ايتالىق, ولار نەگە بيلٸكتە جوق? سول وقيعانىڭ ورتاسىندا بولعاندارعا بيلٸكتەن تىم قۇرىماعاندا بٸر ورىن بۇيىرۋى كەرەك ەدٸ. كەيٸن, تەۋەلسٸزدٸك العاندا...
يە, نۇرتاي سابيليانوۆ بار. بٸراق, ول جالعىز ٶزٸ نە شەشەدٸ? مەسەلە تٸپتٸ سابيليانوۆتا ەمەس.
بٷگٸنگٸ كٶزقاراس قانداي? مۇنى ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز. بولماسا, قازٸرگٸ بيلٸكتە وتىرعانداردىڭ قانشاسى 1986 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا الاڭدا بولدى, ايتىپ بەرە الاسىز با?
ٶزٸڭٸز ويلاڭىز, بٸز جەلتوقسان وقيعاسىن جىلىنا بٸر رەت ەسكە الامىز. ونىڭ ٶزٸندە دە اتى بار, زاتى جوق ەسكە الۋ سىقىلدى كٶرٸنەدٸ. جوق, راس. ار جاعىنداعى جاڭا جىلدىڭ مىسى باسىپ كەتەدٸ دە تۇرادى. ەڭگٸمە جاڭا جىلدا دا, جەلتوقسان تۋماي تۇرا قۇرىلعان دا شىرشادا دا ەمەس, بٸزدٸڭشە...
«بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن جەلتوقساننىڭ رۋحىن سەزٸنە الماي جٷرمٸز» دەيدٸ ەلدەكٸمدەر. جەلتوقساننىڭ رۋحىن سەزٸنۋ ٷشٸن سول وقيعانىڭ كٶزٸ تٸرٸ كۋەگەرلەرٸ كٶز الدىمىزدا قالقايىپ جٷرۋٸ كەرەك ەدٸ, ەڭ الدىمەن.
ولار قايدا قازٸر? شىنىمەن قايدا, نە ٸستەپ جٷر? سايدا سانى, قۇمدا ٸزٸ بار ما ٶزدەرٸنٸڭ?
باس-باسىنا جەكە-جەكە ۇيىم قۇرىپ العان دەيدٸ, ولار. دەمەك, باس-باسىنا بي. بٸر-بٸر قوزعالىستىڭ جەتەكشٸلەرٸ ەكەن.
«جەلتوقسان», «جەلتوقسان اقيقاتى», «ۇلى جەلتوقسان», «تەۋەلسٸزدٸك قىراندارى», جيناقتاپ ايتساق جەتٸ بٸردەي ۇيىم جۇمىس ٸستەيتٸن كٶرٸنەدٸ. نە ٷشٸن? بۇل كٸمگە كەرەك قازٸر? ودان بەرٸ وتىز جىل ٶتتٸ ەمەس پە?
ودان قالدى, مۇنشاما قوزعالىستىڭ قاجەتٸ قانشا? مۇنىڭ ٶزٸ جەلتوقسانشىلاردىڭ ٶز اراسىنداعى اۋىزبٸرلٸكتٸڭ ازدىعىن, ارازدىقتىڭ كٶپتٸگٸن كٶرسەتپەي مە وسى?
كەرەك دەسەڭٸز, جاڭا تەۋەلسٸزدٸك العان قازاقستاننىڭ ٷكٸمەتٸن, جالپى بيلٸكتٸ بٷتٸندەي بولماسا دا ٸشٸنارا وسى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسقانداردان جاساقتاسا ۇتىلار ما ەدٸك?
ەيتپەسە, سول جەلتوقسانشىلاردىڭ اۋعان ارداگەرلەرٸنەن نەسٸ كەم? بٸز اۋعان ارداگەرلەرٸنٸڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جاقسى بٸلەمٸز. سەبەبٸ, ٷنسٸز جاتپايدى. بەرٸ دە بەلسەندٸ.
ايتالىق, سول وقيعانىڭ ورتاسىندا بولعان جەلتوقسانشىنىڭ بٸرٸ قازٸر الماتى قالاسىن باسقارىپ وتىرسا, بۇدان كٸم كەمٸستٸك كٶرەر ەدٸ, ايتىڭىزدارشى? ول قالانى ەسٸموۆتەن (بايبەكتٸڭ الدىنداعى ەكٸم) كەم باسقارار ما ەدٸ? ەكٸم بولۋعا لايىقتى جەلتوقسانشى جوق دەگەنگە سەنبەيمٸن.
