بۇرىن قازاقتا «الاش دەگەندە اتتانداماعاندى, اتاڭ دا بولسىن ۇرىپ جىق» دەگەن تٷسٸنٸك بار ەدٸ. بۇل جەردەگٸ الاش سٶزٸ – مەملەكەتتٸك مازمۇنعا پار كيەلٸ ۇعىم. بۇل – بٸر ۇلتتىڭ بٸر ۇعىمعا عانا ۇيىسىپ عۇمىر كەشكەندٸگٸن كٶرسەتەتٸن عاجايىپ سٶز. قازٸر وسى ٸرگەلٸ تٷسٸنٸكتٸ سەتٸنەتۋ مەن جەنتەكتەۋگە ٷلكەن جانتالاستار جٷرٸپ جاتىر. بٸزدٸڭ اباي مەن شەكەرٸم, مەشھٷر مەن اقجان (ماشاني) جايلى ايتا بەرۋٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ, بٸز ۇلتتىڭ ۇلى قۇندىلىقتارىن وسى تۇلعالاردىڭ كٶزقاراسىنىڭ نەگٸزٸندە عانا سينتەزدەپ ٷيرەنۋگە تيٸسپٸز. دەلٸرەك ايتار بولساق, ارعىسى ەل-فارابي مەن بەرگٸسٸ ەليحانعا دەيٸن سوزىلىپ جاتقان الىپتار كەرۋەنٸ بٸزدٸڭ رۋحاني ينديكاتورىمىز بولۋى كەرەك. ەيتپەي بولمايدى. تۇلعالار سٷزگٸسٸنەن ٶتپەگەن تانىم – ۇلت ٷشٸن ەڭ قاۋٸپتٸ تانىم. بۇل شاعىن عانا دٷنيەمٸز وسى نيەتپەن جازىلىپ وتىر. بٸز اباي مەن شەكەرٸم يدەياسىن العا سالا وتىرىپ, بٷگٸنگٸ بۇزىلعان تٷسٸنٸكتەرٸمٸزگە از-كەم بارلاۋ جاسادىق. جەتپەگەن جەرٸ مەن كەتكەن قاتەلٸگٸ بولسا عافۋ ەتەرسٸز, قۇرمەتتٸ وقىرمان قاۋىم.
[caption id="attachment_19823" align="alignright" width="240"]
«مازلۇم» مەسەلەسٸ
(ماقالاعا كٸرٸسپە)
قازاقتا «حالىق – جاراتۋشىنىڭ بٸر ەسٸمٸ» دەگەن سٶز بار. راسىندا, جاببار يەنٸڭ 99 ەسٸمٸنٸڭ بٸرٸ وسى ەسٸممەن (ەل حاليق دەپ) اتالاتىنى مەلٸم. بۇل سٶزدٸڭ تانىمدىق مەنٸ قانداي? تاريحتان تەبەرٸككە جەتكەن وسى بٸر ۇعىمنىڭ سالماعىن اباي حاكٸم بٷي دەپ سارالاعان ەكەن.
مازلۇمعا جانىڭ اشىپ ٸشٸڭ كٷيسٸن,
حارەكەت قىل, پايداسى كٶپكە تيسٸن.
كٶپتٸڭ قامىن ەۋەلدەن تەڭٸرٸ ويلاعان,
مەن سٷيگەندٸ سٷيدٸ دەپ يەڭ سٷيسٸن.
بۇل جەردەگٸ «مازلۇم» سٶزٸ زۇلىمدىق پەن جەبٸرگە ۇشىراعان جان يەسٸ تۋراسىندا. ٶلەڭنەن تٷسٸنگەنٸمٸز: قيياناتقا ۇشىراعان ادامعا بارىنشا ارا تٷسٸپ, بولىسىپ باق. سەبەبٸ, اۋرۋدىڭ كٶڭٸلٸ مەن اشتىڭ تٸلەگٸندە قۇدايدىڭ حاقىسى بار.
ٶلەڭنٸڭ ەكٸنشٸ جولىنا قاراي ويىسار بولساق, مۇندا كٶپشٸلٸك قامى جايىندا ايتىلادى: ەربٸر ەرەكەتٸڭنٸڭ پايداسىن كٶپشٸلٸك كٶرەر بولسىن, حالقىڭنىڭ جاعىندا بول دەيدٸ حاكٸم. راسىندا, ادام جان دٷنيەسٸ وسىنى تولىققاندى تٷسٸنگەندە عانا جۇپارلانا تٷسپەك. اللا مەن ادام اراسىنداعى قاتىناستى قۇلىپ پەن كٸلت تەرٸزدٸ دەسەك, ەندەشە ونىڭ بٸرٸنسٸز بٸرٸنٸڭ مەنٸ بولماق ەمەس. ادامزات ٷشٸن اللانىڭ قۇلپى (سىرى) ادامدىققا جەتكەندە عانا اشىلادى. كٸسٸلٸك كەمەرٸنٸڭ ەڭ بيٸگٸ كٸسٸگە جاقسىلىق جاساۋ دەسەك, اللانى تانۋ دەگەنٸمٸز ادامزاتقا قىزمەت ەتۋ دەپ پايىمداساق تا بولادى. ارداقتى شەكەرٸمنٸڭ «ادامدىق بورىشىڭ – حالقىڭا ەڭبەك قىل» يدەياسىنان دا وسى بٸر وي ۇشىعىنىڭ مٶلدٸرەيتٸنٸ سول. ٶلەڭنٸڭ ٷشٸنشٸ ەم سوڭعى جولدارى ورتاعا سالىنعان وسى بٸر مەسەلەنٸ ودان ەرمەن ٷستەي تٷسٸپ, مىناداي بەتۋاعا بەكيدٸ: «جاميعات قامى –جاراتقان قامى. ادامدى سٷيگەندٸ اللانىڭ ٶزٸ سٷيەدٸ» دەيدٸ. بٸز بۇل ويدان قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋدٸڭ ەڭ تٶرەسٸ حالقىڭا قىزمەت ەتۋ ەكەندٸگٸن, جاراتقاننىڭ حوشى مەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە بٶلەنۋدٸڭ باستى جولى قاراشا كٶڭٸلٸمەن عانا بولاتىنىن باعامدايمىز.
