دەتكە قۋات قىلارىمىز — كەڭساي عانا. كەڭسايعا دا قاي اۆتوبۋس باراتىنىن بiلمەيمiز. سوندىقتان:
— مۇستافا شوقاي كٶشەسi! — دەدiك العاشقى كەزiككەن تاكسيستكە.
— ونداي كٶشە جوق, — دەدi تاكسيست جiگiت.
— بار! — دەدiك بiز دە ەسەمiزدi جiبەرگiمiز كەلمەي.
— ول قايدا?
— كەڭساي جاقتا.
جiگiت از-كەم ويلاندى دا, «وتىرىڭدار» دەگەندەي ىم ەتتi. تاكسي ەل-فارابي كٶشەسiمەن جوعارى قاراي زۋلاپ جٶنەلدi. سەلدەن كەيiن ٷنسiزدiكتi تاكسيستiڭ ٶزi بۇزدى:
— جاڭا قاي كٶشە دەدiڭدەر?
— مۇستافا شوقاي.
— مۇستافا شوقاي?.. قىزىق ەكەن. وسى قالادا قانشا جىل شوپىر بولسام دا, ونداي كٶشەنi ەستiمەپپiن. ايتپاقشى, مۇستافا شوقاي دەگەندەرiڭ ەلگi اتاقتى تاەكۆوندوشى ما? بiراق وعان بۇرىنعى پاتريس لۋمۋمبانىڭ كٶشەسiن بەرمەپ پە ەدi?
— جوق, ول مۇستافا ٶزتٷرiك قوي. مۇستافا شوقاي ونىڭ اتاسىنداي ادام.
— ە, بەسە! — دەدi تاكسيست كٷلiپ.
سولاي ەر نەرسەنi سٶز ەتiپ وتىرىپ كەڭسايعا دا جەتتiك.
— ەندi مۇستافا شوقايدى قالاي تابامىز? — دەدi شوپىر جiگiت.
— ٶزiمiز iزدەپ كٶرەيiك, — دەدiك بiز تار كٶشەلەردە تاكسيدi «ەۋرەلەگiمiز» كەلمەي.
جولاي كەزدەسكەن كٶلدەنەڭ كٶك اتتىلاردان سۇراستىرا باستادىق. بiرi باسىن شايقايدى, بiرi يىعىن قيقاڭ ەتكiزەدi, تاعى بiرi شوقاي اتىن تۇڭعىش ەستiگەندەي بەتiمiزگە باجىرايىپ قارايدى.
«شىن جىلاسا سوقىر كٶزدەن جاس شىعادى» دەگەندەي, كەنەت ەسiمiزگە كٶشەنiڭ بۇرىنعى ميكويان اتاۋى تٷسە كەتتi. سول-اق ەكەن, جولىمىز اشىلىپ سالا بەردi. باياعىنىڭ ادامى «سۇراي-سۇراي مەككەگە دە جەتكەن» عوي. بiز دە قاراڭعى ٷيدەن قارا مىسىق iزدەگەندەي بولىپ جٷرiپ, ەرەڭ دەگەندە مۇستافا شوقاي كٶشەسiن تاپتىق-اۋ, ەيتەۋiر. تاپقانى قۇرىسىن, ەل كٶشكەن ەسكi جۇرتقا بارعانداي كٷي كەشتiك. «ارقانىڭ قىسى جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسi بار?» دەگەندەي, اعامىز حاتتى بەكەر جازباعان سيياقتى. راسىندا دا, كٶشەنiڭ ۇزىندىعى بiر شاقىرىمنىڭ ار جاق, بەر جاعى. ەنi دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ەمەس — تىم تار, ٷش-تٶرت مەتردiڭ اينالاسى. قاتار كەلiپ قالعان ەكi كٶلiك ەركiن سىيمايدى. جاياۋ جٷرگiنشiلەر ارى-بەرi اعىلعان كٶلiكتەرمەن قاباتتاسىپ, ەرەڭ جٷرەدi. ٶيتكەنi ادام جٷرەتiن تابانجول تٶسەلمەگەن. كٶشە لاس, قولقانى قاۋىپ ەر جەردە شاشىلىپ جاتقان كٷل-قوقىسقا كٶز سٷرiنەدi. ەيتەۋiر كٶشەنiڭ بويىمەن 60-باعدارلى اۆتوبۋس جٷرەدi ەكەن. سوعان بولا ورناتىپ قايتەمiز دەي مە ەكەن, ايالداما اتىمەن جوق. ونى ورناتقان كٷندە كٶلiك جٷرەتiن جول قالماۋى دا مٷمكiن. ەسەسiنە, قالاعان جەرiڭiزدەن اۆتوبۋستى تاكسي ۇستاعانداي توقتاتاسىز دا مiنiپ جٷرە بەرەسiز. راحات!