ايتپاقشى, الماتىنىڭ بۇرىنعى ەكٸمٸ احمەتجان ەسٸموۆ ٶزٸ «بيلٸك قۇرعان» 8 جىلدا تاپ تۇمسىعىنىڭ الدىنداعى تەۋەلسٸزدٸك مونۋمەنتٸنە كەلٸپ تىم قۇرىماعاندا بٸر رەتتە بولسا تاعزىم ەتۋگە, جارايدى, تاعزىم ەتپەي-اق قويسىن, دەل سول 16 جەلتوقساندا ەلگٸ مونۋمەنتتٸڭ الدىنا بارىپ كٶرٸنٸپ كەتۋگە دە جاراماپتى.
جەلتوقسان وقيعاسىنا جەنە سوعان قاتىسقاندارعا, سوتتالعاندارعا, قان تٶككەندەرگە, قۇربان بولعاندارعا دەگەن «قۇرمەتتٸڭ» كٶرٸنٸسٸ وسىنداي دەپ بٸلدٸك, بٸز. ەي, بٸراق ەلدٸڭ ٶزٸ سەزٸنە الماي جٷرگەن جەلتوقساننىڭ رۋحىن, ەسٸموۆ قاي تٷرٸمەن سەزٸنسٸن...
انىعىندا, بٸزدە دە مايدان بولدى عوي. ۋكرايناداعى مايدان مۇنىڭ جانىندا تٷككە تۇرمايدى (جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كٷللٸ كسرو-نىڭ قۇلاۋىنا الىپ كەلگەن ەكەن). بٸراق, ول جاقتاعى كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ كٶشباسشىلارى دا, ەرٸكتٸلەرٸ دە (ۆولونتەرلەردٸ ايتامىز) ەشقايدا قۇرىپ كەتكەن جوق. جوعالعان جوق. كٶپشٸلٸگٸ بيلٸككە باردى.
جەلتوقسانشىلار نەگە بيلٸكتە جوق? تاعى دا سونى ويلايمىز. تاعى دا سول ساۋال مازالايدى.
جەلتوقسان تۋرالى «اللاجار» فيلمٸن, «قىزعىش قۇستى» كٶردٸك. بٸرٸنشٸسٸ ەلٸ كٷنگە تەلەارنالاردان كٶرسەتٸلمەيدٸ. ەكٸنشٸسٸ ەجەپتەۋٸر. بٸراق بۇل وقيعانى وسى ەكٸ فيلممەن بٸتٸرۋگە بولا ما? بۇل – ازاتتىق جىرى. ول جايىندا قانشا جازساق تا, قانشا ايتساق تا ازدىق ەتەدٸ. كەيدە باتىستىڭ وسىنداي وقيعالار تۋرالى توم-توم كٸتاپتارى مەن مىڭداعان فيلمدەرٸنە قاراپ, ٶزٸمٸزدٸ ايايمىن. بٸزدٸڭ قاھارماندار, شىن مەنٸندەگٸ ەڭ اياۋلى قاھارماندارىمىز ۇمىت قالىپ كەلەدٸ. كٸم كەدەرگٸ وعان?
رەسەي مە? جوق. بيلٸك پە? ولار نەگە جەلتوقساندىق رۋحتان سەسكەنەدٸ? تٷسٸنسە, بيلٸك جەلتوقساندىق رۋحتى دەرٸپتەۋ ارقىلى ٶزٸنٸڭ كەم-كەتٸگٸن تولتىرۋعا تيٸس ەدٸ عوي...
انىعىندا, بٸزدە دە مايدان بولدى عوي. ۋكرايناداعى مايدان مۇنىڭ جانىندا تٷككە تۇرمايدى (جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كٷللٸ كسرو-نىڭ قۇلاۋىنا الىپ كەلگەن ەكەن). بٸراق, ول جاقتاعى كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ كٶشباسشىلارى دا, ەرٸكتٸلەرٸ دە (ۆولونتەرلەردٸ ايتامىز) ەشقايدا قۇرىپ كەتكەن جوق. جوعالعان جوق. كٶپشٸلٸگٸ بيلٸككە باردى. ياتسەنيۋك ٷكٸمەتباسى, كليچكو مايداننىڭ وشاعى بولعان كيەۆتٸڭ ەكٸمٸ بولىپ وتىر. مينيسترلٸكتەگٸ ٸرٸلٸ-ۇساقتى قىزمەتتٸڭ باسى-قاسىندا ەرٸكتٸلەر جٷر. ولار جاڭا ۋكراينانىڭ قابىرعاسىن قالاۋدا...
P.S. بيىل جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە 30 جىل تولادى. بىلتىر جەڭٸستٸڭ 70 جىلدىعىن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعىن دٷركٸرەتٸپ ٶتكٸزگەنبٸز. بيىل قالاي بولار ەكەن?
دۋمان بىقاي
