– بولاتحان ماحاتۇلى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەجەلدەن قازاققا جات ەمەس. ەسٸرەسە مال شارۋاشىلىعى قازاقى تٸرشٸلٸكپەن بٸتە قايناسقان سالا. بٸراق بٷگٸندە بۇل سالا اقساپ تۇر دەسەك تە بولادى. سٸز اۋىل شارۋاشىلىعىن زەرتتەپ جٷرگەن عالىم رەتٸندە بۇعان قانداي سەبەپ ايتار ەدٸڭٸز?
– «تٷنەكتٸ تٸلدەي بەرگەنشە, وعان جارىق تٷسٸرۋگە تىرىسقان ابزال» دەگەن جاپونداردىڭ بٸر جاقسى ماقالى بار. ياعني, اناۋ جامان, مىناۋ جامان دەپ تٷڭٸلە بەرگەننەن گٶرٸ, ونى جاقسارتۋدىڭ جولىن قاراستىرعانىمىز ەلدەقايدا ۇتىمدى بولماق. بٸز قازاق حالقى ەلەمگە مالدى كٷتٸپ-باعۋ مەن سۇرىپتاۋ, اسىلداندىرۋ تەحنولوگيياسىن الىپ كەلگەن ۇلتپىز. تەك كەيٸنگٸ كەزەڭدەردە وزىق تەحنولوگييالارعا بٸر يىعىمىزدى ارتىپ وتىرعان جايىمىز بار. دەگەنمەن, ول تەحنولوگييالاردىڭ الىنىپ جاتقان ٶنٸمنٸڭ ساپاسىنا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن ەسكەرە بەرمەيمٸز. مىسالى, 10 000 ل سٷت بەرەتٸن سيىردىڭ سٷتٸنٸڭ نەرلٸلٸگٸ قاراپايىم 3000 ل سٷت بەرەتٸن سيىردىڭ سٷتٸنەن ەلدەقايدا تٶمەن, قۇنارى از. بٸز ەڭگٸمەنٸ قازاقستان ەلەم تۇتىنۋشىلارىنا قانداي ٶنٸم بەرە الاتىنىنان باستاۋىمىز كەرەك. ەت پەن سٷتتٸ كٶلەمدەپ الۋعا بولادى, بٸراق ونىڭ نەرلٸلٸگٸ, ادام اعزاسىنا بەرەر پايداسى, كٷش-قۋاتى تۋرالى ەڭگٸمە مٷلدەم بٶلەك. مال شارۋاشىلىعى – سالىستىرمالى دٷنيە. مەسەلەن, كەڭەس وداعى كەزٸ مەن كەيٸنگٸ جيىرما جىلدى سالىستىرساڭىز, قازاقستانداعى مال باسىنىڭ ٶسۋٸ بايقالادى. بٸز 1991 جىلى بٸر فورماتسييادان كەلەسٸ بٸر فورماتسيياعا ٶتتٸك. سوتسياليستٸك جٷيەنٸڭ ورنىن كاپيتاليستٸك قۇرىلىم باستى. سول سەبەپتٸ كولحوز, سوۆحوزدارداعى مال باسىن تٶمەندەتٸپ الىپ, قازٸر قايتا قالپىنا كەلتٸرٸپ جاتىرمىز.
