بٸزدە جٶنٸ تٷزۋ وپپوزيتسييا جوق, بولماعان, بولمايتىن دا سيياقتى. كەڭەستٸك يدەولوگييانىڭ شەكپەنٸنەن شىققان ەلدەردٸڭ ەل-ەزٸر دامىعاندارى بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەر. ولار بٸرنەشە رەت پرەزيدەنتتەرٸن اۋىستىرىپ ٷلگەردٸ. سايلاۋ جٷيەسٸ ارقىلى. گرۋزييا مەن قىرعىزستان دا بٸراز ٸلگەرلەۋشٸلٸك بولدى. تٶڭكەرٸس جاساسا دا, بۇل ەلدەر دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى قوعامدىق ٶمٸرگە ەنگٸزە وتىرىپ, تۇتاس ەلدٸك ماقساتتارىن ايقىنداۋعا تىرىسىپ جٷر. ۋكراينا... بٸتەۋ جارا. بٸراق تٷپتٸڭ تٷبٸندە ولار داڭعىل جولعا شىعادى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە ٶزدەرٸ سٷيەنگەن تۇلعالارى بار, ەدٸل سايلاۋ ٶتكٸزۋگە قاۋقارلى, جەمقورلىقپەن كٷرەستٸ شىنايى تٷردە جٷرگٸزە الادى. تەك رەسەي, قازاقستان, ٶزبەكستان, تٷركٸمەنستان, بەلورۋسسييا سەكٸلدٸ ازداعان ەلدەردە بۇرىنعى سەڭ سول كٷيٸ تۇر... بۇلار تونىن بٸرنەشە رەت اۋىستىرىپ, «وق ٶتپەيتٸن» توتاليتارلىق جٷيە جاساپ ٷلگەردٸ.
[caption id="attachment_12906" align="alignright" width="513"]
«اقجولدان» كەيٸن...
بٸزدە وپپوزيتسييا بولعان سيياقتى ەدٸ. 2000 جىلداردىڭ باسىنداعى جاقييانوۆ, ەبليازوۆ باستاعان توپتىڭ ٷدەرٸسٸ, ونىڭ الدىنداعى ەكەجان قاجىگەلدين بٷلٸگٸ, سەرٸكبولسىن ەبدٸلدين مىرزانىڭ سان جىلدىق تاباندى كٷرەسٸ – بەرٸ وپپوزيتسييانىڭ بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتٸ. ودان بەرٸرەكتە «اقجول» پارتيياسى جەمٸستٸ ەڭبەك ەتتٸ. 2004 جىلى ٶتكەن پارلامەنتتٸك سايلاۋ ناۋقانى ەلٸ ەسٸمٸزدە. بيلٸك بۇل پارتييا سەركەلەرٸنەن كەدٸمگٸدەي جٷرەكسٸنەتٸن. التىنبەك سەرسەنباەۆ, وراز جاندوسوۆ, ەليحان بەيمەنوۆ, بولات ەبٸلوۆتەرگە بيلٸكتەگٸ بيٸك مٸنبەرٸن تاستاپ جارماحان تۇياقباي قوسىلعان. دەل وسى كەزدە قوعام قايراتكەرٸ زامانبەك نۇرقادٸلوۆ تە ٷيٸندە جۇمىسسىز جاتقان. ونىڭ اتىشۋلى مەلٸمدەمەلەرٸ رەزونانس تۋدىردى. بيلٸكتٸ دە, وپپوزيتسييا ٶكٸلدەرٸن دە اياعان جوق. جارالى ارىستان سەكٸلدٸ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن سىناپ, بەتٸڭ بار, جٷزٸڭ بار دەمەي سويىپ سالدى. كٶپ ٶتپەي جۇمباق جاعدايدا كٶز جۇمدى.
التىنبەك سەرسەنباەۆتىڭ دا تاعدىرى قاندىقولداردان ٷزٸلدٸ. سودان بەرٸ وپپوزيتسييا ەس جييا العان جوق. شەتەلگە باس ساۋعالاعان مۇحتار ەبليازوۆ الىستا جٷرٸپ, ەلدەنەشە رەت «كەك الۋعا» تىرىسقانىمەن, ونىسىنان تٷك شىققان جوق., قازٸر فرانتسييا تٷرمەسٸندە وتىر. رەسەيگە ەكستراداتسييالانۋى مٷمكٸن. ودان ارعى تاعدىرى تىم بۇلىڭعىر.
وپپوزيتسييا دەۋگە لايىق كٸم بار?
