلىعىمىزدى «ٶلگەن» جەرٸنەن تٸرٸلتٸپ, ٶشكەنٸن جاققان سٸزدٸ بۇل تاقىرىپقا الىپ كەلگەن قانداي كٷش?
– بۇل – مەنٸڭ 20 جىلعى ەڭبەگٸمنٸڭ جەمٸسٸ. 1990 جىلدارى قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸن بٸتٸرگەن سوڭ, ەدەبيەت ينستيتۋىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. سٸزدەرگە ٶتٸرٸك سيياقتى كٶرٸنە مە, بٸراق شىندىعىندا, سول كەزدەن بەرٸ بٸر كٷنٸمدٸ ەلەكەڭنٸڭ ەڭبەگٸن وقىماي ٶتكٸزگەن ەمەسپٸن.
رەسەيدٸڭ بارلىق كٸتاپحانالارى مەن مۇراعاتتارىنداعى ماتەريالدارعا تاپسىرىس بەرەتٸن مٷمكٸندٸگٸم بار. تٸپتٸ سولاي ەلەكتروندى كٸتاپحانانىڭ كٶمەگٸمەن-اق تالاي قۇندى دٷنيەلەرگە قول جەتكٸزدٸم.
العاش ەلەكەڭنٸڭ ماقالالارىنا ۇشىراسۋىما سەبەپكەر بولعان – ٷشكٷلتاي سۋبحانبەردينا اپامىز.
«قازاق» گازەتٸ جايلى كٸتاپ جازىپ جٷرگەندە, بٸر كٷنٸ ماعان قوڭىراۋ شالىپ: «سۇلتانحان, مەن مىنا جەردەن قىر وعلى دەگەن بٷركەنشٸك اتپەن جازىلعان ماقالا تاۋىپ الدىم, وسى ەليحاندٸكٸ ەمەس پە?» دەدٸ. بۇل اقپارعا ەلەڭ ەتٸپ, شىنىندا دا, قاراپ وتىرسام, كەيٸن ا.ن., ە.ن. دەپ تە قول قويعان ەكەن كەي جەرلەردە. قازبالاي كەلە, تاعى ونىڭ قارقارالى ويازى, توقىراۋىن بولىسى دەگەن جەرٸن دە تاپتىم. بۇل قاي جەر – ول ەلەكەڭنٸڭ تۋعان توپىراعى. وسىلايشا, بٷركەنشٸك ەسٸمدەرٸ ارقىلى ەليحان نۇرمۇحاممەدۇلىنىڭ ەلٸ ەشكٸم زەرتتەمەگەن باس-اياعى 12 ماقالاسىنىڭ سىرى اشىلدى.
ەكٸنشٸ, 1906 جىلى ومبىدا شىققان «ستەپنوي پيونەر» دەگەن گازەتكە جارييالانعان جاڭا ماقالالارىن تابۋ دا ماعان ٷلكەن ولجا بولدى. ول جەردە ەلەكەڭنٸڭ ستولىپيندٸ جەرمەن-جەكسەن ەتٸپ سىناعان 25-كە جۋىق ماقالاسى بار. بۇل دا – بۇرىن ەش جەردە جارىق كٶرمەگەن تىڭ دٷنيەلەر.
– الاش دەپ ٶتكەن ارىسىمىزدىڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاعىنىڭ ورىستانىپ كەتكەنٸ جانىمىزعا باتادى. الايدا وعان ولار كٸنەلٸ ەمەس, تاعدىر تاۋقىمەتٸ عوي. سٸز ولارمەن بايلانىسىپ تۇراتىن شىعارسىز?
– بٶكەيحانوۆ تەگٸن الىپ قالۋ ولار ٷشٸن اۋىر دا ازاپتى بولدى. ەڭ الدىمەن, ەلەكەڭنٸڭ ۇلى سەرگەي كەزٸندە جەزقازعاندا مول تابيعي قور جاتقانىن زەرتتەپ, سونى يگەرۋ كەرەك ەكەندٸگٸن ايتىپ, العاش مەسكەۋدە بايانداما جاساعان.
1938 جىلى مەسكەۋدە كسرو عىلىم اكادەميياسىنان «بولشوي دجەزكازگان» دەگەن قالىڭ كٸتاپ شىققان. مٸنە, سونىڭ بٸرٸنشٸ بەتٸندە وسى بايانداما تۇر. سول باياندامادان كەيٸن كسرو عىلىم اكادەميياسى جەزقازعاندى يگەرۋگە اقشانى تٶككەن. ەڭ العاش باسشى بولعان دا – سول سەرگەي.
بٸراق 1937 جىلى ەكەسٸ اتىلىپ كەتكەن سوڭ, ونى دا ورنىنان بوساتىپ, قۋعىنعا ۇشىراتقان. سول سەرگەي ٶتە قايعىلى جاعدايدا قازا بولعان, بٸراق قالاي قايتىس بولعانىن بٸز ەلٸ كٷنگە بٸلمەيمٸز.