– ەرينە, اتالعان تۇقىمداردىڭ بەرٸ بٷگٸندە بار. ولار ٶزٸنٸڭ كەلەسٸ دەڭگەيٸنە جەتتٸ. قازاقتىڭ اقباس تۇقىمى ەلۋٸنشٸ جىلدارى ەتتٸ باعىتتاعى سيىر تۇقىمى بولىپ قابىلدانعان. تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, بٷكٸل كەڭەستەر وداعىنداعى العاشقى ەتتٸ باعىتتاعى بٸردەن-بٸر تۇقىم بولدى. 2011 جىلدارى ەۋليەكٶل تۇقىمى شىعارىلدى. ول مالداردىڭ ەڭ بٸر كەرەمەت قاسيەتٸ – جەرگٸلٸكتٸ جەرگە ٶتە جاقسى بەيٸمدەلگەن. قازٸر سولتٷستٸك جەنە باتىس قازاقستاندا ٶسٸرٸلەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, ەلٸ كەڭ كٶلەمدە دامىپ كەتە الماي جاتىر. ەندٸ عانا قالپىنا كەلتٸرٸپ, ٶزٸنٸڭ قاجەتتٸ ٶنٸمٸن بەرەتٸن جاعدايعا جەتكٸزدٸك. قازٸرگٸ كٷندە باس سانى كٶبەيٸپ كەلەدٸ. اتالعان تۇقىمدى ساقتاپ قالۋ, سانىن ٶسٸرۋ ماقساتىندا دسۇ-عا كٸرگەنگە دەيٸن مەملەكەت تاراپىنان بەلسەندٸ كٶمەك كٶرسەتٸلٸپ كەلدٸ. بۇل باعىتتاعى جۇمىس توقتاعان جوق. تٸپتەن وسىلاردىڭ باسىن قۇرايتىن قوعام قۇرىلدى.
قازاق دالاسى – العاشقى جىلقىنىڭ قولعا ٷيرەتٸلگەن جەرٸ. بۇرىندارى جىلقىنىڭ العاش قولعا ٷيرەتٸلگەن جەرٸ موڭعولييا مەن ورتا ازييا دەپ قارالىپ, نەبەرٸ 2000 جىل بولعان دەپ سانالاتىن. بوتاي ٶركەنيەتٸ اشىلعاننان كەيٸن سول جەردەن تابىلعان جىلقى قاڭقالارىنا نەگٸزدەلٸپ, بٸزدٸڭ جىلقى ٶسٸرۋ تاريحىمىز 4000 جىلدى قۇرايتىنىن دەلەلدەدٸك.
[caption id="attachment_12923" align="alignleft" width="420"]
ەتتٸ باعىتتاعى ەدٸلباي قويى مەن دەگەرەس قويى دا ٶسٸرٸلٸپ جاتىر. ال قاراكٶل قويى ەلتٸرٸسٸن الۋ ٷشٸن ٶسٸرٸلگەن. قوزىلارىن ٷش كٷنگە جەتپەي سويىپ الادى. بۇل تۇقىمنىڭ باستى تالابى ىستىق جەردە جاقسى ٶسەدٸ. قازاقستان ماقتا ٶسٸرۋدە سولتٷستٸك ايماق سانالادى. كٷن قانشالىقتى ىستىق بولسا ماقتانىڭ قۇنارى ارتىپ, ساپاسى جوعارىلايدى. ال سالقىن بولعان سايىن ونىڭ ساپاسى تٶمەندەيدٸ. سول سەكٸلدٸ قاراكٶل قويىنىڭ دا ساپاسى ىستىقپەن بايلانىستى. بٸزگە وڭتٷستٸكتٸڭ ىستىعىندا ٶسٸرۋگە بولادى, بٸراق تٷركٸمەنستان مەن ٶزبەكستاندا ٶسٸرٸلگەندەرگە قاراعاندا ساپاسى تٶمەندەۋ. دەگەنمەن ەڭ العاشقى بولىپ قازاق عالىمدارى ەرتٷرلٸ تٷستەگٸ ەلتٸرٸ الۋدىڭ جولىن تاپتى. سۇرانىسقا قاراي عىلىمي جولمەن كەز كەلگەن تٷستەگٸ تٶل تۋدىرىپ بەرە الادى. پاتەنتتەپ تە قويعان. كەڭەس دەۋٸرٸ كەزٸندە ەلٸمٸزدە ارقار-مەرينوس قويى, سولتٷستٸك قازاق مەرينوسى, قازاقتىڭ بييازى جٷندٸ قويى, سولتٷستٸك مەرينوسى دەگەن قازاقستاننىڭ ەر ٶڭٸرٸنە بەيٸمدەلگەن بييازى جٷندٸ قويدىڭ تٶرت تٷرٸ بولعان. ٶكٸنٸشكە وراي قازٸر ولاردىڭ سانى ازايىپ كەتتٸ. سەبەبٸ, بييازى جٷنگە سۇرانىس ازايعاننان كەيٸن شارۋا قوجالىقتارىنا ولاردى ٶسٸرۋ تيٸمسٸز بولىپ قالدى. ونىڭ ٷستٸنە كٷتٸمدٸ دە كٶپ قاجەت ەتەدٸ. سوندىقتان بٷگٸندە ەتتٸ باعىتتاعى مال تۇقىمى 70% قۇرايدى.