...سوندا وپپوزيتسييا دەۋگە لايىق كٸم بار? اۋزىمىزعا الدىمەن جارماحان تۇياقباي ٸلٸنەدٸ. ٶزٸ دە « بٷگٸندە بٸر عانا وپپوزيتسييالىق پارتييا بار: ول – جسدپ», - دەپتٸ. بيلٸك ٶكٸلدەرٸمەن بايلانىسى تىم تەرەڭ تامىر جايعان بۇل سەركەنٸڭ وپپوزيتسييا كٷشەيەر تۇستا مەجٸلٸس سپيكەرلٸگٸنەن باس تارتىپ, بٸردەن قارسى جاعاعا ٶتۋٸ سول كەزدٸڭ ٶزٸندە كٶپ ادامعا كٷدٸك ۇيالاتقان ەدٸ. 2005 جىلى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا قاتىسىپ, ەلدٸ دٷرلٸكتٸرگەنٸ جادىمىزدا قالىپتى. ماڭىنا «ناعىز اقجولدىڭ» تٸزگٸن ۇستارلارىن جيناپ, اشىق مەلٸمدەمەلەرٸن, ويلى پٸكٸرلەرٸن ورتاعا سالا وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ بٷگٸنگٸ بيلٸككە شىنىمەن دە ٶكپەلٸ ەكەنٸن سەزدٸرۋگە تىرىسقان جارماحان مىرزانىڭ بٸر سەت ەلدٸڭ سەنٸمٸنە ازدا بولسا كٸرگەنٸن جاسىرۋعا كەلمەس. وپپوزيتسييالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جارماحان تۇياقبايدىڭ شاشباۋىن كٶتەرٸپ, ودان ەلگە جانى اشيتىن سٷيكٸمدٸ وبراز جاساۋعا قانشا تىرىسقانىمەن, بەرٸبٸر ناقتى نەتيجەگە قول جەتكٸزە العان جوق. ٶزٸمەن قاناتتاس سايلاۋعا تٷسكەن تاعى بٸر «وپپوزيتسييا ٶكٸلٸ» ەليحان بەيمەنوۆ ەكەۋٸ ٶزارا ىرىڭ-جىرىڭ بولۋدان ارىعا ۇزاي المادى. ارنايى ۇيىمداستىرىلعان دەباتتا جارماحان تۇياقبايدان گٶرٸ, ەليحان بەيمەنوۆتٸڭ سٶزدەرٸ ەلدەقايدا سەنٸمدٸ ەرٸ ٶتكٸرلەۋ شىقتى. ونسىزدا از داۋىس بەرۋشٸلەردٸ ەكٸگە جارىپ, اقىرى جەڭٸلگەندەرٸن مويىندادى. بەيمەنوۆتەن كٶپ داۋىس العاندارىنا مەز بولعاندارىن دا جاسىرعان جوق...
سول جەكەڭ, جارماحان تۇياقباي سودان بەرٸ جىلىنا بٸر رەت, وندا دا ساياسي ناۋقاندار كەزٸندە عانا ەل كٶزٸنە تٷسٸپ, بٸردەڭەلەر ايتقانسيدى. ارادا 10 شاقتى جىل ٶتتٸ. جارماحان تۇياقباي بٸرنەشە پارتييا قۇرىپ («ناعىز اقجولدان» سوڭ «ازات» پارتيياسىنا باس سۇعىپ, كەيٸن جسدپ پارتيياسىنا يەلٸك ەتتٸ), بٸرنەشە قوزعالىستاردىڭ جەتەكشٸسٸ اتاندى. قاعاز جٷزٸندە ەرٸ باسپاسٶز مەسليحاتى ارقىلى عانا «ٶنٸمدٸ جۇمىس» اتقاردى. اندا-ساندا مٷبەراك جٷزٸن تەلەارنالاردان كٶرٸپ قالعانىمىز بولماسا, شىن مەنٸندە نە اتقارىپ جاتقانىن ەل تٷگٸل, ٶزدەرٸ دە ۇمىتىپ كەتتٸ.
ٶتكەن جىلعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا تٷسپەيتٸنٸن مەلٸمدەدٸ. «مۇنداي سايلاۋدىڭ نەمەن اياقتالارىن بٸلەمٸز. نەتيجەسٸ ايقىن دٷنيەگە قاتىسىپ, باس اۋىرتۋ ويىمدا جوق» دەگەن ساياساتكەر كٷنٸ كەشە ەگەر پارلامەنت سايلاۋى ٶتەتٸن بولسا, قاتىسۋعا دايىن ەكەندٸگٸن ايتىپ قالدى. بيىلعى ويى قالايدا قوعامدىق پٸكٸر قالىپتاستىرۋ, ەگەر ورايى كەلسە, ٶز ٶكٸلدەرٸن پارلامەنتكە ٶتكٸزۋ.