ەندەشە, بٸر شۋماق ٶلەڭنەن سٷزٸلٸپ شىققان گاۋھارداي ويدىڭ تٷيٸنٸ: حالقىنا شەت بولعاننىڭ قۇدايدىڭ دا مەيٸرٸمٸنەن قۇرالاقان قالاتىنى انىق بولعانى عوي...
حان مەن قاراشا
جاسىراتىنى جوق, جوعارىداعى ٶلەڭدٸ تالداۋداعى بار ماقساتىمىز مىناۋ. بۇرناعى قازاق ٶمٸرٸندە بۇل تۇجىرىم بۇزىلماس دەستٷر مەن بۇلجىماس قاعيدا بولاتىن. «حالىقتى قۇدايدىڭ بٸر ەسٸمٸ» دەپ بٸلەتٸن قازاق ٷشٸن, حان قاراشانىڭ قىزمەتكەرٸ عانا-تۇعىن. قايتالاپ ايتامىز, تەك قىزمەتكەرٸ ەدٸ.
ەسكٸ جازبالارىمىزبەن ەتنوگرافييامىزعا نازار سالساڭىز, بۇل ويىمىزدىڭ ايداي انىق ەكەندٸگٸنە تاعى بٸر كٶز جەتكٸزگەن بولار ەدٸڭٸز. حان حالىقتىڭ ىقپالىندا بولعاندىعىن, حانعا قاراستى ون ٶلەڭنٸڭ توعىزى وعان سىن ماقساتىندا ايتىلىپ جاتسا, مۇنى باسقالاي قالاي دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. وسى ورايدا مىنا بٸر مەسەلەنٸ دە ايرىقشا ايتقىمىز كەلەدٸ. بۇل بٸزدٸڭ دٸن مەن دٸلدٸڭ ٶزارا ايىرماشىلىعىن پارىقتاي الماۋىمىز دەر ەدٸك. جاسىراتىنى جوق, قازاق توپىراعىنا يسلام دٸنٸمەن بٸرگە اراب تانىمى قوسا سٸڭدٸ. مەسەلەن, اراب پەن ەۆرەي جۇرتىنىڭ ٶمٸرباقي بٸرٸمەن-بٸرٸ جاۋلاسىپ كەلە جاتقاندىعى بەرٸمٸزگە مەلٸم. قاي ەل بولماسىن قارسىلاس دۇشپانىن تەك جاعىمسىز بەينەدە عانا سومدايتىنى انىق. كەيٸن ول جاپپاي تاريحي, يا بولماسا ەدەبي تانىمعا اينالىپ ەل ەسٸندە بەكٸپ قالادى. ەندەشە اناۋ ايدالادا جاتقان ەۆرەيدٸ قازاقتىڭ جاۋ كٶرٸپ, وعان ٶشپەندٸلٸكپەن قاراۋىنىڭ نەندەي سەبەبٸ بار.
جاسىراتىنى جوق, قازاق توپىراعىنا يسلام دٸنٸمەن بٸرگە اراب تانىمى قوسا سٸڭدٸ. مەسەلەن, اراب پەن ەۆرەي جۇرتىنىڭ ٶمٸرباقي بٸرٸمەن-بٸرٸ جاۋلاسىپ كەلە جاتقاندىعى بەرٸمٸزگە مەلٸم. قاي ەل بولماسىن قارسىلاس دۇشپانىن تەك جاعىمسىز بەينەدە عانا سومدايتىنى انىق. كەيٸن ول جاپپاي تاريحي, يا بولماسا ەدەبي تانىمعا اينالىپ ەل ەسٸندە بەكٸپ قالادى. ەندەشە اناۋ ايدالادا جاتقان ەۆرەيدٸ قازاقتىڭ جاۋ كٶرٸپ, وعان ٶشپەندٸلٸكپەن قاراۋىنىڭ نەندەي سەبەبٸ بار
(مۇنى بازبٸرەۋلەر قۇراننان كەلگەن بۇيرىق دەر. اللانىڭ ماقساتى – ۇلت پەن ۇلىستى قارسى قويۋ بولسا, «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي» يدەياسى قايدان شىعادى سوندا?). سەبەپ, سانامىزعا اراب سالت-ساناسىنىڭ دٸنمەن قوسا سٸڭٸسٸپ كەتۋٸندە عانا. ارابتىڭ دٸن قارىنداس تٷرٸك جۇرتىنا دا الابٶتەن قاراۋىنىڭ استارىندا كەشەگٸ وسمان يمپەريياسىنان قالعان «سالقىندىق» جاتىر. سول سەكٸلدٸ قازاقتىڭ حان مەن قاراشا اراسىنداعى دەربەس قاتىناسىنىڭ بۇزىلۋىنا وسى بٸر ەلدەن جۇققان سالت-سانانىڭ تيگٸزگەن ەسەرٸ مول (مۇنى اللا جەتكٸرسە, الداعى ۋاقىتتاردا كەڭٸنەن تولعاپ جازاتىن بولعاندىقتان وسى جەردەن تٸزگٸن تارتامىز).
بٸز ەنشەيٸندە بٸر مەسەلەلەر شەتٸندە «بابالار جولى – باستى مۇراتىمىز» دەپ ۇرانداتا جٶنەلەمٸز. سٶيتەمٸز دە, بەرٸن كەرٸسٸنشە جاسايمىز. زايىرلى قوعام زاڭدىلىقتارىن باتىستان ٸزدەگەن «دانىشپاندارىمىزعا» مىنا بٸر جايعا قايىرا قاراۋدى قاتاڭ ۇسىنامىز. تۇران توپىراعىندا سالتانات قۇرعان دەموكراتييانىڭ جارقىن ٷلگٸلەرٸ بولىپ سانالاتىن «دات», «حانتالاپاي», «حانتالاق», «قازى» (...اشۋلانساڭ ابىلاي, كٶتەرٸپ قازعا سالارمىن. بۇقار) سەكٸلدٸ كٶپتەگەن ۇعىمدارىمىزدىڭ تانىمدىق تابيعاتىنا تەرەڭٸرەك بويلاسا دەيمٸز (مۇنى ٶزگەلەرمەن سالىستىرا وتىرىپ, جٸتٸ زەردەلەۋدٸ زاڭگەرلەرٸمٸز بەن تاريحشىلارىمىزدىڭ, سونداي-اق ساياساتتانۋشىلارىمىزدىڭ ارىنا امانات ەتەمٸز).
