جاس عالىم ۇيالى تەلەفونداردى قۋاتتاندىراتىن Power Bank جاساۋدى قولعا الدى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ٸس-قيمىل كەزەڭٸ» اتتى حالىققا جولداۋىندا عىلىم سالاسىن دامىتۋ تۋرالى توقتالىپ, «بۇل مەسەلە بويىنشا بٸزگە تىڭ كٶزقاراس پەن جاڭا تەسٸلدەر كەرەك, سونداي-اق حالىقارالىق تەجٸريبەگە ارقا سٷيەۋٸمٸز قاجەت», – دەي كەلە, عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جەنە قولداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەكشەپ بەرگەن.
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە قازٸرگٸ تاڭدا 40 جاسقا دەيٸنگٸ 300-گە جۋىق جاس عالىم جۇمىس ٸستەيدٸ. قازۇۋ بٸلٸم الىپ, قىزمەت ٸستەپ جاتقان جاس زەرتتەۋشٸلەردٸڭ عىلىمي جاڭالىقتارى مەن ەزٸرلەمەلەرٸن كٶپشٸلٸككە تولىققاندى تانىستىرۋدى قولعا الدى. العاشقى كەيٸپكەرٸمٸز – فيزيكا جەنە تەحنولوگييا فاكۋلتەتٸندە «ماتەريالتانۋ جەنە جاڭا ماتەريالدار تەحنولوگيياسى» ماماندىعى بويىنشا PhD دوكتورانتى ماركيزات مىرزابەكوۆا.
– بالا كەزٸمدە دەرٸگەر بولعىم كەلەتٸن. الايدا مەكتەپتە ماتەماتيكا ساباعىن قاتتى جاقسى كٶردٸم. ماتەماتيكانى بٸلسەڭ, فيزيكا, فيزيكامەن قاتار, حيمييا دا قوسا قىزىقتىرادى ەكەن. وقۋشىلار اراسىندا «فيزيكا قيىن, قىزدار ول سالانى تەرەڭ مەڭگەرە المايدى» دەگەندٸ جيٸ ەستيتٸنمٸن. وسى سٶز ماعان, كەرٸسٸنشە, موتيۆاتسييا بەرٸپ, فيزيكا سالاسىن تاڭداۋىما تٷرتكٸ بولدى.
الايدا ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە وقۋعا تٷسكەن سەتتە عىلىمعا دەگەن ەسٸكتٸڭ ايقارا اشىلعانىن بٸردەن سەزبەدٸم. تەك 2012 جىلى ەكٸنشٸ كۋرستا وقىپ جٷرگەنٸمدە اشىق تٷردەگٸ ۇلتتىق نانوتەحنولوگييالار زەرتحاناسىنا (اتۇنز) جۇمىسقا تۇرىپ, جاڭا ماتەريالداردى, نانوتەحنولوگييالاردى اشۋعا جەنە جاڭا قاسيەتتەردٸ زەرتتەۋگە قىزىعۋشىلىعىم وياندى. كٶپ ۇزاماي «فارابي ەلەمٸ» ستۋدەنتتەر كونفەرەنتسيياسىنا قاتىسىپ, «ىلعالدىلىق داتچيكتەرٸن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ» جوبام ستۋدەنتتەر اراسىنداعى ەڭ ٷزدٸك يننوۆاتسييالىق جوبا رەتٸندە تانىلدى. بۇل قۇرىلعى بٶلمەدەگٸ تاعامدى, استىقتى دۇرىس ساقتاۋ ٷشٸن ىلعالدىلىقتى ٶلشەۋگە, جابدىقتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان.