«ازاتتىق» سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا جارماحان تۇياقباي مىرزا پارلامەنتتٸك سايلاۋ ٶتكٸزۋ – مەملەكەتتٸك ەرمەككە اينالدى دەگەن سىڭايداعى پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ. بٸزدٸڭشە, بيلٸككە عانا ەمەس, «وپپوزيتسييا ٶكٸلدەرٸنە» دە سايلاۋعا قاتىسۋ ەرمەككە اينالعانداي. ەيتپەسە, بٷگٸنگٸ وپپوزيتسييادا سايلاۋعا تٷسەرلٸك قاۋقار بار ما? جوق. جارماحان تۇياقبايدىڭ جسدپ-سىندا ەل بٸلەتٸن ٶزٸنەن باسقا ەشكٸم كٶرٸنبەيدٸ. ال باسى بٸرٸگە قوياتىنداي وپپوزيتسييا دەرلٸكتەي تاعى دا ەشكٸم, ەشقانداي توپ كٶرٸنبەيدٸ. ەندەشە, جارماحان تۇياقباي مىرزانىڭ سايلاۋعا قاتىسقىسى كەلەتٸن سەبەبٸ نەدە?
برٸنشٸدەن, جارماحان تۇياقبايدىڭ اينالاسىنا بٸرٸگەتٸندەي تەگەۋٸرٸندٸ توپ كٶزگە شالىنبايدى. ەمٸرجان قوسانوۆ, تٶلەگەن جٷكەەۆ, وراز جاندوسوۆتار ٶز تٸرلٸكتەرٸمەن ٶزدەرٸ ەۋرە. ەر تاراپتا جٷر. ال ٶتكٸر دە ٶزەكتٸ ويلارىمەن كٶزگە تٷسكەن ساياساتتانۋشىلار ايدوس سارىم, راسۋل جۇمالى, دوسىم سەتباەۆ سەكٸلدٸ ازاماتتاردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋگە جسدپ قاۋقارسىز. ولار بۇل سايلاۋدى سىرتتاي باقىلايدى. بٸر-بٸرٸنە سەنٸسۋدەن, سەنۋدەن قالعان.
ەكٸنشٸدەن, قوعامدىق ورتادا بەدەلٸ بار مۇحتار شاحانوۆ, امانگەلدٸ ايتالى سەكٸلدٸ ات تٶبەلٸندەي تۇلعالارمەن دە جارماحان تۇياقبايدىڭ باسى بٸر قازانعا سىيا قويمايدى. ولاردىڭ ٶزٸ كٶزقاراستارىمەن دە, پٸكٸر الشاقتىعىمەن دە بٸر-بٸرٸنە جۋىقتاي قويمايتىن جاندار.
ٷشٸنشٸدەن, جارماحان مىرزانىڭ توبىن قولدايتىن سايلاۋشىلار مٷلدەم جوق. وعان سوڭعى ونشاقتى جىل بويعى بۇيىعى تٸرلٸگٸ, باسپاسٶزدەردەن كٶرٸنبەي كەتۋٸ, ناقتى جۇمىس اتقارماۋى, بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ, قولىندا ٶزٸنٸڭ جۇمىسىن دەرٸپتەيتٸن ەشقانداي باق-تىڭ بولماۋى, ماڭىنا ٶزٸمەن دەڭگەيلەس بەلگٸلٸ تۇلعالاردىڭ بولماۋى سايلاۋدان داۋىس الا المايتىندىعىنا كەپٸلدٸك بەرەدٸ. از ۋاقىت ٸشٸندە ەلدٸ ٶزٸنە قاراتىپ, سايلاۋشىلاردى توپىرلاتىپ سوڭىنا ەرتەرلٸك قۋاتى جوق بولا تۇرا, مۇنداي سايلاۋعا قاتىسۋدان جالىقپايتىنىنا تاڭعالماي تۇرا المايمىز.
سونىمەن, جارماحان تۇياقبايدىڭ دا, وپپوزيتسييانىڭ دا دەرمەنٸ شامالى. ولار الدا-جالدا پارلامەنتكە ٶتٸپ جاتسا دا, تاڭىرقاۋعا بولمايدى. كٶز ٷشٸن دە, سٶز ٷشٸن دە بيلٸك ساراپشىلارى بٸرەن-ساران ورىن بەرۋٸ ەبدەن مٷمكٸن.
