«قالا مەن دالا» گازەتٸنٸڭ اتىنان رەسەي استاناسى مەسكەۋگە جول تٷسكەن ٸس-ساپاردا تەرٸسكەي كٶرشٸمٸزدٸڭ ەلگە تانىمال بٸرقاتار قوعام قايراتكەرلەرٸ, ساياساتتانۋشىلارىمەن تٸلدەسۋگە مٷمكٸندٸك تۋدى. سولاردىڭ بٸرٸ – «جاھاندىق ساياساتتاعى رەسەي» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, رەسەيدٸڭ ٸشكٸ جەنە قورعانىس ساياساتى كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ فەدور لۋكيانوۆ. ەڭگٸمەمٸز بٷگٸنگٸ رەسەي احۋالى, ەلەمدٸك ساياسات جەنە ەۋرازييالىق وداق تٶڭٸرەگٸندە ٶربٸدٸ.
– فەدور مىرزا, ۆلاديمير پۋتيننٸڭ: «كسرو –نىڭ كٷيرەۋٸ حح عاسىرداعى ەڭ ٸرٸ گەوساياسي اپات بولدى», – دەگەن پٸكٸرٸنٸڭ ٶزٸ رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇلاعانىنا قاتتى قىنجىلاتىنىن اڭعارتپاي ما?
– پۋتيننٸڭ پٸكٸرٸن كٶپشٸلٸك دۇرىس تٷسٸنگەن جوق جەنە اياعىنا دەيٸن تىڭدامادى. سٶزٸنٸڭ جالعاسىندا ول: «...بٸراق كەڭەس ٷكٸمەتٸ ەندٸ قايتٸپ كەلمەيدٸ. بۇل مٷلدەم مٷمكٸن ەمەس»,– دەگەن بولاتىن. ٶز باسىم ونىڭ ويىمەن كەلٸسپەيمٸن. حح عاسىرداعى ەڭ ٷلكەن اپات كسرو-نىڭ كٷيرەۋٸ ەمەس, ٷش يمپەرييانىڭ تٷبٸنە جەتكەن بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس.
قازٸر بٸز باسقا ەلەمدە ٶمٸر سٷرەمٸز. سوندىقتان «پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸك» دەگەن ۇعىم ٶزٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن جويعان. دەل وسى سٶزدٸ قولدانۋدى قويۋ كەرەك. بٷگٸنگٸ كٷنٸ بۇل سٶز ەشتەڭەدەن حابار بەرمەيدٸ.
جالپى 80-90-شى جىلدار ٷلكەن ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸ ەدٸ. قازٸرگٸ تمد اۋماعىندا عانا ەمەس, لاتىن امەريكاسىندا, شىعىس ەۋروپادا, شىعىس ازييادا (تايۆان, وڭتٷستٸك كورەيا, يندونەزييا) تەكتونيكالىق ٶزگەرٸستەر بولدى. ەسكەري ديكتاتۋرالار بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ قيراپ, قۇلادى. 80-شٸ جىلداردىڭ سوڭىندا كەڭەس ٷكٸمەتٸندە قوعامدىق وي-سانا بٸرتٸندەپ ويانا باستادى. ەرينە, ونىڭ كٶرٸنٸسٸ ەرتٷرلٸ بولدى. دەموكراتييا تۋرالى ۇراندار ايتىلىپ, جاستار الاڭعا شىقتى. سولاردىڭ اراسىندا ٶزٸم دە بولدىم...
«قىزىل يمپەرييانىڭ» كٷيرەۋٸ قىتايلار ٷشٸن كٷتپەگەن جاعداي بولدى. بەرٸنەن بۇرىن ولار ٸرگەسٸ سٶگٸلە باستاعان يمپەريياعا ەشكٸم قول سوزباعانىنا قاتتى قايران قالدى. قوعام, تٸپتٸ 17 ملن. مٷشەسٸ بار كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ كوممۋنيستٸك پارتيياسى دا بۇعان جول بەرمەۋگە تىرىسقان جوق. بۇل كسرو-نىڭ ەڭ الدىمەن ٸشتەن ٸرٸگەنٸنٸڭ ايعاعى ەدٸ.
[caption id="attachment_8560" align="alignright" width="447"]
– امەريكا – جاۋ! وسى ٷرەيدەن قاشان ارىلاسىزدار? ەلدە مۇندا بٸر نەگٸز بار ما?