جابىرقاپ, جان-جاعىمىزعا قارادىق. قاقپاسىنىڭ سىرتىندا بiر ورىستىڭ كەمپiرi كٷنشۋاقتاپ وتىر ەكەن.
— مۇستافا شوقايدىڭ كiم ەكەنiن بiلەسiز بە? — دەدiك سٶزگە تارتىپ.
— وتكۋدا منە زنات?
— ميكوياندى شە?
— ا كاك جە? ول — كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى. دانا ساياساتكەر. ستاليننiڭ جاقىن دوسى… — دەپ تiزبەلەي جٶنەلدi اپامىز.
كٶڭiلگە كiربiڭ ۇيالاتقانى دا وسى بولدى — كٶشەنiڭ بiر جاعىندا كٶزگە سٷيەل بولىپ بۇرىنعى «ميكويان» اتاۋى بادىرايىپ تۇر. ەكiنشi بەتiنە قازiرگi اتاۋى جازىلعان. ونىڭ ٶزi «ۋليتسا مۋستافى شوكايا» دەپ ميكوياننىڭ تiلiن ەستپەتتەيدi. نەگە ەكەنiن قايدام, بۇل بٸزگە قىلىشىنان قان تامعان كەشەگi قىزىل يمپەرييانىڭ «قاھارمانى» مەن الاشتىڭ اردا تۋعان ارىسىن ەدەيi قاراما-قارسى بەتتەستiرiپ قويعانداي ەسەر ەتتi. مiنە, ەليحان بٶكەيحان, احمەت بايتۇرسىنۇلى سىندى قايراتكەرلەرمەن ەسiمi قاتار اتالاتىن, كٷنi كەشە كەلەشەك ۇرپاق قامى ٷشiن بار عۇمىرىن سارپ ەتكەن مۇستافا شوقاي اتامىزعا ۇرپاقتارىنىڭ بەرگەن كٶشەسi.
وبالى نە كەرەك, ونشاقتى جىل بۇرىن بiرقاتار الاش ازاماتتارىنا كٶشە بەرiلiپتi. مىسالى, «باراحولكا» ماڭىنداعى اەرودرومنايا كٶشەسi ەليحان بٶكەيحاننىڭ اتىمەن اۋىستىرىلعان. تٷۋ قييان شەتتەگi, 1-الماتىداعى لوكوموتيۆنايا كٶشەسi جٷسiپبەك ايماۋىتوۆقا, جەلەزنوۆودسكايا كٶشەسi جاقىپ اقپاەۆقا, ۆارشاۆسكايا كٶشەسi مiرجاقىپ دۋلاتوۆقا, تەسلەنكو كٶشەسi ماعجان جۇماباەۆقا بەرiلگەن. بiراق بۇل ٶزگەرiستەردi جالپاق جۇرت بiلiپ جاتىر ما? جوق.
Iشiمiزدەن قاندى بۇراۋ ٶتكەندەي بولىپ, ماناعى حاتتىڭ جالعاسىنا ٷڭiلدiك: «قارىنداسىمنىڭ تٶرت بالاسى جەنە مەنiڭ كەنجە ۇلىم م. شوقاي كٶشەسi بارىپ تiرەلەتiن №53 مەكتەپتە وقيدى. وسى مەن اتاپ وتىرعان مەكتەپكە مۇستافا شوقاي اتىن بەرسە قالاي بولادى? ەگەر مەنiڭ بۇل ۇسىنىسىم قولداۋ تاۋىپ جاتسا, سول مەكتەپتiڭ الدىنا م. شوقاي اتامىزدىڭ مٷسiنiن ورناتىپ, مەكتەپتە شاعىن مۇراجايىن اشۋعا بولار ەدi. وسىنداي يگi باستاماعا مەكتەپ ۇجىمى مەن اتا-انالار دا بiر كiسiدەي ات سالىسار ەدi دەپ ويلايمىن. تاپ سولاردىڭ ورتاسىندا مەن ٶزiم دە جٷرەر ەدiم. وسى مەسەلەنi سiزدiڭ گازەتتە كٶتەرۋدi جٶن كٶرiپ وتىرمىن» دەيدi حات يەسi. بiز دە وسىنى جٶن كٶردiك. جٶن كٶردiك تە مەكتەپكە قاراي جول تارتتىق. ەدەمi, ەڭسەلi مەكتەپ ەكەن. شوقاي اتامىزدىڭ اتىن ۇيالماي-اق بەرەتiندەي. مۇنداي يگi باستاما جٷزەگە اسسا, كiم-كiمنiڭ دە قۋانارى انىق. «ٶلi رازى بولماي, تiرi بايىمايدى» دەيدi قازاق. بەرiنەن بۇرىن مۇستافا شوقاي اتامىزدىڭ ەرۋاعى الدىندا بiر پارىزىمىزدان قۇتىلار ەدiك-اۋ! تىم قۇرىعاندا بiر مەكتەپتi سول كiسiنiڭ اتىمەن اتاساق, كٶپتiك ەتپەيتiن شىعار.