مىسالى, 10 000 ل سٷت بەرەتٸن سيىردىڭ سٷتٸنٸڭ نەرلٸلٸگٸ قاراپايىم 3000 ل سٷت بەرەتٸن سيىردىڭ سٷتٸنەن ەلدەقايدا تٶمەن, قۇنارى از. بٸز ەڭگٸمەنٸ قازاقستان ەلەم تۇتىنۋشىلارىنا قانداي ٶنٸم بەرە الاتىنىنان باستاۋىمىز كەرەك. ەت پەن سٷتتٸ كٶلەمدەپ الۋعا بولادى, بٸراق ونىڭ نەرلٸلٸگٸ, ادام اعزاسىنا بەرەر پايداسى, كٷش-قۋاتى تۋرالى ەڭگٸمە مٷلدەم بٶلەك.
– بٷگٸندە شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋعا قۇمارمىز. بٸراق كەلگەننەن كەيٸن جەرگٸلٸكتٸ جەرگە بەيٸمدەلە الماي جاتادى. قانشاما قارجى شىعىنداپ ولاردى ساتىپ العانشا, نەگە ٶزٸمٸزدە باردى ۇقساتىپ المايمىز? تٸپتٸ ساتىپ الۋعا تۋرا كەلگەن جاعدايدا ولاردى جان-جاقتى زەرتتەپ, ەبدەن سىناقتان ٶتكٸزٸپ بارىپ ەكەلسەك, قىرۋار شىعىننىڭ الدىن الار ەدٸك قوي...
– ەڭ بٸرٸنشٸ مالدان ٶنٸم الىپ, پايداسىن كٶرۋ ٷشٸن ونىڭ جەرسٸنۋٸ كەرەك. جەرسٸنبەگەن مالدان ەشقانداي پايدا كەلمەيدٸ. شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مالدى مٷلدەم ساتىپ الماۋ كەرەك دەگەن دە كەلتە تٷسٸنٸك. بٸراق بۇل مەملەكەتتٸڭ ساياساتى بولماۋ كەرەك. مەملەكەتتٸڭ باستى ساياساتى – ٶنٸم ٶندٸرۋ. بٸز مەملەكەتكە مىنانداي ۇسىنىس جاسادىق. جالپى شەتەلدەن مال الىپ كەلۋ بولسىن, ونىڭ ۇرىعى مەن ەمبريونىن الىپ كەلۋ بولسىن ول تەك تاۋار ٶندٸرۋشٸنٸڭ قۇزىرىندا بولۋى كەرەك. مەملەكەت تاۋار ٶندٸرۋشٸگە: «بٸز سەنەن بيىل پەلەنباي توننا (ەت, سٷت, استىق) ٶنٸم ساتىپ الامىز», – دەگەن سيياقتى تاپسىرما بەرۋٸ كەرەك. تاۋار ٶندٸرۋشٸ تاپسىرمانى ورىنداۋ ٷشٸن مٸندەتتٸ تٷردە اسىل تۇقىمدى مالدارعا جٷگٸنەتٸن بولادى. ال سٸز جاقسى ٶنٸم الۋىڭىز ٷشٸن مالدى اقش-تان الاسىز با, قىتايدان الاسىز با, ماڭىزدى ەمەس. باستىسى, جاقسى ٶنٸم الىپ, پايدا تابۋ. شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مالدىڭ باسىن ەكەلۋ مٸندەتتٸ ەمەس. ونىڭ ۇرىعى مەن ەمبريونىن ەكەلسەڭٸز دە جەتكٸلٸكتٸ. بٸرٸنشٸدەن, تاسىمالداۋعا جەڭٸل, ەكٸنشٸدەن, الىنعان