سونىمەن جوعارىداعى ۇعىمعا قايىرا ورالىپ, ونىڭ قالايشا ترانتسفورماتسيياعا تٷسكەندٸگٸ جايىندا قىسقالاي سٶز تٷيٸندەي كەتەيٸك. دالا دەستٷرٸنٸڭ تٷسٸنٸگٸنە مٷلدە جات, ادامنان (دۇرىسى پاتشادان) اقيقات جاساپ, وعان باس شۇلعىتۋ تەسٸلٸنٸڭ ورنىعۋىنا ورىس وتارشىلدىعىنىڭ قوسقان ٷلەسٸ مول. تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, تٶل تٷسٸنٸكتٸ تالقان ەتۋدٸڭ ەڭ بٸر تٶتە جولى – سەنٸم مەسەلەسٸ ەكەندٸگٸ سٶزسٸز. ال ونىڭ قاينار باستاۋىنىڭ دٸننەن تامىر تارتاتىنى تاعى دا بەلگٸلٸ.
II ەكاتەرينا پاتشايىم تۇسىندا, ميلاديدٸڭ 1785 جىلىنىڭ قاراشاسىندا قابىلداعان جارلىق قۇجاتتا: «...قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) اراسىنا قازان تاتارلارىنان ٸرٸكتەپ, بٸزگە شىن بەرٸلگەن, سەنٸمدٸ مولدالاردى جولداۋ قاجەت. ولار قازاقتاردى پاتشاعا بەرٸلگەن رۋحتا تەربيە جٷرگٸزسٸن. بۇل مولدالاردىڭ شىعىنىن ٷكٸمەت موينىنا الىپ, ٷزدٸك مٸندەت اتقارعاندارعا سىي-سيياپات بەرٸلٸپ تۇرسىن» دەپ جازىلعان ەكەن. وسىلايشا «ۋكازنىي مولدا» مانداتىن يەمدەنٸپ, دٸن اتىن جامىلعان وسى جانداردىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى وتارشىلدىق يدەياسىن ودان ەرٸ جٷرگٸزۋ ەدٸ. جوعارىداعى جارلىقتا كٶرسەتٸلگەندەي, پاتشاعا قاتىستى جاعىمپازدانۋ مەن جارامساقتانۋدىڭ نەشە الۋان تەسٸلدەرٸن ويلاپ تاۋىپ, كٷن ۇزاق اق پاتشاعا العىس ايتۋ مەن سالاۋات جاۋدىرۋ بۇلاردىڭ ەڭ نەگٸزگٸ جۇمىسى-تۇعىن. سول سەكٸلدٸ قاسيەتتٸ قۇران مەن حاديستٸڭ كەي ۇعىمدارىن باسقالاي بۇرمالاپ, قازاق سوتسيۋمىنىڭ ساناسىنا باسشىدان سەسكەنۋ مەن قورقۋدى ورنىقتىرعان دا وسى «شٸركٸندەر» ەدٸ. سودان بەرٸ قارييا تاريح دٶڭگەلەگٸ ٷش عاسىرعا اۋناسا دا وسى «سالقىننىڭ» سالدارى, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن مەشٸت مۇنارالارىنان ەۋەلەگەن شاريعات ۋاعىزدارىنان جيٸ-جيٸ بايقالىپ قالادى. ەل ەكونوميكاسى مەن ەلەمدٸك ساياساتتى «پاتشانىڭ اماندىعىمەن» تٷسٸندٸرۋگە تىرىسقان ەسكٸ مەتوديكانىڭ قاي عاسىردىڭ قاڭسىعى ەكەندٸگٸن ساۋ ادام ساناسى بٸردەن سارالاي الادى.
XXI عاسىردا پروگرەسسيۆتٸ ويلاۋدى تولىعىمەن تەجەپ, حالىقتى «مۇنداي ٶتٸرٸكتەردٸڭ» جٶرگەگٸندە تەربەۋ دەگەنٸمٸز شىنىمەن, ۇيات تەگٸ. ايتپاقشى, بيىلعى جەر ساۋداسى ناۋقانىندا مولدا-قارالاردىڭ قاسيەتتٸ دٸندٸ كٶرٸنگەن جەرگە كٶلەگەيلەگەن ەرەكەتتەرٸ بۇعان تاعى بٸر كٶزٸمٸزدٸ جەتكٸزدٸ. ادام زەۋزەتٸنٸڭ ارعى تەگٸ توپىراق دەسەك, جەر مەسەلەسٸ جان مەن قان, ۇلت پەن ۇرپاق مەسەلەسٸ عوي. تٸرٸدە تٷتٸنٸڭدٸ تٷتەتەر, ٶلسەڭ دەنەڭدٸ دامىلداتار تٸرەگٸڭدٸ ساتۋ دەگەنٸڭ, راسىمەن-اق اقىلعا تومپاق نەرسە. مۇنى ايرىقشا ايتىپ وتىرعان سەبەبٸمٸز, وسى بٸر جايت حان مەن قاراشا اراسىنىڭ تىم الىستاپ كەتكەندٸگٸن, جوعارىداعى تانىم تٷسٸنٸگٸمٸزدٸ قانشالىقتى تابان استى قىلعانىمىزدى تٷسٸندٸرٸپ بەرگەن ٷلكەن بٸر وقيعا بولدى.