2014 جىلى قازۇۋ-دىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق فاكۋلتەتٸن بٸتٸرٸپ, ينجەنەرييا جەنە تەحنولوگييالار باكالاۆرى دەرەجەسٸن الدىم. ال 2016 جىلى وسى سالا بويىنشا ماگيستر دەرەجەسٸنە يە بولدىم. ماگيستراتۋرادا وقىعان جىلدارى قازۇۋ-دىڭ تٷرلٸ باعدارلامالارىنىڭ ارقاسىندا ۆارشاۆا, پراگا, ميلانداعى زەرتحانالاردى ارالاپ, تەجٸريبەدەن ٶتتٸم. نانوتەحنولوگييا سالاسى ەۋروپا, امەريكا جەنە جاپونييادا جاقسى دامىعان. سوندىقتان اتالمىش مەملەكەتتەرگە بارىپ, شەتەلدەردە وسى سالانى قالاي قولعا الىپ جاتقانىن كٶرگٸم كەلدٸ. ارمانىمنىڭ ورىندالۋىنا اشىق تٷردەگٸ ۇلتتىق نانوتەحنولوگييالار زەرتحاناسى سەپ بولدى.
جۇمىس ورنىم جاس مامان رەتٸندە تەجٸريبە الماسۋعا, كونفەرەنتسييالارعا جيٸ جٸبەرەتٸن. بٸردە حالىقارالىق جيىنداردىڭ بٸرٸندە كەزدەسكەن شەتەلدٸك پروفەسسور يگور ششۆەتس: «سەن نەگە بٸزگە وقۋعا كەلمەيسٸڭ?» دەپ سۇرادى. «مەندە قازٸر قاراجات جوق. يرلانديياعا بارىپ تۇرا المايمىن. قاراپايىم وتباسىنان شىققانمىن» دەپ اشىعىن ايتتىم. ول كٸسٸ Erasmus+ باعدارلاماسىمەن تانىستىردى. قابىلداۋ ەرەجەسٸمەن تانىسسام, ستۋدەنت رەتٸندە نەمەسە جۇمىستى كٶرٸپ ٷيرەنۋشٸ ەسەبٸندە باق سىناۋعا بولادى ەكەن.
مەن ستۋدەنت بولماعاندىقتان, تەجٸريبە الماسۋشى رەتٸندە تەۋەكەل ەتتٸم. نەتيجەسٸندە سكانەرلەيتٸن ەلەكتروندى ميكروسكوپتار, رەنتگەندٸك فوتوەلەكتروندى سپەكتروسكوپييا, تۋننەلدٸك ميكروسكوپ, ترانسميسسييالىق ەلەكتروندى ميكروسكوپ سيياقتى ميكروسكوپتاردىڭ كٶپتەگەن تٷرلەرٸمەن جۇمىس ٸستەۋدٸ مەڭگەرٸپ قايتتىم.
پاتەنتتەلگەن ٶنەرتابىس
– بٸرنەشە جىل بۇرىن «سامسۋنگ» كومپانيياسى ۇيالى تەلەفونىنىڭ جارىلۋ دەرەگٸ تٸركەلدٸ. وعان قۋاتتاندىراتىن باتارەيا سەبەپ بولعان. سول ۋاقىتتا «نەلٸكتەن ونى ەكولوگييالىق تۇرعىدان زييانىن تيگٸزبەيتٸن باتارەيا جاساماسقا?!» دەپ ويلادىم. بۇل سۇراق مەنٸ شەتەلدە جٷرگەن كەزٸمدە دە تولعاندىراتىن. ويلانا كەلە, وسى تاقىرىپتى زەرتتەۋدٸ قولعا الدىم. شەتەل عالىمدارىنىڭ وسى سالاداعى ەڭبەكتەرٸن زەردەلەپ, ٶزٸمٸزدە نە ٸستەۋگە بولاتىنىن تارازىلادىم. شەتەلدە عالىمداردى Intel, Facebook كومپانييالارى قارجىلاندىرادى. بۇل كومپانييالار زەرتتەۋشٸلەرگە ٶزدەرٸنٸڭ پروبلەمالارىن ايتادى, عالىمدار ونى شەشۋمەن اينالىسادى. بۇنىڭ ەكٸنشٸ جولى – عالىم دايىن پاتەنتتەلگەن يدەيانى ۇسىنىپ, ٶزٸنٸڭ اشقان جاڭالىعىنا قارجى ۇتىپ, ٶندٸرٸسكە ەنگٸزەدٸ. مەن وسى ەكٸنشٸ جولدى تاڭدادىم. جوبامدى پاتەنتتەدٸم (اۆتورلىق كۋەلٸك №107731), ەندٸ ارى قاراي ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋگە جۇمىس ٸستەسەم دەيمٸن.