ەيتەۋٸر, رەسەيمەن ەكٸ ورتادا «ەلگە قالاي ورالسام ەكەن?» دەپ سەرگەلدەڭ كەشۋمەن كەتكەنٸ بەلگٸلٸ. ونىڭ مەسكەۋدە بەيبٸشەسٸ مەن ەۆگەنيي اتتى ۇلى قالعان. مەن سول كٸسٸمەن, ەۆگەنيي سەرگەيۇلى بٶكەيحانوۆپەن, 1992 جىلى, 1994 جىلى ەكٸ رەت كەزدەسٸپ, ٷيٸندە بولدىم.
قازٸر ول كٸسٸنٸڭ پەتر ەسٸمدٸ ۇلى بار. وسى تاياۋدا سانكت-پەتەربۋرگكە بارعانىمدا, مەن ەلەكەڭنٸڭ شٶبەرەسٸ پەتردٸڭ رەسەي ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸندەگٸ قىلمىستىق ٸستەردٸ تەرگەۋگە قاتىستى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعاۋىنا كاتىستىم.
بٶكەيحانوۆتار ەۋلەتٸ ەلٸ دە عىلىمنىڭ سوڭىندا, بٸراق ەلدەن حابار ٷزٸپ قالعان. 1992 جىلى ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ تۋعان جەرٸ قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانىندا الاشتىڭ ٷش بٸردەي ارىسى – ەليحان بٶكەيحانوۆ, ەلٸمحان ەرمەكوۆ, جاقىپ اقباەۆتىڭ مەرەيتويىنا ەۆگەنيي ۇلى پەترمەن كەلگەن.
سوندا بارىپ ولار اتامەكەندەرٸنٸڭ اۋاسىن جۇتىپ, ات مٸنٸپ, اتالارىنىڭ حالقى ٷشٸن قانداي ۇلى تۇلعا بولعاندىعىن شىن سەزٸندٸ. سول كەزدە عانا ٶزدەرٸنٸڭ ۇلىنىڭ ۇرپاعى ەكەندٸكتەرٸنە كٶزٸ جەتكەن.
– ەلٸ ٷشٸن وسىنشا ەرەن ەڭبەك ەتٸپ ەڭٸرەپ ٶتكەن, تٸپتٸ سوڭىندا كٷلٸ دە قالماي جانىپ كەتكەن وسىنداي ۇلى تۇلعانى بٸز قازٸر قالاي باعالاپ جٷرمٸز? باراحولكا بازارى جاقتا ەشكٸم بٸلمەيتٸن تار كٶشەنٸ سونداي ٷلى تۇلعاعا بەرۋ, كەرٸسٸنشە ونى مازاق ەتكەن سيياقتى ەمەس پە?
ەلوردا مەن الماتىنىڭ تٶرٸنەن ەليحان بٶكەيحانوۆ اتىنا داڭعىل بەرٸپ, وقۋ ورنىنا اتىن قويساق, ابىرويىمىز اسقاقتاماي ما? ولاي بولسا, نەگە ولاي ەتپەي وتىرمىز? نە كەدەرگٸ?
– كەزٸندە اەرودرومنايا كٶشەسٸن سول كٸسٸنٸڭ اتىنا بەرگەندە, مەن دە دەل وسىلاي ونىڭ اعاتتىك, تۇلعاعا جاسالعان قييانات ەكەنٸن ەكٸمدٸكتەگٸ ازاماتتارعا تٷسٸندٸرە الماي-اق قويعانمىن.
سەبەبٸ ول كەزدە سول الاقانداي كٶشەگە بٶكەيحانوۆ ەسٸمٸن بەرگەندەردٸڭ ساناسىنداعى ەليحاننىڭ ورنى دا سونداي عانا كٶلەمدە بولاتىن. دەمەك, قوعامنىڭ كٶزٸن اشۋ كەرەكتٸگٸنە مەنٸڭ كٶزٸم انىق جەتتٸ.
ال قادٸرٸن بٸلگەنگە ەليحان بٶكەيحانوۆ – ادامزات تاريحىنداعى ٶتە سيرەك كەزدەسەتٸن ساناۋلى تۇلعالاردىڭ بٸرٸ. ونىڭ دەڭگەيٸ ماحاتما گاندي, اتاتٷرٸكتەن ەش كەم ەمەس. الايدا ٶكٸنٸشتٸسٸ – بٸزدٸڭ ٶز باعىمىزعا تۋعان, ٶزٸمٸز ٷشٸن قۇربان بولعان تۇلعانى سول دەڭگەيدە باعالاۋعا ٶرەمٸز جەتپەي جاتىر.
ەڭگٸمەلەسكەن, مەرييام ەبساتتار
«الاش ايناسى». 2010 جىل.