[caption id="attachment_19824" align="alignleft" width="327"]
«ەسكەندٸر» سيندرومى
(نەمەسە نەپسٸ ٸشٸندەگٸ حال)
بٸزدٸڭ تٷسٸنٸگٸمٸزدە شەكٸرت اتاۋلى ۇستاز ۇستانىمىن ەرٸ قاراي جالعاستىرۋشى مۇراگەر سەكٸلدٸ. كەيدە وسى قاعيدانىڭ بۇزىلىپ, باسقالاي باعدار تارتىپ كەتەتٸنٸ تاعى دا بار. اباي ٶزٸنە پٸر تۇتقان فزۋلي, شەمسي, سەيحالي, ناۋاي, ساعدي, فيرداۋسي, حوجا حافيز ٸسپەتتٸ الىپتار شوعىرىنىڭ كٶزقاراسىنان بٶلەك, جەكەلەي جول تاڭداعان ايرىقشا تۇلعا. بۇعان مىنا بٸر دەرەكتٸ كەلتٸرسەك تە بولادى. تٶبەدەگٸ اتى اتالعان ۇستازدارىنىڭ دەنٸ ەسكەندٸر زۇلقارنايىندى جەرٸنە جەتكٸزە ماقتاپ, اسپانداتىپ ەكەتسە, اباي كەرٸسٸنشە جازعان. ابايدىڭ الدىڭعى اقىنداردان باستى ايىرماشىلىعى, پوەمانى تاريحي دەرەكتٸلٸككە ەمەس, تانىمدىق قاباتتارعا قۇرىپ, ادام بولمىسىنىڭ مەنٸن ٸزدەيدٸ. مٸنە, بٸز قاۋزاماق مەسەلەنٸڭ تٶركٸنٸ دە وسى.
تٶبەدەگٸ اتى اتالعان ۇستازدارىنىڭ دەنٸ ەسكەندٸر زۇلقارنايىندى جەرٸنە جەتكٸزە ماقتاپ, اسپانداتىپ ەكەتسە, اباي كەرٸسٸنشە جازعان. ابايدىڭ الدىڭعى اقىنداردان باستى ايىرماشىلىعى, پوەمانى تاريحي دەرەكتٸلٸككە ەمەس, تانىمدىق قاباتتارعا قۇرىپ, ادام بولمىسىنىڭ مەنٸن ٸزدەيدٸ.
اڭداعان ادامعا اباي جازعان ەسكەندٸردٸڭ «سوعىسى» جۇمىر جەر ٷستٸندەگٸ مايدان ەمەس, ادام بولمىسىنىڭ ٸشٸندەگٸ نەپسٸمەن كٷرەس. قايىرا ايتايىق, بۇعان سىرتقى ورتانىڭ تيتتەي دە قاتىسى جوق.
مۇنى حاكٸمنٸڭ ٶز پەلساپاسىمەن پايىمدار بولساق, «ماحاببات پەن عاداۋاتتىڭ» بٸتٸسپەس مايدانى عانا.
وسى جۇرت ەسكەندٸردٸ بٸلە مە ەكەن?
ماكەدونييا شاھارى وعان مەكەن.
فيليپ پاتشا بالاسى ەر كٶڭٸلدٸ,
ماقتان سٷيگٸش, قىزعانشاق ادام ەكەن.
ٶلەڭنٸڭ العاشقى جولدارى بيلەۋشٸنٸڭ اۆتوبيوگرافيياسىنان اقپار بەرسە, سوڭعى جولى ونىڭ «ماقتانسٷيگٸشتٸگٸ» مەن «قىزعانشاقتىعىنا» قاتىستى. مٸنە, گەپتٸڭ بەرٸ وسىندا جاتىر. وسى ەكٸ فەنومەن (ماقتان مەن قىزعانىش) وقيعانىڭ ەڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸ دەسەك تە بولادى. ابايعا سالساق, ادام تاقىلەتٸنٸڭ تۋمىسىندا بار «بۇل ەكەۋدٸڭ» كٸسٸگە تيگٸزەر كەسەپاتى مەن جەمٸرلٸگٸ جەتٸ باستى ايداھاردان دا كٷشتٸ. ال, ول جەكەلەي كٸسٸنٸڭ عانا ەمەس, دٷيٸم جاندى بيلەگەن پاتشانىڭ بويىنان تابىلسا شە? ەرينە, ويلاۋدىڭ ٶزٸ قورقىنىشتى. دەسەك تە مۇنىڭ كٶپكە كەلتٸرە قويارداي سونشالىقتى زييانى جوق. نەگە دەيسٸز عوي? كٶپ كٶنگٸش, ول سوندىعىمەن دە توبىر. ونىڭ بٸر نەرسەگە بەيٸمدەلگٸشتٸگٸ سونداي, كٸم بيلەسٸن سونىڭ ٸس-ەرەكەتٸنە قاراي يكەمدەلە بەرەدٸ.
حاكٸمنٸڭ
«...سول كٷندە حوشامەتشٸ ايتادى ەكەن:
حاننىڭ حانى, پاتشانىڭ پاتشاسى دەپ» وتىرعانى دا سول. بۇل تەندەنتسييا جۇمىر جەر بەتٸندەگٸ يسٸ توبىردىڭ تابيعاتىنا تەن نەرسە دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. ەيگٸلٸ جاپون جازۋشىسى ر. اكۋتاگاۆا ٶزٸنٸڭ بٸر ەڭگٸمەسٸندە پاتشانىڭ پار ٶگٸز جەككەن كٷيمەسٸنٸڭ بٸر شارۋانى قاعىپ كەتەتٸنٸ جايىندا جازادى. سوندا ەلگٸ بەيباقتىڭ «وسى بٸر اسا باقىتتى سەتتٸ» تاعدىرىنا جازعان تەڭٸرٸنە جىلاپ العىس ايتاتىنى بار. مٸنە, توبىرلىق تانىم دەگەنٸمٸز – وسى. بٷگٸندە سٸز بەنەن بٸز اباي مەن اكۋتاگاۆانىڭ بۇل مىسالىنان قانشالىقتى ايىرماشىلىق كٶرٸپ وتىرمىز. اۋماعان ٶز حالٸمٸز عوي...