– بٷگٸنگٸ اعا بۋىن, ودان كەيٸنگٸ ورتا بۋىن: «كسرو-نى قۇلاتقان امەريكا, ول بٸزدٸڭ باستى جاۋ»,– دەپ ويلايدى. بۇل – ميف! كسرو-نىڭ قۇلاۋىنا اقش-تىڭ جاناما ەسەرٸ بولعان دا شىعار, الايدا بۇعان ەڭ نەگٸزگٸ سەبەپكەر سول كەزگٸ «سەبەت» ٷكٸمەتٸنٸڭ ساياسي ەليتاسى. كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇلاۋىنا مٷددەلٸ بولعان بٸردەن-بٸر ەل ول... رەسەي. سول كەزگٸ ساياسي ەليتا: «رەسەيدٸڭ اياعىنا وراتىلىپ وتىرعانداردان ارىلساق جىلدام داميمىز»,– دەپ ويلادى. تاعى بٸر ايتا كەتەر جايت, «قىزىل يمپەرييانىڭ» كٷيرەۋٸ قىتايلار ٷشٸن كٷتپەگەن جاعداي بولدى. بەرٸنەن بۇرىن ولار ٸرگەسٸ سٶگٸلە باستاعان يمپەريياعا ەشكٸم قول سوزباعانىنا قاتتى قايران قالدى. قوعام, تٸپتٸ 17 ملن. مٷشەسٸ بار كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ كوممۋنيستٸك پارتيياسى دا بۇعان جول بەرمەۋگە تىرىسقان جوق. بۇل كسرو-نىڭ ەڭ الدىمەن ٸشتەن ٸرٸگەنٸنٸڭ ايعاعى ەدٸ.
– رەسەي قىرىمدى ۋكراينادان تارتىپ الدى ما, ەلدە قايتارىپ الدى ما? سٸزدٸڭ ويىڭىز قانداي?
– قىرىم ححٸ عاسىرداعى ٷلكەن ٶزگەرٸستەرگە نەگٸز بولاتىن وبەكت رەتٸندە قارالعان جوق. يە, رەسەي ۋكراينا تەرريتوريياسىنىڭ تۇتاستىعىن مويىندادى. بٸراق, بەلگٸلٸ بٸر جاعدايدا بۇل مەسەلە (قىرىم, اۆتور.) كٶتەرٸلەرٸ انىق ەدٸ. قازٸر كرەمل مۇنىڭ بەرٸن كٷنٸ بۇرىن جوبالاعان دەيدٸ. مەنٸڭشە, ۋكراينادا دەل مۇنداي وقيعا بولارىن مەسكەۋ كٷتكەن جوق. كرەمل مۇندايدا قايتۋ, نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن بٸلمەي ەسەڭگٸرەپ قالدى. پۋتين جىلدام شەشٸم قابىلداۋعا مەجبٷر بولدى.
سوسىن قىرعي-قاباق سوعىس اياقتالعاسىن «جاڭا جاھاندىق تەرتٸپ» ورنادى دەگەندەردٸڭ قاتتى قاتەلەسكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. بۇل تٷسٸنٸكتٸ تٸلگە ەنگٸزگەن گورباچەۆ-تىن. بٸراق ونىڭ ويىنداعى ەلەم تەڭقۇقىقتى ەدٸ. ال كسرو قۇلاعاننان كەيٸنگٸ 25 جىلدا اقش جاھاندىق تەرتٸپتٸڭ تٸزگٸنٸن ٶز قولىنا الدى. الايدا ۋكراينداعى جاعداي امەريكانىڭ سۋپەركٶشباسشىلىققا ەلٸ دايىن ەمەستٸگٸن دەلەلدەپ بەردٸ. قىرىمدى قول استىنا قاراتۋ ارقىلى مەسكەۋ: «نە قىلساڭ, و قىل! ەندٸگٸ جەردە سەنٸڭ ايداعانىڭا جٷرٸپ, ايتقانىڭا كٶنبەيمٸز»,– دەدٸ. پۋتين مۇنىڭ ارتى نەگە ەكەپ سوقتىراتىنىن بٸلمەدٸ ەمەس, بٸلدٸ.
امەريكا ەزٸر الاڭداۋلى. سۋپەركٶشباسشىعا قارسى شىققان ەل قانداي بولماق? ەرينە, قىسىمعا ۇشىرايدى. قىتاي مەن ٷندٸستان سيياقتى ٸرٸ ەلدەردٸ رەسەيدٸڭ قىرىمدى قول استىنا العانى اسا الاڭداتپايدى, بۇلار كرەمل مەن اق ٷيدٸڭ ايقاسى نەمەن اياقتالارىن كٷتٸپ وتىر. ولارعا كٸمنٸڭ جەڭٸسكە جەتەرٸ «قىزىقتى». بىلايشا ايتقاندا, ولار بۇل ايقاستا كٸمنٸڭ مىسى باسىم بولىپ, «قوجايىن» اتانارىن بٸلگٸسٸ كەلەدٸ جەنە سوعان ساي ساياسات جٷرگٸزبەك. بۇل ايقاستا رەسەي ەشكٸمگە ارقا سٷيەي المايدى. قىتاي دا, يران دا «ورىس ەلەمٸ» ٷشٸن باسىن بەيگەگە تٸكپەيدٸ.