جوبامنىڭ تاقىرىبى: «گرافەن مەن مارگانەتس ديوكسيدٸنٸڭ وتاندىق نانوكومپوزيتتەرٸ نەگٸزٸندە سەنٸمدٸلٸكتٸ جوعارىلاتاتىن سۋپەركوندەنساتورلار قۇرۋ». گرافەن (كٶمٸرتەكتٸڭ بٸر تٷرٸ) مەن مارگانەتس ديوكسيدٸن قوسقاندا اراسىندا بايلانىس تٷزٸلٸپ, توق پايدا بولادى. وسى توقتى پايدالانىپ, سۋپەركوندەنساتور, ياعني ەلەكتردٸ جيناقتاۋشى قۇرىلعى جاساۋعا بولاتىنىنا كٶز جەتكٸزدٸم.
بٸزدٸڭ تەلەفونداعى كٶبٸنە ليتيييوندىق باتارەيالار. جارىلۋ قاۋپٸ كەزدەسەدٸ ەرٸ ۇيالى تەلەفوننىڭ سالماعىنا دا ٶز ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە تەلەفوننىڭ باعاسى دا ارزان ەمەس, ونى بٷلدٸرٸپ الساڭىز, قايتا جاساۋ بٸراز شىعىن ەكەلەدٸ. ەگەر ونىڭ ورنىنا جەڭٸلدەۋ باتارەيانى قولدانساق, سالماعى ازايىپ ەرٸ ەكولوگييالىق تۇرعىدان دا كٶپ زييانىن تيگٸزبەيدٸ. شەتەلدە جاسالعان باتارەيالارمەن سالىستىرىپ كٶردٸم. ولار رۋتەنيي وكسيدٸن پايدالانادى. ەلەمدە رۋتەنيي قورى ٶتە از بولعاندىقتان, ٶندٸرۋشٸلەر ٷشٸن ٶتە قىمباتقا تٷسەدٸ. ال مەنٸڭ جوبامداعى گرافەن مەن مارگانەتس قورى ەلٸمٸزدە جەتكٸلٸكتٸ. ونىڭ ٷستٸنە سينتەزدەۋ پروتسەسٸ دە قاراپايىم. سول سەبەپتٸ مەنٸڭ جوبامدى جٷزەگە اسىرۋ ەلدەقايدا تيٸمدٸ. مەن كٶرگەن باسقا باتارەيالاردىڭ بارلىعىندا دا سينتەزدەۋ پروتسەستەرٸ ٶتە كٷردەلٸ. ەلٸمٸزدە ونداي سينتەزدەيتٸن اپپاراتتار جوق, سوندىقتان پايدالى قازبالار جاعىنان دا ۇتىمدى بولاتىن ەكٸ شيكٸزاتتى تاڭداۋدى جٶن كٶردٸم.
قۋاتتى ساقتاۋ مەسەلەسٸ – قازٸرگٸ كەزدە ٶتە ٶزەكتٸ. ۇيالى تەلەفوندار, ەلەكتروموبيلدەر, نوۋتبۋكتار, پيلوتسىز ۇشۋ اپپاراتتارى جەڭٸل, سىيىمدى ەرٸ ەنەرگييا جيناقتايتىن قۇرىلعىلارعا مۇقتاج. قازٸردٸڭ ٶزٸندە Mercedes پەن Lexus سيياقتى ماشينالار ەلەكترلٸك Tesla سيياقتى كەرەمەت كٶرٸنبەيدٸ. وعان سەبەپ – عالىمدار ەكولوگييالىق تۇرعىدان بارىنشا زيياندى ازايتاتىن تەحنولوگييالاردى بٸرٸنشٸ ورىنعا قويىپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, ۇيالى تەلەفوندارعا ارنالعان مەنٸڭ باتارەيالارىم باعاسى ارزان, سالماعى جەڭٸل ەرٸ ۇزاق تۇتىنۋعا ارنالعان.