قازاق دٷنيەتانىمىنداعى «ەبٸلحايات» نەمەسە «مىقان اعاشى» ٸسپەتتٸ ۇعىمداردىڭ نەگٸزگٸ مەنٸ مەڭگٸلٸك ٶمٸرگە قاتىستى. قۇرانداعى قىزىر مەن مۇسا عاليھسەلەمنٸڭ ٶلٸ بالىق تٸرٸلەتٸن سۋ جاعاسىندا جولىعۋى دا وسىنى مەڭزەيدٸ. وسى بٸر جىردان جىرعا, اڭىزدان اڭىزعا اۋىسىپ جٷرە بەرەتٸن كٶشپەلٸ موتيۆ ەسكەندٸر پوەماسىندا دا ۇشىراسادى.
«...كەپكەن بالىق كەلتٸرتتٸ سوندا تۇرىپ,
سول سۋعا بالىقتى الدى بٸر جۋدىرىپ.
يسٸ, دەمٸ ٶزگەشە بولىپ كەتتٸ,
تاڭ قالدى مۇنىڭ بەرٸن سۋعا جورىپ...».
دەستٷلٸ تٷسٸنٸككە سالىپ پايىمدار بولساق, بۇل جەردەگٸ «بالىق» ۇعىمى مەڭگٸلٸكتٸڭ مەنٸ تۋرالى. سوندا ادامنىڭ مەڭگٸلٸككە ٶمٸر سٷرۋگە قۇزٸرەتٸ بار ما ٶزٸ? شەكەرٸمگە سالساق: «نەپسٸسٸن جەڭگەن ادام مەڭگٸلٸك, وعان ەشبٸر ٶلٸم جوق» دەيدٸ. حالقىمىزدىڭ ەندٸ بٸر ۇعىمىندا مەڭگٸلٸك پەلساپاسى باقيعا تيەسٸلٸ. قازاقتىڭ باقي ۇعىمىنىڭ الدىنا مەڭگٸ سٶزٸن قوساقتاپ «مەڭگٸباقي» دەپ سٶز ساپتاۋى دا وسىنى مەڭزەيدٸ. قىسقاسى, تۇمسا تٷسٸنٸكتٸڭ شٷڭەت ۇعىمدارىنىڭ استارىندا «ٶمٸردٸڭ مەنٸن» ٸزدەۋ سۇراعىنىڭ جاسىرىلىپ تۇرعاندىعى ايان.
«...سول ەسكەر سۋدى ٶرلەپ تالاي جٷردٸ,
سۋدىڭ باسى بٸر قۇزار شاتقا كٸردٸ.
شاتتىڭ اۋىزىن بەكٸتكەن التىن قورعان,
قاقپاسىن بەكٸتۋلٸ كٶزٸ كٶردٸ...»
قازىنالى التىن قورعاندى اللانىڭ حيكمەتٸ دەسەك, بۇل جەردەگٸ «قاقپا» كەدٸمگٸ فيزيكالىق قاقپا ەمەس, تانىمدىق مەسەلە عوي. پەندەنٸڭ كٶكٸرەك كٶزٸن شەلمەن كٶمكەرگەن كەدٸمگٸ قارا قاقپا. «جٷرەكتٸڭ كٶزٸنە» قويىلعان وسى بٸر قاقپا اۋزىنداعى قۇلىپتىڭ اتاۋى «ماقتان» مەن «قىزعانىش» ەكەندٸگٸ داۋسىز.
«...قاقپانىڭ ار جاعىنان بٸرەۋ كەلدٸ,
كٷزەتشٸسٸ سول ەكەن دىبىس بەردٸ.
قاقپانى ساعان اشار رۇحسات جوق
بۇل – قۇدايعا باستايتىن قاقپا دەدٸ...».
دانىشپان جاسىرعان جۇمباقتىڭ قۇپيياسى ەپتەپ سەتٸنەيٸن دەدٸ. پوەمانىڭ بارلىق شۋماعىن تالداپ وتىرۋ بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸمٸز ەمەس.
بٸر نەرسەنٸ انىق دەيمٸز. ول اللاعا اپارار جولدىڭ ادام كەۋدەسٸندەگٸ قاقپانىڭ اشىلۋىمەن تٸكەلەي بايلانىستا ەكەندٸگٸ عانا.
[caption id="attachment_19825" align="alignright" width="215"]
«وت ەمەس قوي دوزاق تا»
قازاق دٸن قايراتكەرلەرٸنٸڭ رۋحاني ۇستازى بولعان, عۇلاما عالىم يمام عازالي ٶزٸنٸڭ «يحييا» اتتى ەڭبەگٸندە: «بٸز ٷمبەتٸمٸزدٸڭ دەڭگەيٸنە (اقىل دەرەجەسٸنە) قاراي سٶيلەۋگە بۇيىرىلدىق» دەگەن پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) بٸر حاديسٸن كەلتٸرەدٸ. بۇل ويعا تٷسٸندٸرمە جاساماس بۇرىن مىنا بٸر جاناما مىسالعا دا نازار اۋدارا كەتەلٸك. كەشەگٸ قىزىل قىرعىننىڭ قۇربانى بولعان الاشتىڭ جاس ارىستانى سماعۇل سەدۋاقاسوۆ: «بٸزدٸڭ قازاق تەورييالىق تۇجىرىمداردى تٷسٸنبەيدٸ. وعان كٶز الدىندا كٶرٸپ تۇرعان قويى, كيٸزٸ, ارباسى تۋرالى ايتساڭ عانا ۇعادى», – دەيدٸ. بٸز بۇدان جاس سماعۇلدىڭ حالقىنا قانشالىقتى جاقىن بولعاندىعىن, كەز كەلگەن جاڭا يدەيانى ۇلتتىڭ بولمىسى مەن تانىم تٷسٸنٸگٸنە ساي تەسٸلدەرمەن ۇعىندىرماققا تالاپتانعانىن كٶرەمٸز. جوعارىداعى پايعامبار سٶزٸ دە دەل وسى ماقساتتا ايتىلىپ تۇر. ٷمبەتٸ نەبٸر نەرسەنٸ تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن ولاردىڭ تانىمىنا تەن ٶلشەمدەرگە ٶتكەندٸگٸن, جاراتۋشى تاراپىنان سولاي بۇيىرىلعاندىعىن دا اڭعارۋىمىزعا بولادى. بۇل جەردە نەبيدٸڭ عۇمىر كەشكەن ۋاقىتىنىڭ بٸزدەن اتتاي 1400 جىل بۇرىن ەكەندٸگٸن دە ەستە ۇستاعانىمىز ابزال. سوندىقتان قاسيەتتٸ قۇران كەرٸمدە ايتىلاتىن «جۇماق», «توزاق» ۇعىمدارى مەن پايعامبار حاديستەرٸندە كەلەتٸن «دەججەل, «مەدٸ», «يسا», «ياجٷج», «ماجٷج» سەكٸلدٸ كٷردەلٸ يدەيالار سول كەزگٸ ادامداردىڭ قابىلداۋىنا لايىق مىسالدارى مەن تٷسٸندٸرٸلگەنٸ انىق. ەندەشە وسى جاعدايلاردى ەش ەسكەرمەستەن, قۇران اياتتارى مەن پايعامبار حاديستەرٸن تۋرا ماعىناسىندا قابىلداۋعا بولا ما ەكەن?! ەلبەتتە, بولمايدى دەيمٸز. مٸنە, وسىنداي مٷگەدەك تانىم «مولدالىققا» قارسى بولعان ويشىلدىڭ بٸرٸ – شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى.
