ٶمٸر بويى قازاقشا سٶيلەگەن ادام ورىستانعان ورتاعا تٷسكەندە قاتتى ساسادى ەكەن. وعان كٷلەدٸ, ونى مازاق قىلادى, سەبەبٸ. يە, قازٸر ونداي ەمەس شىعار. بٸراق, سونداي زامان, سونداي دەۋٸر بولعان, بەرتٸنگە دەيٸن...
قازٸر دە سونداي تٷسٸنٸك بار. سونداي تٷسٸنٸكتٸڭ كەسٸرٸنەن ٶمٸر باقي قازاقشا سٶيلەگەن ادام ورىسشا سٶيلەۋگە ۇمتىلادى. قاجەتتٸلٸكتەن. ول ٶز الدىنا «مەن كٶرگەن قيىندىقتى ولار تارتپاسىن» دەپ تٸپتٸ بالا-شاعاسىن ورىس مەكتەبٸنە بەرۋٸ دە عاجاپ ەمەس.
بۇل جولعى ماقالانىڭ قانداي دا بٸر ساياسي استارى جوق دەپ ويلايمىز. بەلكٸم, بار دا شىعار. بٸز وسى ورىس تٸلٸنە قاتىستى تٷرلٸ قىزىق جاعدايعا تاپ بولعان كەيٸپكەرلەردٸڭ «باستان كەشكەندەرٸن» جيناستىرىپ بەردٸك. كەيبٸر جەرٸندە كٷلكٸلٸ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن, بٸراق, ٸس جٷزٸندە كٷلەتٸن ەمەس, جىلايتىن جاعداي.
بٸز نەگە «بٶگدەمٸز»?
كەرەكۋ. 7-شٸ سىنىپتا وقيمىن. ورالعان كەزٸم. ورتام ورىسشا سٶيلەيدٸ. وتباسىم عانا قازاقشا. وسى جەردە عانا ٶزٸممەن-ٶزٸم بولا الامىن. ٶزگە جەردە...ماعان دا ورىسشا سٶيلەۋگە تۋرا كەلەدٸ. بەيٸمدەلۋگە تۋرا كەلەدٸ, انىعى. امال نەشٸك.
بٸر پودەزدە 13 پەتەر بار. سول 13 پەتەردٸڭ ٸشٸندە قازاقشا سٶيلەيتٸن جالعىز – بٸزدٸڭ ٷي. جالعىز مەنٸڭ شەشەم... شەشەمە ىزالاناتىن ەدٸم سول كەزدەرٸ. قازٸر ويلاسام, اقىماقشىلىق ەكەن مۇنىم.
شەشەممەن بٸرگە ترامۆايعا, اۆتوبۋسقا وتىرامىز. سول كەزدە ول تاپ تۇمسىعىنىڭ الدىندا تٷرەگەپ تۇرعان ماعان بار داۋسىمەن ايعاي سالادى: «بالام, انا كوندۋكتورعا اپارىپ جولاقىسىن تٶلەپ كەلشٸ».
بٸزگە بٷكٸل ەل جالت قارايدى. جوق, شەشەمنٸڭ ايعاي سالعانىنا ەمەس, قازاقشا سٶيلەگەنٸنە!
مەن ۇيالعانىمنان قىزارىپ كەتەم. جوق, شەشەمنٸڭ ايعاي سالعانىنا ەمەس, قازاقشا سٶيلەگەنٸنە...
مەن نەگە ۇيالامىن? سەبەبٸ, قازاقشا سٶيلەگەنٸم ٷشٸن تالاي رەت كٷلكٸ بولعانمىن, ەلگە. ايتتىم عوي, بەيٸمدەلۋگە تۋرا كەلدٸ دەپ...
بٸزگە بٷكٸل ەل جالت قارايدى. قازاقشا سٶيلەيتٸن بٸز ولاردىڭ الدىندا جاتجۇرتتىقتار سيياقتىمىز.
بٸزگە بٷكٸل ەل جالت قارايدى. ورىستانعاندار, ورىسقا اينالعاندار ارالارىندا «بٶگدە» بٸرەۋلەردٸڭ ەلٸ دە بار ەكەنٸنە ايران-اسىر بولادى. كٸرەرگە تەسٸك تاپپايمىن. ٸشتەي, ولاردىڭ نە ويلاپ تۇرعانىن بٸلەم ٶيتكەنٸ. ايتايىن با نە ويلاپ تۇرعانىن? جوق, ايتا المايمىن. ايتسام, جٷرەگٸم اۋىرادى.
بالامىن عوي, شەشەمنٸڭ نەگە بۇلاي ٸستەيتٸنٸن تٷسٸنبەيتٸنمٸن. قازٸر تٷسٸنەمٸن.
«دىركانىڭ» قازاقشاسى قانداي?
سەنەسٸز بە, 17-18 جاسىما دەيٸن ورىسشا بٸلگەم جوق. بٸز جاقتا, الاكٶلدە ورىسىڭا, نەمٸس, كەرٸسٸڭە دەيٸن قازاقشا سٶيلەيدٸ. ول جاقتا بٸز بيمٸز.