Power Bank جاساعىم كەلەدٸ
– مەن ويلاپ تاپقان بۇل اككۋمۋلياتوردى جاساۋ ٷشٸن الدىمەن شيكٸزاتتاردى ساتىپ الۋ كەرەك. سوسىن, جۇمىس ٸستەيتٸن تازا ورىن بولعانى جٶن. شيكٸزاتتى ارنايى حيمييالىق ٶڭدەۋدەن ٶتكٸزەتٸندٸكتەن, قىزمەتكەرلەر ارنايى فورما كييۋٸ تيٸس. مەنٸڭ جاساعان اككۋمۋلياتورلارىمدى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزبەس بۇرىن, جاڭادان ۇيالى تەلەفون جاساپ شىعارۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ بۇل اككۋمۋلياتوردىڭ كٶلەمٸ شاعىن. ەگەر Power Bankتٸڭ اككۋمۋلياتورىنا سالساق, ونى اۋىستىرۋعا بولادى. ۇيالى تەلەفونعا ەنگٸزۋ ٷشٸن دە تەلەفون شىعاراتىن كومپانييادان ۇسىنىس تٷسۋٸ كەرەك. كەلٸسٸمشارتقا وتىرۋ دا بٸراز ۋاقىتتى الادى. سوندىقتان ەزٸرگە Power Bank, ياعني قالتادا جٷرەتٸن قۋاتتاندىرعىش شىعارۋدى قولعا السام دەيمٸن.
ماركەتينگتٸك قۇرالداردى پايدالانىپ, ونىڭ ساتىلىمىن دا كٶبەيتە الامىز ەرٸ Power Bank قازاقستاندا جاسالعان وتاندىق ٶنٸم بولىپ سانالادى. ٶزٸمٸزدە جاسالعان ەربٸر تاۋار ەلٸمٸزدٸڭ دامۋى ٷشٸن جاسالعان ەرەكەت دەپ باعالار ەدٸم. جاڭا بٸر زات شىعارساق, وندا جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, ادامداردىڭ جۇمىسقا كٸرۋٸنە جول اشادى ەرٸ فيزيكا سالاسىن تاڭدايتىن ادامداردىڭ سانىن ارتتىرۋى مٷمكٸن.
مەن ٷشٸن نانوتەحنولوگييا – جاڭا ەرٸ شەكسٸز ەلەم. ٶيتكەنٸ نانوەلەم فيزيكا عىلىمىنىڭ كلاسسيكالىق زاڭدارىنا باعىنبايدى. بٸزدٸڭ زەرتتەپ وتىرعانىمىز – كٸشكەنتاي ەلەم, ياعني اتومدار مەن يادرولار. نانوتەحنولوگ بولساڭىز, ماتەريالداردىڭ قاسيەتتەرٸن بٸلە الاسىز ەرٸ تەحنيكانى تەرەڭنەن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بار. قازاقستان دامۋشى ەل بولعاندىقتان, نانوتەحنولوگييا سالاسى قاتتى دامىدى دەي المايمىز. الايدا نانوتەحنولوگييالىق زەرتحانالار بٸرنەشە قالادا بار. سول زەرتحانالارعا قاراپ بٸزدە ٸلگەرٸ قاراي قادام جاسالىپ جاتقانىن بايقاي الامىز. وسى ورايدا, مەنٸ عىلىم جولىندا ىنتالاندىرىپ, باعىت-باعدار بەرٸپ كەلە جاتقان ۇستازدارىما العىس ايتقىم كەلەدٸ.
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