تٶل جەرگٸلٸكتٸ جەرگە بەيٸمدەلٸپ تۋادى. سٸز ۇرىقتى ساتىپ الۋ ارقىلى 1-2 جٷز دوللارعا شىعىندالاسىز, ال 4-5 مىڭ دوللارعا ٸرٸ-قارا مال ەكەلسەڭٸز ونىڭ شىعىنى دا كٶپ, قاۋپٸ دە جوعارى. وسىلاي دا مالدى اسىلداندىرۋعا بولادى. بٸز مالدىڭ باسىن ەكەلەمٸز دەپ جەرسٸندٸرە الماي جاتامىز. جەرسٸنبەگەن سوڭ ٶز جەرٸندە بەرگەن ٶنٸمٸن دە بەرە الماي جاتادى. بٸز مال باسىن تٶمەندەتٸپ الۋىمىز سەبەپتٸ ٸشكٸ سۇرانىستى قاناعاتتاندىرا الماي كەلەمٸز. شەتەلدٸك سەلەكتسييادا كٶپ العا كەتٸپ قالدى. سوندىقتان بٸزدٸڭ ولاردان ٷيرەنەرٸمٸز ەلٸ كٶپ.
ەرينە, قازاقستاندا سوڭعى ٷلگٸدەگٸ تەحنولوگييالارمەن جابدىقتالعان لابوراتورييا بار. الماتى قالاسىندا ورنالاسقان. ەڭ ٷلكەن قاۋٸپ گەندٸك ٶڭدەلگەن ورگانيزمدەر (گمو) دەپ اتالاتىن ٶنٸمدەردە. ولاردى تابيعي ٶنٸمنەن ايىرۋ ٷشٸن تەرەڭٸرەك زەرتتەۋ كەرەك. سول سەبەپتٸ ونى زەرتتەۋدٸڭ شىعىنى دا كٶپ بولادى. قاراپايىم حالىققا گٶو-دان ساقتانۋ قيىنداۋ مەسەلە. ونىڭ ەڭ ٷلكەن قاۋٸپتٸ جەرٸ – قۇرامىندا «قارا بەلوك» دەپ اتالاتىن زات بار. ول اعزاعا تٷسكەننەن كەيٸن قاي جەرگە بارىپ قۇرىلاتىنىن ەشكٸم تاپ باسىپ ايتا المايدى. ول دەنەنٸڭ كەز كەلگەن بٶلٸگٸنە, تٸپتەن ميعا بارىپ ورنالاسۋى مٷمكٸن.
– ەلەمدە ەشقانداي ەل, ەشقانداي مەملەكەت, ەشقانداي شارۋاشىلىق ٶزٸنە بەسەكەلەس تۋدىرۋدى قالامايدى. دەمەك, ەشقاشان بٸزگە ەڭ جاقسى دەگەن ٶنٸمدەرٸن بەرمەيدٸ. ەگەر بەرەتٸن بولسا, كوممەرتسييالىق باعىتتاعى سەلەكتسييالارىن عانا بەرەدٸ. ونىڭ كەلەسٸ ۇرپاعى باستاپقى تۇقىمعا ساي شىعا ما, شىقپاي ما, ول – ٷلكەن سۇراق. قازٸر ۇرىقتاردى تاۋارعا اينالدىرعان كومپانييالار بار. ولار ۇرىقتى سٸزگە ساتقاندا مٸندەتتٸ تٷردە كەپٸلدەمە بەرەدٸ. ياعني, سٸزگە ساتىلعان ۇرىق مىنانداي جاعداي جاسالسا, مىناداي ٶنٸم بەرەدٸ دەگەن سەكٸلدٸ. كاپيتاليستٸك ەلدەردٸڭ بٸر جاقسى جەرٸ ايتقانىن ورىندايدى. ٶيتكەنٸ, ايتقانىن ورىنداماسا, تۇتىنۋشىسىن جوعالتادى, سەنٸمنەن ايىرىلادى.