قالاعا وقۋعا كەلدٸم. قيىندىق كٶردٸم. وقۋدان دا, جۇمىستان دا قينالعام جوق, الايدا. ورىسشا سٶيلەي الماعانىم ٷشٸن تالاي رەت ەلدٸڭ كٷلكٸسٸ مەن مازاعىنا قالدىم. ٶمٸر, تٸرشٸلٸكتٸڭ تالابى ەكەن ورىسشا سٶيلەۋ. سٶيلەمەسەم, كٷن كٶرە الماسىمدى بٸلدٸم.
وقۋ بٸتٸرگەسٸن قۇرىلىسقا جۇمىسقا تۇردىم. ورىسشام ەلٸ دە شامالى-تىن. كەيبٸر سٶزدٸڭ ماعىناسىن بٸلسەم, كەيبٸرٸن مٷلدە «قاقپايتىنمىن».
بٸر جولى پروراب ايعايلاپ شاقىرىپ الدى. ورىس ەدٸ ٶزٸ.
– پوسموتري پوجالۋيستا, ەست لي تام دىركا?
ونىسى شەلەك ەدٸ. «پوسموتري» مەن «پوجالۋيستا» دەگەنٸن ۇققان بولدىم. ال «دىركاسى» نەسٸ? ميىم جەتپەي قويدى. بٸراق, بٸلدٸرتپەيسٸڭ عوي. سٶز ىڭعايىنا قاراعاندا شەلەك بٷتٸن بە, بٷتٸن ەمەس پە سونى سۇراعان سيياقتى. ەرٸ-بەرٸ اۋدارىستىردىم دا, «نەت» دەپ قايتا قايتارىپ بەردٸم. قاتەلەسپەپپٸن...
مەن بٸر جىلدا ەسەيدٸم. 2005 جىل ەدٸ. قالاعا كەلگەن كەزٸم. مۇندا بەرٸ ورىسشا. ەكٸ سٶزدٸڭ باسىن قۇراي المايتىنمىن. ەلگە كٷلكٸ بولىپ جٷرگەن كەزٸم ەدٸ. سودان دا شىعار بٸرەۋ ورىسشا سٶيلەسە, كٸرپٸدەي جيٸرٸلە قالاتىنمىن. بٸر جولى كٶپقاباتتى ٷيدٸڭ تۇسىنان ٶتٸپ بارا جاتسام, جوعارىدان بٸر ورىس ايعاي سالدى:
– دوستان, پوجالۋيستا!
تٷسٸنبەدٸم.
– يا نە داستان, سام داستان!
سٶيتتٸم دە ٶتە شىقتىم.
«ورىسقا بەرەم. ەنە ورىس كەلە جاتىر»
بٸز ورىس كٶرمەي ٶسكەن ۇرپاقپىز. بٸراق شەشەمٸز: «ورىسقا بەرەم. ەنە ورىس كەلە جاتىر», – دەپ قورقىتاتىن. نەگە ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, ورىس دەسە, قۇبىجىق كٶرگەندەي ٷرەيلەنەتٸن ەدٸك? ەجەم مارقۇم: «ورىس دەگەن كٶك كٶز, سارى شاش, اتقا مٸنسە, قوپاڭداپ شابا بەرەتٸن, اۋىل كٶرسە, بالا-شاعا, قاتىن-قالاشتى جاۋ تيگەندەي قۋاتىن ەسەرسوق, تٷلەي حالىق», – دەيتٸن. سوندا كٶز الدىمىزعا جالبىر شاشتى, جابايى ادام ەلەستەۋشٸ ەدٸ. سارتاۋدىڭ باسىنداعى قولات-قولاتتان ەرتەلٸ-كەش ورىس شىعا كەلەتٸندەي قورقىپ, ٶرٸستەپ كەتكەن مالعا بارۋدان ٶلەردەي قورقامىز.
