[caption id="attachment_12911" align="alignright" width="968"]
كافكا ٶز زامانىنىڭ ەڭ قۋ جازۋشىسى بولۋى مٷمكٸن, قالاي دەگەنمەن دە ول ٶزٸن الداۋعا جول بەرمەدٸ. ٶزٸ قاتارالاس جازۋشىلارعا قاراعاندا, «جازۋشىلىق» ول تالپىنعان دٷنيە بولدى. ول ٶزٸن ەشۋاقىتتا جازۋشى ساناماعان. تٸپتٸ جازعاندارىنا مٷلدە كٶڭٸلٸ تولماعانىن ايتىڭىز. ەدەبيەت جەنە ول قالاعان نەرسە ٶزٸ ويلاعانداي لەززات سىيلاي المادى. بٸراق ول جازۋدى ەش توقتاتقان ەمەس. تالپىنۋدى دا. بىلاي ايتقاندا, ەدەبيەت ونىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقپادى دەگەن سٶز ەمەس. ول ٷشٸن ەدەبيەت, مويسەيدٸڭ «جۇماق جەردٸ» ٸزدەگەنٸندەي بولدى. بٸزشە اسان قايعىنىڭ «جەر ۇيىعى».
كافكا مويسەي جايلى: « ونىڭ تەك ٶلەر الدىندا عانا «جەر جۇماعىن» كٶرۋٸ اقىلعا سيىمسىز. مۇنداعى جالعىز, ناقتى ماعىنا: ادام ٶمٸرٸنٸڭ قاس قاعىم سەتپەن تەڭ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ ەمەس پە? بۇل ٶمٸر (مويسەيدٸڭ جۇماقتى ٸزدەۋٸ) تىم شەكسٸز سوزىلۋى مٷمكٸن, بٸراق قاس قاعىم سەتتە اياقتالار ەدٸ. مويسەي حانانعا ونىڭ ٶمٸرٸ تىم قىسقا بولعان سوڭ بارا المادى دەۋگە كەلمەيدٸ, ادامنىڭ ٶمٸرٸ بولعان سوڭ دا جەتە المادى» بۇل ادام ماقساتتارىنىڭ ۋاقىت كەڭٸستٸگٸمەن ٶلشەنەتٸنٸن, بٸراق ول ۋاقىت شەكسٸز ەمەستٸگٸن تٷسٸندٸرەدٸ. ەلبەتتە, بٸز ادام ٶمٸرٸ جايلى ايتپاقشىمىز عوي.
كافكا ٶز بەتٸنشە ٶمٸر سٷرۋ تۋرالى جازبايدى, كەرٸسٸنشە ونداي ٶمٸردٸڭ تىم ٸش پىستىرارلىق ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. «قۇبىلۋ» جەنە «ساراي» روماندارىندا ەروتيزم ماحابباتتان, ىنتىقتىقتان ايىرىلعان. بۇل بوس ەروتيزم, جەنە بۇدان قالايدا قاشۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى
كافكا ٶز ويىن اشىق ايتۋعا ۇمتىلعان سەتتە, ول قييال تۇرعىسىنان ويدان شىعارىلعان دٷنيەلەرگە بەت بۇردى. بٸراق ەر سٶزٸڭدە بٸر قۇپييا بولدى (شىعارمالارىندا وراسان زور قۇرىلىمدار سالدى, سٶزدەر لوگيكالىق ويعا قونىمسىز, بٸرٸنٸڭ ٷستٸنە بٸرٸ شىعىپ, وقىرماندى الداۋعا, نە اداستىرۋعا بەيٸم تۇرعانداي. تٸپتٸ سونىڭ بارلىعى اۆتوردىڭ ٶزٸنە قاراتىلىپ تۇرعان ەسەر قالدىرادى-مىس). جوق نەرسەنٸ بار قىلىپ كٶرسەتەتٸن نەمەسە سەل ناقتىلاۋدىڭ ەسەرٸنەن كٶرٸنٸپ ٷلگەرمەي جوعالاتىن دٷنيەلەرٸ بار ەدەبي شىعارمادان بٸر بەلەندەي ماعىنا ٸزدەۋ تٸپتٸ دە مٷمكٸن ەمەس. كافكا ٶز بەتٸنشە ٶمٸر سٷرۋ تۋرالى جازبايدى, كەرٸسٸنشە ونداي ٶمٸردٸڭ تىم ٸش پىستىرارلىق ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. «قۇبىلۋ» جەنە «ساراي» روماندارىندا ەروتيزم ماحابباتتان, ىنتىقتىقتان ايىرىلعان. بۇل بوس ەروتيزم, جەنە بۇدان قالايدا قاشۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى . بٸراق 1922 جىلى ول «كٷندەلٸگٸندە» بىلاي دەپ جازادى: «مەن كٶڭٸلٸم توق كەزدە دە قاناعاتتانباۋدى تٸلەدٸم. وسى سوڭعى جٷز جىلدىقتاعى دەستٷرلٸ ەدٸستەردٸڭ بارلىعىمەن مەن قاناعاتتانباۋ سەزٸمٸنە تەرەڭدەي ەنگٸم كەلدٸ. ەندٸ مەن قازٸرگٸ ەمەس بۇرىنعى كەيٸپٸمە قايتا ورالسام با دەيمٸن. مەن قاناعاتتانباعانىم ٷشٸن دە قاناعاتتانبادىم. بۇنىڭ بارلىعى دا بالالار ويىنان باستالدى. مىسالى, مەن بەتٸمنٸڭ جىبىرلاپ تۇرعانىن ەلەستەتتٸم نەمەسە قولىمدى باسىما قويىپ سەرۋەندەدٸم - جيٸركەنٸشتٸ بالالىق. بٸراق بۇل جاۋاپسىز قالمادى. وسىنىڭ ەسەرٸنەن مەنٸڭ ەدەبيەتتەگٸ سٶز قولدانۋىم دامىدى, ٶكٸنٸشتٸسٸ, ول كەيٸن مەنٸ تاستاپ كەتتٸ. ەگەردە باقىتسىزدىقتى قولدان كەلتٸرۋگە بولاتىن بولسا, وندا مٸندەتتٸ تٷردە سولاي ٸسەتۋ كەرەك», جەنە تاعى بٸر, بٸراق كٷنٸ بەلگٸسٸز جازباسىندا: «مەن جەڭٸسپەن شٶلٸمدٸ باسپايمىن, مەنٸ كٷرەس قىزىقتىرمايدى. ول ماعان جاساۋعا تيٸستٸ جالعىز نەرسە رەتٸندە عانا قۋانىش سىيلاۋى مٷمكٸن. كٷرەس مەنٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸمدٸ اسىرىپ, مەنٸڭ ٶزٸمدٸ كٶرسەتۋ جولىمدا اسا ٷلكەن قۋانىش سىيلاي الادى, الايدا سوڭىندا مەن كٷرەسكە ەمەس, قۋانىشقا كٶپ كٶڭٸل بٶلمەكپٸن».ول ٶزٸنٸڭ باقىتسىز بولعانىن قالادى. ول باقىتسىزدىق ارقىلى قاناعاتتاندىرىلۋعا ۇمتىلدى. جەنە سول باقىتسىزدىقتا كٸشكەنتاي قۋانىشتىڭ بارىنا سەندٸ, ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا سونداي قۋانىشتان ٶلٸپ تە كەتەر ەدٸ.
«بۇل ەڭگٸمە بىلاي ٶربيدٸ, – دەيدٸ كاررۋج بٸر جازباسىندا, - بٸر جاس بالا ەكەسٸمەن دوسىنىڭ كەسٸرٸنەن سٶزگە كەلٸپ قالادى, سول جاس بالا كەيٸن ٶزٸنە قول جۇمسايدى.ەكەسٸ مەن بالا اراسىنداعى ۇزاق كەلٸسپەۋشٸلٸك ۇرىستان كەيٸن اۆتور بٸزگە پوەتيكالىق بٸرنەشە جولدارمەن سول بالانىڭ ٶلٸمٸن سۋرەتتەيدٸ: «قاشادان جٷگٸرٸپ شىققان بالا كٶشەنٸ كەسٸپ ٶتٸپ, تاماققا اشىققان بالاداي ٶزەنگە بەت الادى. الدىندا تۇرعان تەمٸر-بٶگەتتٸڭ بٸر شەتٸنەن ۇستاپ سەكٸرەدٸ. اتا-اناسىنىڭ باقىتىنا وراي, ول بالا گيمناست بولاتىن. مٸنە, ەلسٸرەپ بارا جاتقان قولىمەن ۇستانىپ, قۇلاعاندا دىمىن بٸلدٸرمەيتٸن اۆتوبۋستىڭ ٶتكەنٸن كٷتەدٸ دە: «انا, ەكە, مەن سٸزدەردٸ بەرٸ-بٸر دە قاتتى سٷيگەنمٸن» - دەپ قولىن بوساتادى. ول كەزدە كٶشەدە كٶلٸك كٶپ ەدٸ.»
گەورگ بەنداماننىڭ ٶلٸمٸ كافكاعا – ونىڭ ەگٸزٸنە – ٷلكەن لەززات سىيلادى. ول ٶزٸندٸك قۇبىلىستاردىڭ ەشقاشان دا ەشتەڭەگە باعىنبايتىنىن كٶرسەتكٸسٸ كەلگەن سيياقتى. ەيتپەسە وندا قۇلدىق ماعىنا جاتپايدى ما? ٸستٸڭ سوڭى مەن ونىڭ نەتيجەسٸن, ٷنەمٸ بٸرەۋدٸڭ ايتقانىمەن جٷرٸپ, كٷتٸپ ٶتەسٸڭ. ال ونىڭ ٶلٸمٸ بەلگٸسٸز, ماقساتسىز ٸس-ەرەكەتتٸ, ٶلٸم ارقىلى لەززات سىيلادى.