– كٶپتەگەن ازىق-تٷلٸكتەردٸ حيمييالىق جولمەن قولدان ٶندٸرٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ. ونى ينتەرنەتتەن كٷندەلٸكتٸ كٶرٸپ جٷرمٸز. وسىنداي جولمەن ٶندٸرٸلگەن ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸن حالىق پايدالانىپ جاتقان جوق پا? شەتەلدەن كەلگەن ەت ٶنٸمدەرٸن باقىلاپ وتىرعان تەۋەلسٸز ساراپشىلار مەن سوڭعى ٷلگٸدەگٸ تەحنولوگييالارمەن جابدىقتالعان لابوراتورييالار جۇمىس ٸستەي مە?
– بۇل قييالدان شىققان ەڭگٸمە ەمەس, راسىندا بار دٷنيە. الدىمەن حيمييالىق قۇرامىن انىقتاپ الادى دا, سوسىن ٶندٸرە بەرەدٸ. بٸراق ٶنٸمنٸڭ تابيعي نەمەسە حيمييالىق جولمەن الىنعانى مٸندەتتٸ تٷردە تۇتىنۋشىعا ايتىلۋى كەرەك. ەگەر ەسكەرتٸلمەسە زاڭمەن قۋدالاناتىن بولادى. ەرينە, قازاقستاندا سوڭعى ٷلگٸدەگٸ تەحنولوگييالارمەن جابدىقتالعان لابوراتورييا بار. الماتى قالاسىندا ورنالاسقان. ەڭ ٷلكەن قاۋٸپ گەندٸك ٶڭدەلگەن ورگانيزمدەر (گمو) دەپ اتالاتىن ٶنٸمدەردە. ولاردى تابيعي ٶنٸمنەن ايىرۋ ٷشٸن تەرەڭٸرەك زەرتتەۋ كەرەك. سول سەبەپتٸ ونى زەرتتەۋدٸڭ شىعىنى دا كٶپ بولادى. قاراپايىم حالىققا گٶو-دان ساقتانۋ قيىنداۋ مەسەلە. ونىڭ ەڭ ٷلكەن قاۋٸپتٸ جەرٸ – قۇرامىندا «قارا بەلوك» دەپ اتالاتىن زات بار. ول اعزاعا تٷسكەننەن كەيٸن قاي جەرگە بارىپ قۇرىلاتىنىن ەشكٸم تاپ باسىپ ايتا المايدى. ول دەنەنٸڭ كەز كەلگەن بٶلٸگٸنە, تٸپتەن ميعا بارىپ ورنالاسۋى مٷمكٸن. ونىڭ ٷستٸنە باسقا جاسۋشالارمەن ەرەكەتتەسٸپ, اعزاعا سٸڭٸرٸلٸپ تە كەتپەيدٸ. سٸزدٸڭ گەنٸڭٸزدەگٸ كەز كەلگەن امين قىشقىلىنىڭ بٸرەۋٸنە بارىپ كٸرٸگٸپ, بولمىسىڭىزدى ٶزگەرٸسكە ۇشىراتۋى ەبدەن مٷمكٸن. سٸزگە ەسەر ەتپەسە دە, كەلەسٸ بٸر ۇرپاعىڭىزدان شىعاتىنى انىق. قازاقستان ٶز حالقىن تابيعي تازا ٶنٸمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋەتٸ جەتەدٸ. ال ساپالى ٶنٸمدەردٸڭ ٶزٸندٸك قۇنى جوعارى بولاتىنى تٷسٸنٸكتٸ. الداعى كٷندەردە تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸ ٶنٸمنٸڭ قانداي جولمەن الىنعانى تۋرالى تولىق اقپاراتتى ۇسىنۋعا مەجبٷرلەيتٸن زاڭ قابىلدانباق. ياعني, قانداي ٶنٸمدٸ پايدالانۋ تۇتىنۋشىنىڭ ٶز ەركٸندە بولماق.