«...مولدەكە-اۋ, ولاي ەمەس قوي,
قىز قۇشىپ جەمٸس, جەمەس قوي.
مىسالمەن ايتقان كەڭەس قوي,
تەپسٸرلەۋگە ميىڭ تار...».
«بەيٸستە بار سۇلۋ جار» دەپ اتالاتىن وسى ٶلەڭٸندە شەكەرٸم پەيٸشتەگٸ حور قىزى تۋرالى تٷسٸنٸككە قارسى شىعادى. نە نەرسەنٸ بولسىن اقىلىنا سالىپ سارالايتىن دانىشپاننىڭ مۇنى قابىلداي الماۋىنىڭ مىناداي دا سەبەپتەرٸ بار ما دەگەن ويدامىز. بٸرٸنشٸدەن, ادامنىڭ «قىز قۇشۋ» ٷشٸن دەنەسٸ, دۇرىسى نەپسٸسٸ بولۋى شارت. ال نەپسٸسٸ بولعان جەردە كٷنە مەن قيياناتتىڭ بولماي قويمايتىنى تاعى دا انىق (بۇعان مىسال رەتٸندە ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ جۇماقتان قۋىلۋ حيكاياسىن ەسٸڭٸزگە تٷسٸرسەڭٸز بولادى). جٷگٸرگەن اڭ مەن ۇشقان قۇستى تورعا تٷسٸرگەن «تاماق» ەكەندٸگٸن ەسكەرەر بولساق, پەرٸشتەنٸڭ كٷنەدان پەك بولۋىنىڭ سەبەبٸ نەپسٸدەن شەت بولعاندىعىندا عوي.
ەكٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ بار ماقساتىمىز التىن شاتىرلى بيٸك ٷيلەردە تۇرىپ, حور قىزىن قۇشپاق, «جۇماق» ٷشٸن عانا جاراتقانعا جالبارىنعان بولساق, مۇنىمىز ەندٸ تازا «ساۋداگەرلٸك» قوي (مۇنىڭ پەنيلٸك تٸرشٸلٸكتەگٸ تەن قالاۋىنان نەندەي ايىرماشىلىعى بار). نەپسٸنٸڭ تورىنا شىرمالعان مۇنداي ماتەريالدىق سانامەن جاراتقانعا جاقىنداۋ دەگەنٸمٸز ەش مٷمكٸن ەمەس. مٸنە, شەكەرٸم يدەياسىنىڭ شىندىعى وسى.
«...وت ەمەس قوي دوزاق تا,
دٷنيە ٸسٸ جوق و جاقتا.
بارامىز عوي قوناققا,
سوندا انىقتاپ بايقالار...».
بٸز تاقىرىپقا شىعارىپ وتىرعان وسى ٶلەڭنٸڭ العاشقى جولىندا ٷلكەن مەسەلە تۇر. جالپاق تٸلگە جاتقىزىپ ايتار بولساق, «دوزاق دەگەنٸمٸز وت ەمەس» دەيدٸ شەكەرٸم. سوندا ەلگٸ مولدالاردىڭ «ويباي, ەرتەڭ توزاقتا ادامدى لاپىلداتىپ جاندىرادى ەكەن» دەگەن لەپەسٸ قايدا قالدى?
شەكەرٸم قولدانىپ وتىرعان بۇل جەردەگٸ «وت» مەسەلەسٸ «مورال» ۇعىمى. مورالدىق قينالىستى تٸل سۋرەتتەپ بەرۋگە دەرمەنسٸز بولعاندىقتان, مۇنى ادام ەلەستەتە الاتىنداي مىسالدارمەن بەينەلەپ بەرٸپ وتىر. ايتالىق, ادام اۋىرعاندا اۋرۋدىڭ قيىندىعىن تٸلمەن جەتكٸزۋ ەش مٷمكٸن ەمەس.مۇنى بەينەلەپ «دەنەسٸ وتتاي جانىپ تۇر ەكەن, يا بولماسا مۇزداي بولىپ قاتىپ قالىپتى» دەگەن مەتافورا تەسٸلدەرٸ ارقىلى عانا تٷسٸندٸرۋگە بولادى. مۇنىڭ بەرٸ «مىسالمەن ايتقان كەڭەس قوي», ەتتەڭ, وسىنى تٷسٸنۋگە «ميىڭ تار» دەيدٸ قاجى.
ەندەشە, مورالدىق ازاپ دەگەنٸمٸز – ار مەن ۇجداننىڭ سوتى ەكەن.