جالپى دەل قازٸر ورىس قوعامى بەرٸنە دايار. باسشىسىنا سەنٸمدٸ. رەسەي بيلٸگٸ ەرٸ قارايعى جاعداي قالاي بولماق, قالاي قيمىل-ەرەكەت ەتۋ كەرەكتٸگٸن قاراستىرعانى جٶن. ٶيتكەنٸ بٷگٸنگٸ ەيفورييا ٶتپەلٸ...
– سوڭعى كەزدەگٸ سۇحباتىڭىزدا بولماسا بەلگٸلٸ باسىلىمدارعا بەرگەن پٸكٸرٸڭٸزدە سٸز گەرمانييانى قاتتى سىنعا الىپ جٷرسٸز. نەگە ەكەن?
– ەۋرووداق ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا دەل قازٸر رەسەيگە گەرمانييا ەرەكشە شٷيلٸگٸپ وتىر. مۇنى اقش قىسىمىنىڭ نەتيجەسٸنە بالايدى. مەنٸڭ ويىمشا مەسەلە مۇندا ەمەس. نەمٸستەر ٶزگەرۋدە... بۇل بۇدان 5-10 جىل بۇرىنعى مەملەكەت ەمەس.
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس نەمٸستەردٸڭ ەرەكەت ەتۋ شەكاراسىن ناقتى انىقتاپ بەردٸ. گەرمانييا بەرتٸنگە دەيٸن وسى شەكارانى ساقتادى. بٸراق... سوعىس بٸتكەلٸ 70 جىل. وسى ۋاقىتتا بٸرنەشە بۋىن الماستى. «گەرمانييا ادامزاتتىڭ الدىنداعى قارىزىن ٶتەدٸ. كٷنەسٸ ٷشٸن كەشٸرٸم سۇرادى. ەندٸگٸ جەردە ول ەشكٸمنٸڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋگە تيٸستٸ ەمەس»,– دەيتٸن ساياساتتانۋشىلار پايدا بولدى. ولار بۇل تۋرالى اشىق ايتپاۋى مٷمكٸن. بۇل دەگەنٸمٸز نەمٸستەردٸڭ ەۋروپاداعى بيلٸك تٸزگٸنٸن ٶز قولدارىنا العىسى كەلەتٸنٸن اڭعارتادى. بۇل ەل ەندٸگٸ جەردە ەۋروپاداعى كٶپ ەلدەردٸڭ بٸرٸ ەمەس, قالاۋىنشا, بٸلگەنٸنشە ەرەكەت ەتەتٸن كٶشباسشى. الايدا بۇل ٷشٸن نەمٸستەر اقش-پەن اراداعى اراقاتىناسىن ٶزگەرتۋگە تيٸس. گەرمانييا مەن اقش-تىڭ ەرٸپتەستٸگٸ بٸز ويلاعانداي ەمەس, سالقىن. فرانتسييا, پولشامەن دە ارا-تۇرا قاباق شىتىسىپ قالادى. مەسەلە, نەمٸستەر مۇنداي كٶشباسشىلىققا دايىن با? بۇعان الداعى بەس جىلدا انىق جاۋاپ الامىز.
[caption id="attachment_8561" align="alignright" width="312"]
– «پۋتين ٶز ەلەمٸندە ٶمٸر سٷرەدٸ. شىنايى ٶمٸردەن الشاقتاپ كەتكەن»,– دەگەن پٸكٸرمەن كەلٸسەسٸز بە?
– بۇلاي دەپ ايىپتاپ وتىرعان اقش پەن باتىستىڭ اقپارات قۇرالدارى. ولار كرەملدٸڭ قازٸرگٸ ساياساتىن تٷسٸنبەيدٸ جەنە تٷسٸنگٸلەرٸ جوق. ٶزدەرٸ شە? مىسالعا, مەن اقش-تىڭ ەزٸرگٸ كٷنٸ تاياۋ شىعىستاعى ساياساتىن قالاي ساراپتاسام دا, ۇعىنا المايمىن.
