پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكس-ەكٸمٸ عالىمجان جاقييانوۆ ٶزٸنٸڭ «ٶمٸر بەلەستەرٸ» اتتى كٸتابىندا ينۆەستورلاردىڭ بٸزدٸڭ بيلٸك ٶكٸلدەرٸن قالاي الدايتىنىن, انىق ايتقاندا قالاي اربايتىنىن ايتىپ بەرگەن.
بٸزدٸڭ بۇل جولعى كەيٸپكەرٸمٸز – الەكساندر ماشكەۆيچ. وليگارح, ميللياردەر. نەمەسە عالىمجاننىڭ ٶز سٶزٸمەن ايتقاندا «مايشەكە». سونىمەن...
"جالپى وسى «ينۆەستيتسييا» تاقىرىبىنا توقتالىپ ٶتكەندٸ جٶن كٶرەمٸن. قارجىنى سىرتتان ەكەلٸپ, ەكونوميكامىزعا قۇيعان ينۆەستوردى كٶرگەن ەمەسپٸن. بارلىعى دا ٶز ەسەبٸمٸزدەن. ايتالىق, «كٶمٸر كەنٸشٸنە 20 ملن دوللار بٶلٸندٸ» دەپ ستاتيستيكا مەلٸمەتتەرٸن بەرەدٸ.
بٸراق, ول اقشا نە كٶمٸردٸڭ ٶزٸن ساتىپ تاپقان, نە بانكتەردەن نەسيەگە الىنعان. ول نەسيەنٸ دە قايتارۋ ٷشٸن كەيٸن كٶمٸر ساتىپ, ورنىن تولتىرادى. سوندا قاراساڭىز, قايتا اينالىپ, بەرٸ دە ٶز ەسەبٸمٸزدەن, ٶز قازبا-بايلىعىمىزدان تٷسكەن اقشادان شىعادى ەكەن. بۇل – «ينۆەستيتسييالارى». بىلايشا ايتقاندا, «ٶز تونىمىزدى» ٶزٸمٸزگە, تەك تەرٸس اينالدىرىپ, قىمباتقا ساتقانمەن بٸردەي.
سوندا وسىنداي ينۆەستوردان نە پايدا? مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن مۇنداي ساياسات نە بەرەدٸ? مۇنداي ينۆەستورلار كەتٸپ قالادى دەپ نەگە قورقامىز? كەتسە, ٶزٸمٸزدٸڭ ازاماتتاردىڭ قولىنان سول ٸس نەگە كەلمەسكە? كەتٸپ قالادى عوي دەپ ٷرەيلەنٸپ, ولارعا جەڭٸلدٸكتەردٸ نەگە بەرەمٸز?
قولىما تٷسكەن قۇجات-قاعازداردى قاراپ وتىرعانىمدا وسى سۇراقتار مەنٸ قاتتى مازالاعان ەدٸ.
كەزەكتٸ كەزدەسكەن «ينۆەستورىم» اليۋمينيي, فەرروقورىتپا زاۋىتتارىن جەنە 2 ٸرٸ ەلەكتر ستانسالاردى يەلەنگەن توپتىڭ سەركەسٸ – ا. ماشكەۆيچ ەدٸ.
الدىندا بۇل مىرزا ەكٸمشٸلٸكتٸڭ ەسٸگٸن تەۋٸپ كٸرٸپ جەنە قاسىنا قارۋلى ساقشىلارىن ەرتٸپ جٷرەدٸ دەپ ەستٸگەنمٸن. «نە ٸستەيمٸز?» دەپ اپپارات جەتەكشٸم ۆ.برىنكين سۇرادى.
ول ماعان: «مىنا ەكٸمشٸلٸك مەملەكەت ٷيٸ. ال سٸز ەكٸم رەتٸندە حالىقتىڭ اتىنان سٶيلەيسٸز. پرەزيدەنتتٸڭ, مەملەكەتتٸڭ سەنٸمدٸ ٶكٸلٸسٸز. ال, بۇلاردىڭ قارۋ اسىنىپ مەملەكەت عيماراتىندا جٷرگەنٸ ەشقانداي زاڭدىلىققا دا, ەتيكەتكە دە جاتپايدى» دەپ, مەن ويلاعان سٶزدەردٸ ايتتى.
يە, نامىس دەگەن بار عوي. «قارۋلى كٷزەتٸنٸڭ كٸرۋٸنە تىيىم سالىنسىن. كەلگەندەر بەلگٸلٸ ەرەجە بويىنشا كٸرسٸن. بٸز ٷشٸن بارلىق ادام تەڭ» دەدٸم.