مەديتسينا عىلىمىنىڭ اتاسى, ەيگٸلٸ عالىم يبن سينا ٶزٸنٸڭ «رۋھ» اتتى ەڭبەگٸندە وسى ويىمىزدى قۋاتتاپ: «اقىرەتتە ادامنىڭ دەنەسٸ بولمايدى, جاناتتىڭ راحاتى مەن توزاقتىڭ ازابىن دەنە ەمەس, جان تارتادى» دەيدٸ.
پايعامبار حاديستەرٸندە كەلەتٸن كەي ۇعىمداردىڭ استارلى مەنٸ بار ەكەندٸگٸن, ول بەينەلٸ مىسال تٸلٸندە بەرٸلگەن يدەيا ەكەندٸگٸن جوعارىدا ايتقان بولاتىنبىز. مەسەلەن, «دەججەل» ۇعىمىن عالامتور دەسەك, «كٷننٸڭ باتىستان شىعۋى», عىلىمنىڭ ەۋروپاعا (باتىسقا) اۋىسۋى بولۋى بەك مٷمكٸن. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸمٸز ەبجات عىلىمىنىڭ بٸلگٸرٸ, عۇلاما عالىم اقجان ماشاني: «پايعامبارىمىز (س.ع.س) بٸر حاديسٸندە ايتقان ەكەن: «بٸلٸمدٸ مەيلٸ, ول قىتايدا بولسىن مەڭگەرٸڭدەر. سەبەبٸ, بٸلٸمدٸ بولۋ ەر مۇسىلمان ٷشٸن مٸندەتتٸ». پايعامبار (س.ع.س.) وسى سٶزٸنە وي جٷگٸرتٸپ تالداپ كٶرەلٸك. بۇل جەردەگٸ «قىتاي» (سين) دەگەندٸ ٶز مەنٸندە قابىلداۋعا بولا ما? بۇل سٶز تۇسپالداۋ بولسا كەرەك. ەندٸ ەبجات كەستەسٸن پايدالانىپ, ساندىق مەنٸن انىقتايىق. س-90, ي-10, ن-50 جيىنى بولادى 150 نەمەسە 100+50. ەندٸ وسى ەكٸ ساننىڭ ەرٸپتٸك بالاماسىن الامىز. 100-ق (قاف) ن-50 (نۋن). اراب تٸلٸندە قن, وقىلۋى «قاننۋن» (كاننون) – زاڭ, مٶلشەر دەگەن سٶز. دەمەك, «قىتايدان ٷيرەن» دەپ وتىرعان ۇعىمدى قاف پەن نۋن – تەڭٸردٸڭ زاڭىن ٷيرەنٸپ, اللانىڭ جولىمەن جٷرۋ دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك», – دەيدٸ. مٸنە, بٸزدٸڭ نە نەرسەنٸ بولسىن تۋرا تٷسٸنٸپ, كەلتە پايىم جاساۋىمىزدىڭ مەنٸ ينتەرپرەتاتسييانىڭ, شەكەرٸمشە ايتساق, تەپسٸردٸڭ جوقتىعىنان ەكەن. سونىڭ كەسٸرٸنەن يسلام ەلەمٸ بٷگٸندەرٸ مەدەنيەت پەن ٶركەنيەت وشاعى رەتٸندە تولىق توقىراپ, تەك دٸن رەتٸندە عانا ٶز فۋنكتسيياسىن اتقارىپ وتىر.
جامان تەپسٸر جايىلىپ جەر جٷزٸنە,
دٸن دەسە, تۇرا قاشتى ەر ازامات.
بار وبالى ولاردىڭ تەپسٸرشٸدە,
اداسىپ نۇرلى اياتقا جاعىپتى تات.
ۋاقىت توزاڭىنا كٶمٸلگەن وسى تٷسٸنٸگٸمٸزدٸ جەلدەتٸپ, كٶڭٸل كٶزٸمٸزدٸ بٸتەگەن بۇل «تاتتان» بٸزدەردٸ كٸم تازارتار ەكەن? ەلدە, «اسپانداعى جۇلدىزدىڭ اعۋىن اللانىڭ شايتاندى قۋالاعان تاسى» دەگەن تاسىر تٷسٸنٸكپەن وتىرا بەرەيٸك پە?
تٷزەمدٸك ەليتا
I
وتارلاۋشى ەل ٶزٸنٸڭ ستراتەگييالىق ماقساتىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن جەرگٸلٸكتٸ (ياعني وتارلانۋشى) ەلدەگٸ كادر ساياساتىن تولىققاندى شەشٸپ الۋى كەرەك. XIX عاسىردا قازاق توپىراعىندا تاعان تٸكتەگەن وقۋ ورىندارى وسى ماقساتتا بوي كٶتەرگەن بولاتىن.
«ينتەرناتتا وقىپ جٷر
تالاي قازاق بالاسى –
جاڭا ٶسپٸرٸم, كٶكٶرٸم,
بەينە قولدىڭ سالاسى.
بالام زاكون بٸلدٸ دەپ
قۋانار اتا-اناسى.
ويىندا جوق ولاردىڭ
شاريعاتقا شالاسى,
...يا تٸلماش, يا ادۆوكات
بولسام دەگەن بەرٸندە وي,
كٶڭٸلٸندە جوق ساناسى...».
