قازاقستان راسىندا ەلەمدەگٸ ساناۋلى كٶپۇلتتى مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ. ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىندا 130-دان استام ەتنوس ٶكٸلدەرٸ بٸر شاڭىراق استىندا تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ. بۇل بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىق – سانالى ساياساتتىڭ, تاريحي ساباقتاستىقتىڭ جەنە ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋ مەن دامىتۋدىڭ نەتيجەسٸ دەپ بٸلەمٸز. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷنەمٸ ايتاتىنداي, ۇلتارالىق كەلٸسٸم – مەملەكەتتٸڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنىڭ باستى كەپٸلٸ.
قازاقستاننىڭ كٶپۇلتتى بولۋىنىڭ نەگٸزگٸ بٸرنەشە سەبەبٸ بار. مۇنى ەڭ الدىمەن ەۋەلدەگٸ كٶشپەلٸ ٶركەنيەتٸمٸزبەن بايلانىستىرۋىمىز كەرەك. قازاق حالقى ەرتەدەن-اق تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸمەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ, بەيبٸت تە بٸتٸمگەرشٸلٸكپەن قاتار ٶمٸر سٷرۋ دەستٷرٸن قالىپتاستىرعان.
سودان كەيٸن رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن ەسكە الايىق, بەرٸمٸز بٸلەتٸندەي, XVIII-XIX عاسىرلاردا ەرتٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸ قازاقستانعا قونىس اۋدارا باستادى. بۇل كەزەڭدە ەسكەري بەكٸنٸستەردٸڭ سالىنۋى جەنە شارۋالاردىڭ جاپپاي كٶشٸ-قونى ماڭىزدى رٶل اتقاردى.
كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ دەپورتاتسييالىق ساياساتىن دا نازاردان تىس قالدىرا المايمىز, 1930-1950 جىلدارى كسرو-نىڭ تٷرلٸ ايماقتارىنان (شەشەندەر, ينگۋشتار, كەرٸستەر, نەمٸستەر, پولياكتار جەنە ت.ب.) حالىقتار كٷشتەپ كٶشٸرٸلدٸ. 1937-1949 جىلدارى كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ ٶڭٸرلەرٸنەن قازاقستانعا 1,5 ميلليوننان استام ادام قونىس اۋداردى.
تىڭ يگەرۋ كەزەڭٸندە دە, ياعني 1950-1960 جىلدارى قازاقستانعا ميلليونداعان ادام (نەگٸزٸنەن ورىستار, ۋكرايندار, بەلورۋستار) كٶشٸپ كەلدٸ. 1954-1965 جىلدارى تىڭ جەنە تىڭايعان جەرلەردٸ يگەرۋ كەزٸندە قازاقستانعا 2 ميلليوننان استام سلاۆيان حالىقتارى قوسىلدى.
وسىنداي تاريحي وقيعالاردىڭ نەتيجەسٸندە قازاقستان كٶپەتنوستى ەلگە اينالدى. 1991 جىلدان كەيٸن كٶپتەگەن ەتنوستاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋ ٷدەرٸسٸ باستالدى. مىسالى, نەمٸستەردٸڭ 80 پايىزى گەرمانيياعا كٶشتٸ, بٸراق قازاقستاندا ەلٸ دە 180 مىڭنان استام نەمٸس قاۋىمداستىعى بار.
ال ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸگٸن العاننان بەرٸ قازاقستان بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ نىعايتۋ جولىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقاردى. بۇل باعىتتاعى نەگٸزگٸ قاعيدالاردى اتاپ ٶتكەن جٶن. بۇل ورايدا, تٸلٸمٸزگە ەڭ الدىمەن كونستيتۋتسييالىق نەگٸزدەر ورالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 1-بابىندا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – ادام جەنە ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ كٶرسەتٸلگەن. 14-باپتا ۇلتىنا, تٸلٸنە, دٸنٸنە قاراماستان, بارلىق ازاماتتاردىڭ تەڭ قۇقىقتارى بار ەكەنٸ بەكٸتٸلگەن.
سودان سوڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى (قحا), 1995 جىلى قۇرىلعان بۇل ينستيتۋت ەتنوسارالىق قاتىناستاردى ٷيلەستٸرۋ مەن بٸرلٸكتٸ نىعايتۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ونىڭ قۇرامىندا 500-دەن استام ەتنومەدەني بٸرلەستٸك بار. 2015 جىلى قحا-عا پارلامەنت مەجٸلٸسٸنە 9 دەپۋتات سايلاۋ قۇقىعى بەرٸلدٸ. قحا ەتنوسارالىق ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ ٷيلەستٸرۋشٸسٸ رەتٸندە حالىقتار دوستىعىن نىعايتۋدا بەلسەندٸ جۇمىس اتقارىپ كەلەدٸ.