– مالدى بورداقىلاۋدىڭ عىلىمي باعىتتاعى تەحنولوگيياسىن قاراپايىم حالىق قانشالىقتى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن? سٸزدەردٸڭ تاراپتارىڭىزدان قانشالىقتى كٶمەك كٶرسەتٸلٸپ جاتىر?
– ەتتٸ باعىتتاعى مالداردىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدىڭ ەكٸ جولى بار. بٸرٸ – جايىپ سەمٸرتۋ, ەكٸنشٸسٸ – قولدا بورداقىلاۋ. كٶپتەگەن شارۋالار ەكٸنشٸ جولدى تاڭداپ جاتادى. دەگەنمەن, ەكەۋٸنٸڭ ەتتەرٸنٸڭ ساپاسى مەن قۇنارى ەرتٷرلٸ. قولدان بورداقىلاۋدىڭ شىعىنى دا كٶپ. ەر نەرسەنٸڭ بيولوگييالىق پٸسەتٸن, ٶسٸپ-جەتٸلەتٸن ۋاقىتى بولادى. ال بٸز ونى جەدەلدەتۋ ٷشٸن بورداقىلاۋدىڭ وزىق تەحنولوگييالارىنا جٷگٸنەمٸز. ياعني, بيولوگييالىق قوسپالاردى پايدالانامىز. ونىڭ ٸشٸندە ادام اعزاسىنا زييانسىز گورموندار, ۆيتاميندەر, ت.ب. بٸز ٷشجىلدىق زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە مالدى بورداقىلاۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيياسىن ويلاپ تاپتىق. رۇقسات ەتٸلگەن پرەپاراتتار ارقىلى مالدىڭ ميىنا ەسەر ەتٸپ, ونىڭ تويۋ سەزٸمٸن تەجەيمٸز. تويعانىن بٸلمەگەن مالدىڭ جەم-شٶپتٸ كٶپ جەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. ال ارتىق جەلٸنگەن ازىق ونىڭ دەنەسٸنە ەت پەن ماي بولىپ بٸتٸپ, سالماعى ارتادى, ٶنٸمٸ جوعارىلايدى. قازٸر «ٶتەس بيوازييا»-مەن بٸرٸگٸپ, اتالعان جوبانى ٸسكە اسىرۋدامىز.
– سٸز باسقارىپ وتىرعان كافەدرانىڭ قانداي جەتٸستٸكتەرٸ بار? سٸزدٸڭ كافەدراڭىزدىڭ باستاماسىمەن قانداي عىلىمي جوبالار ٸسكە اسىرىلىپ جاتىر?