جالپى دەل قازٸر ورىس قوعامى بەرٸنە دايار. باسشىسىنا سەنٸمدٸ. رەسەي بيلٸگٸ ەرٸ قارايعى جاعداي قالاي بولماق, قالاي قيمىل-ەرەكەت ەتۋ كەرەكتٸگٸن قاراستىرعانى جٶن. ٶيتكەنٸ بٷگٸنگٸ ەيفورييا ٶتپەلٸ... سىرتقى قىسىم پۋتيننٸڭ پوزيتسيياسىن بەكٸتە تٷسۋدە.
[caption id="attachment_8556" align="alignleft" width="394"]
– قازاقستانعا قاتىستى ارانداتاتىن پٸكٸر ايتىپ, بالاعاتتاپ, قازاقتىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە تٸل تيگٸزگەن جيرينوۆسكيي, ليمونوۆ سيياقتىلار كرەملگە جۇمىس ٸستەيدٸ دەيدٸ. ەندەشە بٸز ولاردىڭ اۋزىنا قاقپاق قويا المايمىز, سولاي ەمەس پە?
– سٸز ايتىپ ٶتكەن ازاماتتاردىڭ ەرقايسىسىنا جەكە-جەكە توقتالۋعا بولادى. مىسالعا, ليمونوۆ تۆورچەستۆولىق تۇلعا, سونىمەن بٸرگە جاۋاپسىز ادام. سٶزٸنٸڭ سالماعى جوق. ٶز باسىم ونىڭ پٸكٸرٸمەن كرەملدٸڭ اراسىندا قانداي دا بٸر بايلانىس بار دەپ ويلامايمىن. بۇل مٷلدەم قيسىنسىز ۋەج.
ال جيرينوۆسكييدٸڭ جايى بٶلەك. قانشا دەگەنمەن ساياسي تۇلعا. ونىڭ ساياسي ارەنادا جٷرگەنٸنە 25 جىل. ورىستار ونى ٶز اراسىندا «الجىعان شال» دەيدٸ. يە, ونىڭ قازاقستان تۋرالى ايتپاعانى جوق. ەستٸپ, بٸلٸپ وتىرمىز. «مۇنداي مەملەكەت جوق» دەپ ايتقان كەزٸ دە بولدى. بۇل بٸزدەگٸ سٶز بوستاندىعىنىڭ, دەموكراتييانىڭ كٶرٸنٸسٸ دەپ ايتار ەدٸم... ەرينە, بەلگٸلٸ بٸر شەكارا بولۋى كەرەك. «ورىس ەلەمٸ» كٷشتٸ, مىقتى. كٸشٸ حالىقتار تٷگەلدەي سوعان باعىنۋى كەرەك»,– دەگەن پٸكٸردٸ ۇستاناتىندار بار. بۇل قاۋٸپتٸ ەستٸلۋٸ مٷمكٸن. الايدا ٸس جٷزٸندە جيرينوۆسكيي سيياقتىلاردىڭ سٶزٸ ەشقاشان ەرەكەتكە ۇلاسپايدى. ونىڭ سٶزٸن جاقىن قابىلداۋدىڭ قاجەتٸ جوق. سٸزدەرگە دە بۇل تاراپتا ٷرەيدەن ارىلعان ارتىق ەتپەس ەدٸ.
– ەۋرازييالىق وداق ٷرەيدٸ ٷدەتٸپ وتىر...
– مەنٸ بۇل وداقتىڭ قىتايدىڭ «جاڭا جٸبەك جولى» جوباسىمەن قانشالىقتى بەسەكەگە تٷسەرٸ الاڭداتادى? سەبەبٸ, اتالعان جوبا وداقتاس ەلدەردٸڭ اۋماعىن قامتيدى.
ەرينە, وداقتىڭ ساياسي ۇيىمعا اينالۋىنا قارسىمىن. ونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ پرەمەردٸڭ ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى يدەيالارىن قولدامايمىن. «سەبەت ٷكٸمەتٸ» كەلمەسكە كەتتٸ. «بٸر كەزدە شالقىپ ٶمٸر سٷرگەن ەدٸك. تۇرمىس تٷزۋ, قارنىمىز توق ەدٸ»,– دەيتٸن ٷلكەندەر جاعى ٶتكەندٸ كٶكسەگەندٸ قويۋ كەرەك. بولدى. ول كەزەڭ تاريح قويناۋىنا سٸڭدٸ. بۇل وداققا ەكونوميكالىق باسىمدىق بەرگٸسٸ كەلسە, ەندەشە ٶزگەسٸ ەمەس, ەڭ الدىمەن رەسەي ٶز پسيحولوگيياسىن ٶزگەرتۋٸ قاجەت.
ەڭگٸمەلەسكەن, دۋمان بىقاي