ورىسپەن ارالاس-قۇرالاس بولماساق تا, كەسٸرٸن كٶردٸك. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العان 90-جىلدارى وسى الماتى مەن نارىنقولداعى تۋىستاردان شاقىرۋ حات كەلدٸ. «كٶشٸپ كەلٸڭدەر» دەپ جازىپتى. قاتتى قۋاندىق. بٸراق شات كٶڭٸلٸمٸز بٸر كٷندە سۋ سەپكەندەي باسىلدى. ەجەم: «سەندەر, جۇماققا باراتىنداي مەز-مەيرام بولىپ وتىرسىڭدار عوي. قازاقستان دەگەندٸ ۇمىتىڭدار! سەبەت مەنٸڭ اتامدى ٶلتٸرٸپ, ەجەمدٸ جۇتقان. ەكەم مەن شەشەمنٸڭ, بٸزدٸڭ تەتتٸ كٷنٸمٸزدٸ, تەتتٸ ۇيقىمىزدى بۇزعان. ول جاققا قالاي بارامىن? مەن تٸرٸ تۇرعاندا بٸردە بٸرەۋٸڭ سەبەتكە بارمايسىڭدار!» – دەپ تىيىپ تاستادى. بۇل ەڭگٸمە سونىمەن تىندى. سەبەتتەن كەلەتٸن حات تا ساپ تيىلدى. ارادا بٸرنەشە جىل ٶتٸپ, كٶش كٷشٸنە مٸندٸ. ەل قازاقستانعا قاراي ٷدەرە كٶشە باستاعان. اپامىزدىڭ الدىنان ٶتٸپ, جالىنىپ كٶردٸك. بٸراق مارقۇم جٸبٸمەي قويدى. سول كٷنٸ كٶرشٸمٸز تاماشا دەگەن كەمپٸرگە جىلاپ: «كەمەشٸم (ەكەمدٸ سولاي اتايتىن) سەبەتكە كٶشەمٸن دەپ جاتىر. قۇدايىم بار بولسا, كەمەشٸم مەن نۇرجانىمدى كٶزٸم تٸرٸ كەزدە اجىراتپاسا ەكەن! ەكەۋٸنەن ەكٸ كٷرەك توپىراق تەڭ بۇيىرسا ەكەن», – دەپتٸ. سول تٸلەۋٸ قابىل بولدى-اۋ دەيمٸن. سول جىلى مارقۇم باۋىرىنان كٶپ اۋىردى. قۇلجادا ەمدەلدٸ. سول دەرتٸنەن قايتىس بولدى.
كٶز جۇمارىنىڭ الدىندا بٸر پالاتادا ورىس ەيەلمەن بٸرگە جاتتى. قىرعىزستاننان قۇلجاعا ەمدەلۋگە بارىپتى. قىرعىزشاعا سۋداي. بٸراق ەجەم قىرتيىپ: «ٶلەر شاعىمدا مىنا قۇبىجىقتىڭ قاسىندا قالدىرعاندارىڭدى-اي! بالالىق شاعىمدى, باقىتتى شاڭىراعىمدى ويرانداعان وسى ورىس دەگەن ٸبٸلٸستٸ كٶرمەي كٶز جۇماتىن شىعارمىن دەسەم, ٶلەتٸن كەزٸمدە تاعى دا پايدا بولعانى-اي!» – دەپ كەيٸدٸ. بۇرىنعى ايتاتىن ەڭگٸمەلەرٸن قورقىنىشپەن تىڭداۋشى ەدٸك, بۇل جولى شىن جانىم اشىدى. ەلگٸ ورىستىڭ قاسىنا كٶپ قالدىرعان جوقپىز, بٸر اپتادان سوڭ باسقا پالاتاعا اۋىستىردىق…
شەكارادان العاش ٶتكەندە ەڭ بٸرٸنشٸ رەت تٸرٸ ورىستى كٶردٸم. جاپ-جاس جاۋىنگەر. جٷك كٶلٸكتەر ٶتەتٸن ارتقى قاقپادا, كٷزەتتە تۇر ەكەن. اقشا سۇرادى. بەس سوم (5 يۋان) بەردٸم. «تاعى بار ما?» دەيدٸ. «جوق!» – دەپ ساڭق ەتتٸم. قۇلاعىما ەجەم سىبىرلاپ تۇرعانداي بولدى. بٸراق قۋانىپ تۇرمىن. سەبەبٸ, ول ماعان جالىنىپ, اقشا سۇراپ, بەيشارا بولىپ تۇر عوي. ال مەن وعان «جوق!» دەپ ايعايلاپ تۇرمىن. اپام مارقۇمنىڭ رۋحى كٶرٸپ تۇرسا: «بالام ورىسقا ايعايلاپ جاتىر!» – دەپ قۋانىپ تۇرعان شىعار دەگەن وي كەلدٸ.
«دەسبيدەنيە»
ورىستىڭ ەكٸ سٶزٸن يتتٸڭ ەتٸنەن جەك كٶرەم. سونىڭ بٸرٸ «زدراۆستۆۋيتە» جەنە ەكٸنشٸسٸ «دو سۆيدانييا!». تٷرلٸ ورىندارعا, مەكەمەلەرگە حات تاسيمىن. كٶپشٸلٸگٸ ورىسشا سٶيلەيدٸ. باس كەزٸندە قازاقشا امانداساتىنمىن, كەيبٸرەۋلەر جاقتىرماي قاراعاسىن ورىسشا سەلەم-ساۋقات سۇرايتىن بولدىم. بٸراق, ەندٸ ونىما كٷلەتٸن بولدى. جوق, كٷلەدٸ دەگەنٸم از, قىران-توپان بولادى. «زدرەستۋيتە» جەنە «دەسبيدەنيە»...نەسٸ كٷلكٸلٸ, تٷسٸنبەيمٸن?
دايىنداعان, جەنٸبەك حالىقوۆ