وسى جٶنٸندە ەل اراسىندا قولداۋ پٸكٸر تارادى. «راسىندا, جاقييانوۆتٸكٸ دۇرىس. مەملەكەت رەسٸمٸ مەن رەمٸزدەرٸن بارلىق ادام تەڭ سىيلاۋى كەرەك. قالتامىز تولعان اقشا دەپ ەل نامىسىنا تيٸسپەيتٸندەي بولسىن».
مٸنە, ماشكەۆيچ كەلٸپ, ەدەتتەگٸدەي كەزەكسٸز كٸرەيٸن دەگەندە, قاتال توسقاۋىلعا تاپ بولىپ, ەل قاتارلى كەزەككە تۇرۋعا مەجبٷر بولدى. كەزدەسۋٸمٸزگە كەرەكتٸ مامانداردى شاقىرىپ, اشىق, جارييالى تٷردە وتىرىس ٶتتٸ. ول تٷن ورتاسىنا دەيٸن سوزىلدى...
ەڭ باستى مەسەلەلەر – سالىقتىڭ تولىق تٶلەمٸ, زاۋىتتاعى جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كٶتەرۋ, ەكولوگييا مەسەلەسٸ جەنە وبلىستىڭ ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالارىنا قاتىسۋ.
ەڭگٸمەنٸڭ بۇلاي ٶربيتٸنٸن ويلاماعان ماشكەۆيچ كٶمەككە ٶزٸنٸڭ ەكونوميستەرٸ مەن يۋريستەرٸن شاقىردى. ٷزٸلٸس كەزدەرٸندە مەنٸمەن وڭاشا سٶيلەسكٸسٸ كەلدٸ. ٷيرەنشٸكتٸ ەدٸسٸمەن مەنٸڭ جەكە باسىمنىڭ نە تٸلەيتٸنٸن سۇراماقشى بولدى.
«قانداي بۇيىمتايلارىڭ بار, ەيتپەسە بٶلەك شىعىپ داستارقان قۇرايىق نەمەسە الماتىعا كەلٸڭٸز – ەۋەجايدان ٶزٸم قارسى الامىن, قالاعانىڭىزدىڭ بەرٸن ۇيىمداستىرامىز» دەپ, تاعى باسقا دا «مايلى جٸلٸكتەرٸن» جىلپىلداپ ۇسىنا باستادى.
ٶزٸم ٷشٸن ەشنەرسەگە ەۋرە بولماي-اق قويسىن, تەك ٶزٸنٸڭ زاڭدى مٸندەتتەرٸن ورىنداسىن جەنە بار جومارتتىعىن مىنا حالىققا كٶرسەتسٸن دەدٸم. سەنبەدٸ عوي دەيمٸن. ٶيتكەنٸ بٸرٸنشٸ كەزدەسۋٸمٸز نەتيجەسٸز قالدى. بٸراز كٷن ٶتە مەنٸ تەلەفونمەن تاعى ٷگٸتتەدٸ. ايتقانىمنان قايتپادىم. بٸرنەشە كٸسٸنٸ جۇمسادى. اراسىندا مينيسترلەر دە تەلەفون سوقتى. ولارعا دا جاعدايدى تٷسٸندٸردٸم. ماشكەۆيچتٸڭ شىدامى تاۋسىلىم, مەنٸ جامانداپ «جوعارىعا» ايتقان سيياقتى. «نە بولسا, ول بولسىن, كٶپ بولسا قىزمەتتەن بوساتار» دەپ قىرسىعىپ جاتىپ الدىم جەنە ماشكەۆيچتٸڭ ايتقانىنا كٶنبەيتٸنٸمە ٸشتەي بەكٸنٸپ الدىم.
اياعىندا ماشكەۆيچ ٶز توبىمەن كەلٸپ, كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەر بويىنشا شارتقا قول قويدى. بۇدان بىلاي قارىم-قاتىناسىمىز وسى شارتقا بايلانىستى بولاتىنىنا كەلٸستٸك. وسىنداي كەزدەسۋدٸ جىلىندا بٸر رەت ٶتكٸزٸپ, جىل قورىتىندىلارىن قاراپ, جاڭا شارتتارعا قول قويىپ جٷردٸك. جىلدان جىلعا سالىق تٶلەمدەرٸ دە قوماقتى ٶسٸپ, جۇمىسكەرلەردٸڭ ايلىعى دا 2-3 مىڭ تەڭگەگە كٶتەرٸلٸپ وتىردى. باسقا دا تالاپتارىمىز ورىندالدى.
ماشكەۆيچپەن رەسمي جەرلەردە عانا كەزدەسٸپ جٷردٸم. بٸر رەت قانا الماتىعا بارىپ, قوناق ٷيدە ونىمەن وتىرىپ شاي ٸشكەنٸم بار. وندا دا اقىسىن ٶز قالتامنان تٶلەدٸم...