وسى ارادا بiر جامان جارانىڭ اۋزىن اشۋعا تۋرا كەلەدi. احمەت بايتۇرسىنۇلىنا بەرiلگەن كٶشەنi ايتپاعاندا باسقا الاش ارىستارىنىڭ الدىندا ۇياتتىمىز.
قازاقتىڭ ماڭدايىنا قاراعايدىڭ بەزiندەي بولىپ بiتكەن كەسەك, تاريحي تۇلعالاردىڭ اتىنا كٶشەسىماقتار جەرلەردi بەرە سالۋ — ونوماستيكا كوميسسيياسىنىڭ ٶز iسiنە نەمقۇرايدى قارايتىندىعىن تانىتادى.
مەسەلەن, سىرىم باتىرعا 2006 جىلى «شاڭىراق-2» ىقشاماۋدانىنان «ىقشام» كٶشە بۇيىرىپتى. ۇزىندىعى — 1400 مەتر عانا. سىرىمنىڭ قابانباي, بٶگەنباي باتىرمەن يىقتاس تۇلعا ھەم باھادٷر بولعانى بەسەنەدەن بەلگiلi. تiزە بەرسەك, مiن كٶپ. مۇستافا شوقايعا بەرگەن «كٶشەمiزدiڭ» سيقى اناۋ. قىل اياعى قازاققا ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن جات جۇرتتىقتارعا دا داڭعىراعان داڭعىلداردى بەرiپ جاتىرمىز عوي. مەسەلەن, بۇرىنعى نوۆوسەلسكايا كٶشەسiن يەلەنگەن گەراسيم كولپاكوۆسكيي. الماتى كٶشەلەرiنە تال ەككەندiگi ٷشiن بولماسا, بۇل گەنەرالدىڭ قازاقتى قۇيتىرقىلىقپەن قالاي قولعا قاراتقانىن سوڭعى نٶمiرلەرiمiزدە جازدىق. ەسكەرتكiش ورناتقانىمىز ازداي, قوقىرايتىپ كٶشە دە بەرiپپiز. ەرينە, بۇل iس تە جٶندەلەر. سوناۋ 80-جىلداردىڭ باسىندا قىرىمدى قالامگەر ديداحمەت ەشiمحان «قازاق ەدەبيەتi» گازەتiندە «التىنسارين كٶشەسi. ۇزىندىعى 100 مەتر» دەگەن ماقالا جازىپ ەدi. اراعا ٷش جىل سالىپ, بۇل مەسەلەگە قايتا اينالىپ سوققان. اقىرى گازەتتiڭ ارالاسۋىمەن (قايران شەرحان اعا-اي دەسەيشi!) قالانىڭ باتىس بٶلiگiندەگi پراۆدا كٶشەسi ىبىراي التىنسارين اتىنا ٶزگەرتiلدi. ول بiر قازاق وتار كٷيدەن ارىلىپ بولماعان جاۋتاڭكٶز شاق ەدi. سودان دا بiر كٶشەنiڭ اتىن ٶزگەرتۋ بەس-التى جىلعا سوزىلعان. قازiر بەرi دە ٶز قولىمىزدا. بەس-التى جىل تۇرماق بەس-التى اي سارسىلىپ كٷتۋدiڭ ٶزi رەتسiز. ولاي بولماعان كٷندە قازاق باسپاسٶزiنiڭ ەجەلگi ٷردiسiمەن بiز دە قاشان جاعداي تٷزەلگەنشە قالامىمىزدى قۇرعاتا قويماسپىز.
ەركەبۇلان نٷرەكەش
دەرەككٶز: "انا تٸلٸ" گازەتٸ