– بٸزدٸڭ قازۇاۋ-دىڭ 85 جىلدىق تاريحى بار. ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز – تەك مامان دايارلاۋدا عانا ەمەس, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسييانى قالىپتاستىرۋدا دا ٶز ورنى بار وقۋ ورنى. كەزٸندە بۇل وقۋ ورنىندا ەدەبيەت سالاسىنىڭ مايتالمانى م.و. ەۋەزوۆ قىزمەت ەتكەن. ال بٸزدٸڭ كافەدرا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى, سونىڭ ٸشٸندە مال شارۋاشىلىعى مەن بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا بٸلٸكتٸ ماماندار دايارلاپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ كٷندە بولون تالابىنا ساي ٷش دەڭگەيدە بٸلٸم بەرەمٸز. ياعني, باكالاۆرييات, ماگيستراتۋرا, سوسىن PhD دوكتارانتۋرا. سوڭعى بەس جىلدا بٸزدٸڭ سالادا بٸلٸم العىسى كەلەتٸن جاستاردىڭ سانى ارتىپ كەلەدٸ. كەزٸندە مال باسىن ازايتىپ الساق تا, سوڭعى كەزدەرٸ حالىقتىڭ قوراسى مالعا تولا باستادى. بۇل دەگەنٸڭٸز – مال شارۋاشىلىعى ماماندارىنا سۇرانىس ارتادى دەگەن سٶز. باسقا سالاعا قاراعاندا بٸز شارۋا قوجالىقتارىمەن كەلٸسٸمشارت نەگٸزٸندە تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس جاسايمىز. بٸزبەن جۇمىس جاسايتىن «بايسەركە اگرو», «ٶتەس بيو ازييا» سەكٸلدٸ شارۋا قوجالىقتارى بار. «ٶتەس بيو ازييا»-نىڭ پرەزيدەنتٸ نۇرلانوۆ دٷيسەنبەك نۇرلانۇلى بٸزدٸڭ كافەدرانىڭ ۇستازدارى مەن شەكٸرتتەرٸنە ٷلكەن كٶمەك كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. ولار وزىق تەحنولوگييالارمەن جاراقتانعان. ال بٸز ولارعا سول تەحنولوگييانىڭ تٸلٸن بٸلەتٸن ماماندار دايارلاپ بەرەمٸز. بٸزدەگٸ ستۋدەنتتەر سول جەردە پراكتيكادان ٶتەدٸ. ودان بٶلەك ەت ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەيتٸن «جەڭٸس» زاۋىتىمەن دە كەلٸسٸمشارتقا وتىرعانبىز. اتالعان مەكەمەلەرمەن اقىلداسا وتىرىپ وقۋ باعدارلامالارىن ەزٸرلەيمٸز. ولار بٸزگە ۇسىنىستارىن بەرٸپ وتىرادى. بٸزدٸڭ كافەدرا وسى جىلى 60 ميلليون تەڭگەنٸڭ عىلىمي جوبالارىن ٸسكە اسىرۋعا اتسالىستى. مەسەلەن, دەگەرەس قويى مەن سارىارقا قويىن جەتٸلدٸرۋ, ەتتٸ-سٷتتٸ باعىتتاعى ٸرٸ-قارا مالداردىڭ سەلەكتسيياسىن جٷرگٸزۋ, ازىقتاندىرۋ مەن كٷتٸپ-باعۋ تەحنولوگيياسى, ت.ب. ال ٶزٸم «ەندوكريندٸك جٷيەنٸڭ بۇزىلۋىنىڭ مەحانيزمٸن قولدان باسقارۋدىڭ مودەلٸن جاساۋ» دەگەن تاقىرىپتاعى عىلىمي جوبانى ٸسكە اسىرىپ جاتىرمىن. وسى تاقىرىپ اياسىندا 4 ماگيسترانتىمىز جۇمىس جاساپ جاتىر. بٸزدٸڭ كافەدرادا ۇلتتىق اكادەمييانىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ سادىقۇلوۆ تٶلەۋحان دەگەن اقساقالىمىز بار. ول كٸسٸ دەگەرەس قويىن جەتٸلدٸرۋمەن اينالىسادى. وسى كٸسٸنٸڭ شەكٸرتٸ پروفەسسور ەدٸلحانوۆا شولپان, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەگٸمبەكوۆ قىرعىزباي, بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا عىلىمي جۇمىستاردى جٷرگٸزٸپ جٷرگەن پروفەسسور نۇرعازى قۋات شايپوللاۇلى دەگەن عالىمدارىمىز بار. بارلىعى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ دامۋى ٷشٸن سٷبەلٸ ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن نۇرسەرٸك تٸلەۋقابىل