شەتەلدٸك ينۆەستورلارمەن قارىم-قاتىناسىمدا ولارعا تيتتەي دە تەۋەلدٸ بولماۋعا تىرىستىم. تٸپتٸ جاڭاعىداي شايدىڭ اقىسىنا دەيٸن تيياناقتاپ جٷردٸم. ەسەسٸنە ەشكٸم مەنٸ «ەلدٸڭ قامىن ويلاماي, شەتەلدٸكتەردٸڭ سويىلىن سوعىپ جٷردٸ, نە بولماسا بٸردەمەسٸن جەپ قويدى دەپ كٸنەلاي المايدى».
قارجىنى سىرتتان ەكەلٸپ, ەكونوميكامىزعا قۇيعان ينۆەستوردى كٶرگەن ەمەسپٸن. بارلىعى دا ٶز ەسەبٸمٸزدەن. ايتالىق, كٶمٸر كەنٸشٸنە 20 ملن دوللار بٶلٸندٸ دەپ ستاتيستيكا مەلٸمەتتەرٸن بەرەدٸ. بٸراق, ول اقشا نە كٶمٸردٸڭ ٶزٸن ساتىپ تاپقان, نە بانكتەردەن نەسيەگە الىنعان. ول نەسيەنٸ دە قايتارۋ ٷشٸن كەيٸن كٶمٸر ساتىپ, ورنىن تولتىرادى. سوندا قاراساڭىز, قايتا اينالىپ, بەرٸ دە ٶز ەسەبٸمٸزدەن, ٶز قازبا-بايلىعىمىزدان تٷسكەن اقشادان شىعادى ەكەن. بۇل – «ينۆەستيتسييالارى». بىلايشا ايتقاندا, «ٶز تونىمىزدى» ٶزٸمٸزگە, تەك تەرٸس اينالدىرىپ, قىمباتقا ساتقانمەن بٸردەي.
«گوللاندتىق اۋرۋ». ول نە?
بۇل ەكونوميكالىق قۇبىلىستىڭ «گوللاندتىق اۋرۋ» دەگەن رەسمي اتى بار. اۋرۋدىڭ ەمدەۋ جولىن دامىعان, دەموكراتييالىق مەملەكەتتەر ەلدەقاشان تاپقان. گوللاندييا, نورۆەگييا, اقش مەملەكەتتەرٸندە تابيعي رەسۋرستار جەنە ودان تٷسكەن اقشا تٸكەلەي پارلامەنتتٸڭ باقىلاۋىندا بولعاندىقتان, بۇل بايلىق حالىقتىڭ يگٸلٸگٸنە پايدالانىلۋدا.
بيلٸك باسىنداعى بٸراز ادام جوعارىداعى «گوللاندتىق اۋرۋدىڭ» بٸزگە كەلمەيتٸنٸن ايتقان بولاتىن. الايدا ۋاقىت ولاردىڭ قاتەلەسكەنٸن كٶرسەتتٸ.
بٷگٸن بۇل دەرت بٷكٸل ەكونوميكامىزدى شىرماپ, ەلٸمٸزدٸڭ, حالقىمىزدىڭ دامۋىنا بٶگەت بولىپ وتىر.
وسى جەردە ەسكەرە كەتەتٸن جايت, حالىق دەپ مەن قالىڭ جۇرتشىلىقتى ايتامىن. سول قالىڭ جۇرتىمىز بايلىقتىڭ قىزىعىن كٶرە الماي كەلەدٸ. ەكونوميكامىز ٶستٸ دەگەندٸ ٷكٸمەت شارشاماي-اق ايتادى, تسيفرلار مەن پايىزداردى كەلتٸرگەن بولادى, ال بٸراق حالقىمىزدىڭ, ەسٸرەسە اۋىلدىقتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى مەز ەمەستٸگٸ, جۇمىسسىزدىق جايلاپ العانى اقيقات.
ەلٸمٸزگە كەلگەن بٸر امەريكاندىق: «سونشاما بايلىقتارىڭ باردا قالاي كەدەي تۇراسىڭدار!» دەگەن ەكەن. بار مەسەلە سول قازبا بايلىقتارىمىزدى قالاي, كٸم ٶندٸرەتٸنٸ, قارجىنىڭ قانشالىقتى تٷسەتٸنٸ, ونى قالاي پايدالانىپ جاتقانى حالىق ٷشٸن ٷلكەن قۇپييا. حالىقتىڭ باقىلاۋىنان تىس قالعان ميللياردتاعان سومالار ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق اينالىمىنان تىس قالىپ تۇر".
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