ميشەل كاررۋج سوڭعى سٶيلەمنٸڭ پوەتيكالىق قۇندىلىعىن تٸپتٸ دە جەي شيەلٸنٸستٸرمەيدٸ. كافكانىڭ ٶزٸ ماكس برودپەن ەڭگٸمەسٸندە بۇل جايلى تٸپتٸ باسقا پٸكٸر بٸلدٸرەدٸ: « سەن بٸلەسٸڭ بە?..- دەدٸ ول, - بۇل سٶيلەمنٸڭ نە ماعىنا بەرەتٸنٸن? مەن وسىنى جازىپ وتىرعانىمدا ەكٸ جاقتى قاناعاتتاندىرىلۋ جايلى ويلادىم» دەيدٸ.
مۇنداي كەرەمەت سٶزدەن كەيٸن مٷمكٸن ەروتيزمنٸڭ وقيعاسىن نەمەسە ەكەسٸ ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى ۇرىس-كەرٸستەن كەيٸن ٶلٸمگە ۇتىلىپ قالۋىن ناقتى ايقىنداۋىنا بولار ەدٸ. بٸلمەيمٸن, بٸراق جاڭاعى سٶزدەردەن كەيٸن قۋانىشقا دەگەن ەمٸردٸڭ, ەشتەڭەلٸككە ٶتۋٸن كٶرسەتەتٸن سەكٸلدٸ. ال سول ەشتەڭە اۆتور ٷشٸن قالعانىنىڭ بەرٸ بولعانىندا ەسكەرمەسكە بولماس. قۋانىشقا دەگەن ٷستەمدٸكتٸڭ ٶلٸممەن تٶلەنەتٸنٸن دە بٸلگەنٸمٸز جٶن. باقىتسىزدىق ەستە تەك جازا ەمەس. گەورگ بەنداماننىڭ ٶلٸمٸ كافكاعا – ونىڭ ەگٸزٸنە – ٷلكەن لەززات سىيلادى. ول ٶزٸندٸك قۇبىلىستاردىڭ ەشقاشان دا ەشتەڭەگە باعىنبايتىنىن كٶرسەتكٸسٸ كەلگەن سيياقتى. ەيتپەسە وندا قۇلدىق ماعىنا جاتپايدى ما? ٸستٸڭ سوڭى مەن ونىڭ نەتيجەسٸن, ٷنەمٸ بٸرەۋدٸڭ ايتقانىمەن جٷرٸپ, كٷتٸپ ٶتەسٸڭ. ال ونىڭ ٶلٸمٸ بەلگٸسٸز, ماقساتسىز ٸس-ەرەكەتتٸ, ٶلٸم ارقىلى لەززات سىيلادى.
تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن ەمەس, تٷسٸنگٸم كەلگەندٸكتەن جازدىم. بوردتىڭ كافكا قولجازبالارىن ٶرتەمەۋٸنٸڭ, ۋەدەسٸندە تۇرماۋىنىڭ ارقاسىندا حح عاسىر ەدەبيەتٸنە ٷلكەن ٷلەس قوسا الۋىندا نەندەي قۇدٸرەت جاتىر? ەشكٸم تٷسٸنبەگەن كافكانى, بٸز نەگە سٷيٸپ ھەم سول مەزەتتە تٷسٸنبەي وقيمىز? ال ونى سول كەزدە بورد قانا تٷسٸندٸ مە ەكەن?
مەن بۇل ماقالامدى كافكانىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىن اۋدارىپ تاستادىم نەمەسە بەلەندەي باعا بەرٸپ تاستادىم دەپ ايتا المايمىن. تىرىسپايمىن دا. ونىڭ نەگە سونشالىق باقىتسىزدىققا قۇمارلىعىن, جەنە ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, تٷككە تۇرعىسىز تۋىندىلارىن ٶرتەگٸسٸ كەلگەنٸن تٷسٸنە الماعاننان جازدىم. نەگە كافكا ٶرتەمەكشٸ بولعان تۋىندىلار, كەيٸنگٸ نەشە ۇلى جازۋشىلاردى وقىتىپ ٷلگەردٸ? كاميۋ, گارسيا ماركەستەردٸ الايىق. نەگە? تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن ەمەس, تٷسٸنگٸم كەلگەندٸكتەن جازدىم. بوردتىڭ كافكا قولجازبالارىن ٶرتەمەۋٸنٸڭ, ۋەدەسٸندە تۇرماۋىنىڭ ارقاسىندا حح عاسىر ەدەبيەتٸنە ٷلكەن ٷلەس قوسا الۋىندا نەندەي قۇدٸرەت جاتىر? ەشكٸم تٷسٸنبەگەن كافكانى, بٸز نەگە سٷيٸپ ھەم سول مەزەتتە تٷسٸنبەي وقيمىز? ال ونى سول كەزدە بورد قانا تٷسٸندٸ مە ەكەن? ماقالامدى سۇراقپەن بٸتٸرگەنٸم دۇرىس شىعار...
(ماقالادا جورج باتايدىڭ ەڭبەگٸندەگٸ مەلٸمەتتەر مەن كافكانىڭ حاتتارى مەن كٷندەلٸك دەرەكتەرٸ پايدالانىلدى).
ابزال سٷلەيمەن, جازۋشى