تٸل ساياساتى – قازاقستاندا مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ بولعانىمەن, ورىس تٸلٸ رەسمي تٸل رەتٸندە قولدانىلادى, سونداي-اق باسقا ەتنوستاردىڭ تٸلدەرٸن دامىتۋعا جاعداي جاسالعان. ەل اۋماعىنداعى 88 مەكتەپتە 7 تٷرلٸ ەتنوستىڭ انا تٸلٸ وقىتىلادى (ٶزبەك, ۇيعىر, تەجٸك, ۋكراين, تاتار, نەمٸس, پولياك). 108 مەكتەپتە وقۋ تولىعىمەن ٶزبەك, ۇيعىر, تەجٸك تٸلدەرٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ. 170-تەن استام جەكسەنبٸلٸك مەكتەپتەر ەتنوستاردىڭ تٸلدەرٸن دامىتۋعا جاعداي جاسايدى. مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ, بٸراق ورىس تٸلٸ رەسمي تٸل مەرتەبەسٸنە يە.
دٸني تولەرانتتىلىقتىڭ ارقاسىندا دا ەلٸمٸزدە تٷرلٸ دٸن ٶكٸلدەرٸ بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋدە. مەملەكەت دٸني سەنٸم بوستاندىعىنا كەپٸلدٸك بەرەدٸ. قازاقستاندا 3,800-دەن استام دٸني بٸرلەستٸك تٸركەلگەن. 2003 جىلدان بەرٸ ەلوردادا ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ سەزٸ تۇراقتى تٷردە ٶتۋدە.
بٸلٸم بەرۋ جەنە مەدەنيەت سالاسىنداعى قولداۋ – ەتنوستىق توپتاردىڭ تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸن ساقتاۋ ماقساتىندا ۇلتتىق مەكتەپتەر, جەكسەنبٸلٸك مەكتەپتەر, مەدەني ورتالىقتار جۇمىس ٸستەيدٸ.
ۇلتارالىق تاتۋلىق – ەل دامۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى. ونىڭ قوعامعا تيگٸزەتٸن نەگٸزگٸ ەسەرلەرٸ مىناداي:
- ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىق – ەتنوسارالىق قاقتىعىستار بولماعان جەردە بەيبٸت ٶمٸر ورنايدى.
- ەكونوميكالىق ٶسۋ – تۇراقتى مەملەكەتكە ينۆەستيتسييالار كٶبٸرەك تارتىلادى.
- مەدەني الۋاندىق – كٶپۇلتتى قوعام جاڭا يدەيالار مەن يننوۆاتسييالارعا جول اشادى.
- حالىقارالىق بەدەل – قازاقستاننىڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋداعى تەجٸريبەسٸ ەلەم ەلدەرٸنە ٷلگٸ.
قازاقستاندا ۇلتارالىق كەلٸسٸم – مەملەكەتتٸڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ بٸرٸ دەدٸك. ەلدەگٸ تۇراقتىلىق پەن بٸرلٸكتٸ ساقتاۋ ٷشٸن ەربٸر ازامات تولەرانتتىلىق پەن ٶزارا قۇرمەت قاعيدالارىن ۇستانۋى قاجەت. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, مەملەكەتتٸك ساياسات جەنە قوعامدىق كەلٸسٸم ينستيتۋتتارى بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ كەلەدٸ. "بٸرلٸك بار جەردە – تٸرلٸك بار" دەگەن حالىق دانالىعى بٸزدٸڭ كٶپۇلتتى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ باستى ۇستانىمى بولۋى تيٸس.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە 130-دان استام ەتنوس پەن 18 كونفەسسييانىڭ ٶكٸلدەرٸ بەيبٸت ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. ۇلتارالىق كەلٸسٸم – مەملەكەتتٸڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنداعى باستى فاكتورلاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى (قحا) مەن ۇلتتىق ساياساتتىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸز ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸمنٸڭ ٶزٸندٸك مودەلٸن قالىپتاستىرا الدى.
بەلگٸلٸ عالىم, سەنات دەپۋتاتى دارحان قىدىرەلٸنٸڭ پايىمىنشا, قازاقستاننىڭ ەتنوسارالىق كەلٸسٸم مودەلٸ – شىعىس پەن باتىستىڭ ٷزدٸك تەجٸريبەسٸن بٸرٸكتٸرگەن بٸرەگەي قۇبىلىس. ول ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ مەن جاھاندانۋدىڭ ٷيلەسٸمٸن تابا بٸلدٸ.
ال قر مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸسٸ ەرلان قارين قازاقستانداعى بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸم ساياساتى – ٸشكٸ تۇراقتىلىقتىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸن ايتادى. «بٸز بۇل باعىتتاعى تەجٸريبەمٸزدٸ حالىقارالىق دەڭگەيدە دە ۇسىنۋعا دايىنبىز», - دەگەن-دٸ ول.
ساياساتتانۋشى ايگٷل سەدۋاقاسوۆا: «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ەتنوستار اراسىنداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ تيٸمدٸ پلاتفورماسى. ونىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸزدە ەتنوسارالىق جانجالدار تٸركەلمەي كەلەدٸ», - دەيدٸ.