ابايدىڭ وسى ٶلەڭٸندەگٸ ٷرەيٸ مەن الاڭى نەگٸزسٸز ەمەس ەدٸ. قازاق بالاسىن ۇلت قاينارىنان قارا ٷزدٸرٸپ, ورىس تانىمىندا تەربيەلەۋ – ينتەرناتتىڭ ەڭ باستى ماقساتى-تۇعىن. وسىلاردىڭ ٸشٸنەن قازاققا كەلگەندە قاتىباس, ەشتەڭەدەن تايسالمايتىن ايارلارىن ارنايى سۇرىپتاپ الىپ, قولدارىنا بيلٸك بەرٸپ, ەل ٸسٸنە جۇمىلدىرىپ وتىرۋدى دا وتارشىلدار ۇمىت قالدىرعان جوق. وسى توپ تاريحتا «تٷزەمدٸك ەليتا» دەپ اتالادى. مۇنى بەلگٸلٸ تاريحشى س.مەشٸمباەۆ تا ٶز ەڭبەگٸندە اتاپ ٶتكەن بولاتىن. ال قازاق اراسىندا بۇلار اسا اۋسار ەم قاتىگەز قىلىعىمەن كٶبٸرەك كٶزگە تٷسكەندٸگٸنەن بولسا كەرەك, ەل ەسٸندە «تەرٸس وقىعاندار» دەگەن اتقا يە بولدى. ەرٸدەن تاعان تارتقان وسى بٸر يدەيادان قازاق حالقى بٸر كٸسٸدەي كٶرەشەك كٶردٸ. ماناعى اباي الاڭداعان «كٶڭٸلٸندە جوق ساناسى» كەمٸستٸگٸ كٶپ نەرسەگە كٶز جەتكٸزٸپ تۇرعان ەكەن. راسىندا, اقىننىڭ ايتقانى ايداي كەلدٸ. شولاق بەلسەندٸلەردٸڭ بۇل ەرەكەتٸنەن يسٸ قازاق بالاسى ازاپ شەگٸپ, الاش دالاسى اق سٶڭكە سٷيەككە بويالىپ قالدى.
II
بٸردە بٸر توپ ۇستازدار قاۋىمى شاي ٸشٸپ, جايلانىپ وتىرمىز. ەڭگٸمە اۋانى تٶرت جىلدا بٸر اۋىساتىن باسشىلىققا قاراي اۋىستى. ەندٸگٸ باسشىمىزدىڭ كٸم جەنە ونىڭ قانداي بولماعى بٸراز تالقىعا تٷستٸ. مەندە تىنىش وتىرا الماي, «انا بٸر اعامىزدىڭ عالىمدىعىنان بٶلەك ەلشٸلٸگٸ مەن مەيٸرباندىعى قانداي, ورىنتاققا وسى ادام لايىق» دەدٸم. «جوق» دەدٸ قاپتالدا وتىرعان ەرٸپتەسٸم جۇلىپ العانداي, «ول تىم قازاقى, بولمايدى» دەدٸ. «راس» دەدٸ كەلەسٸ ەرٸپتەسٸم دە ەلگٸنٸڭ سٶزٸن قوشتاپ, «بۇل ادامىڭىز «تىم جۇمساق», جارامايدى» دەدٸ. «سوندا قانداي بولۋ كەرەك» دەدٸم مەن دە قارىمتا سۇراققا كٶشٸپ. «اناۋ كٸسٸنٸڭ بولعاندىعى دۇرىس» دەدٸ ٷشٸنشٸ ەرٸپتەسٸم. «ٶزٸنٸڭ ورىسشاسى قانداي, پاتشامەن دە قارىم-قاتىناسى جامان ەمەس, تىم پىسىق ادام» دەدٸ اعىنان جارىلىپ. وسىنىڭ سٶزٸن جٶن كٶرگەندەي بەرٸمٸز دە باس يزەسٸپ ورىنىمىزدان تۇردىق.
مەن وسى ەڭگٸمەدەن كەيٸن بۇل قازاقتىڭ كٸسٸنٸ باعالاۋ ٶلشەمدەرٸنٸڭ باياعىدا-اق باسقا ارناعا تٷسٸپ كەتكەندٸگٸن تٷسٸندٸم. تٷسٸندٸم دە تۇتاس بٸر ۇلتتىڭ ٸلكٸدەگٸ «تٷزەمدٸك ەليتا» ينەرتسيياسىمەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتقاندىعىن, قازٸرگٸ قازاق بيلٸگٸنٸڭ پەلساپاسى دا دەل وسى فورمۋلا تەسٸلٸمەن باسقارىلىپ وتىرعاندىعىن سەزٸندٸم.
P.S. قازٸر قازاقييادا كەزەك كٷتتٸرمەستەن قولعا الىنۋعا تيٸس شارۋا, مەملەكەت بيلٸگٸن جاپپاي شىرماۋىقشا جايلاعان ۇلتانقۇلداردى الپامىستارمەن (ۇلت زييالىسىمەن) اۋىستىرۋ ساياساتى دەر ەدٸك. مۇنى بەينە بٸر رۋحاني رەفورما دەپ اتاساق تا بولادى. نەگە دەيسٸز عوي?
سەبەبٸ, تۇلعا كٶرمەگەن ەلدٸڭ تانىمى تٶمەندەگٸدەي شەككە دەيٸن قۇلدىراپ, كٶپسٶزدٸلٸك پەن كٶزبوياۋشىلىق ورىن الادى. ونداي ەلدە ۇلتتىق يدەيا دا, ۇلى مۇرات تا بولمايدى. تەك بٸر ادامنىڭ كٶڭٸل كٷيٸنە قۇرىلعان «قۇلدىق قىزمەت» قانا بولادى.
«ادامدى قۇداي جاراتادى, قوعام ٶسٸرەدٸ» دەگەن بٸر تەمسٸل بار.
بٸز بۇعان يدەولوگييا – ەكە بولسا, اقپارات –شەشە, ال ادام ساناسى وسى ەكەۋٸنٸڭ تٶل پەرزەنتٸ دەگەن وي قوسقان بولار ەدٸك. ەندەشە, ەڭگٸمە تٶركٸنٸ قازاق قوعامىمەن ونىڭ «اتا-اناسىنىڭ» اقۋالى جايىندا بولىپ وتىر عوي.
مٸنە, بٸز بۇل ساۋالدارعا قاعازداعى قازاقستان تۋرالى عاجايىپ ەرتەگٸلەرمەن ەمەس, قارا جەر ٷستٸندەگٸ ٶز ٶمٸرٸمٸزدٸڭ شىندىعى مەن جاۋاپ قاتساق جٶن بولار ەدٸ...
ىقىلاس وجايۇلى,
اقىن, جۋرناليست, ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى.