بٸزدەگٸ وپپوزيتسييانىڭ ەڭ باستى كەمشٸلٸگٸ – ٶزدەرٸنٸڭ الدىن وراپ كەتەتٸن بيلٸكتٸ ٶتٸرٸك جامانداۋ, سول ارقىلى ۇپاي جيناعىسى كەلۋدەن ٶزگە ەشتەڭە ەمەس. ٷنەمٸ بيلٸكتەن قىسىم كٶرۋشٸ, ولاردان جاپا شەگۋشٸلەردٸڭ وبرازىن سومداۋمەن كەلەدٸ. بۇلار ٶزدەرٸنٸڭ وسى تٸرلٸكتەرٸنەن جالىقپايتىنىنا تاڭدانباۋ مٷمكٸن ەمەس. بەس جىل ەمەس, ون جىل بويى جالعان وپپوزيتسييانىڭ رٶلٸن سومداۋ كٸمگە كەرەك بولدى ەكەن?! ەگەر بيلٸكتٸڭ تاپسىرماسى بولسا, ٶتە سەتسٸز جوبا, سەتسٸز ستسەناريي. حالىق تا اقىماق ەمەس...
بٸزدٸڭشە, كٸم نە دەسە دە, بەيمەنوۆ اقىل تاپتى. قاۋقارسىز بايبالامنان ەرتەرەك قۇتىلىپ, ٶزٸنٸڭ شەشٸمٸن قابىلدادى.
ال شىن وپپوزيتسييا قازٸر جوق. التىنبەكپەن بٸرگە ىدىراپ, توز-توزى شىققان. ولاردىڭ ورنىن باسارلىق ەل-دەرمەنٸ بار توپ جوق, جاستار شاشىراپ, ەر توپتىڭ سوڭىندا جٷر. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە باتىرسىنعانداردىڭ كٶبٸ «قاعاز جولبارىستار». بيلٸك ٶز دەگەندەرٸنە جەتتٸ. ەندٸ وپپوزيتسييا شىعار بولسا, ٸرٸ كلانداردىڭ تارتىسى كەزٸندە عانا كٶزٸمٸزگە تٷسەر. ولاردان نە قايىر? ولار قارجى مەن مٸنبەر ٷشٸن تالاسار... ول كٷندٸ دە كٶرەرمٸز. بٸراق سورلاسا, حالىق سورلايدى... سونى ۇمىتپاعان ابزال.
باسقا پارتييا بار ما?
بۇرىنعى «اقجول» ەمەس, بٷگٸنگٸ «اقجول» «نۇر وتاننىڭ» شاعىن كٶشٸرمەسٸ. ولاردىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى 4 جىل ٸشٸندە ەلدٸڭ ەسٸندە قالاتىنداي ەشقانداي مەلٸمدەمە جاساي العان جوق. بيزنەسمەندەردٸڭ مٷددەسٸن قولدايمىز دەگەنٸ بولماسا, ناقتى كٸمدەردٸڭ, قانداي بيزنەس ٶكٸلدەرٸنٸڭ جۇمىسىنا سەپتەسٸپ, بيۋروكراتييالىق ويىندارعا توسقاۋىل بولعاندارىن دا وقىمادىق, كٶرمەدٸك. ودان گٶرٸ كەسٸپكەرلەر پالاتاسى اۋقىمدىراق جۇمىس اتقاردى.
كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ كٶرەشەگٸ ەلٸ دە بار سەكٸلدٸ. ٸلٸنٸپ-سالىنىپ, ولار دا قاتاردان قالامۋعا تىرىسادى. بارى دا, جوعى دا ماعىناسىز...
«اۋىل» پارتيياسى سوڭعى ۋاقىتتا بەلسەنە باستادى. ولاردان وپپوزيتسييالىق باعىتتى كٷتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. بٸراق مەجٸلٸسكە ٶتكەن جاعدايدا «نۇر وتانمەن» بٸرٸگٸپ, اۋىلدىڭ مەسەلەسٸنە سەپتەسە السا, بۇدان قوعام ۇتپاسا, ۇتىلمايدى. بٸر جىلدارى «اۋىل جىلى» دەگەن ناۋقان بولىپ ەدٸ. ميللياردتاعان قارجى جەلگە ۇشىپ, ازداپ كٶشەلەر جاسالىپ, اۋىل ٷيٸنٸڭ شارباقتارى بويالعان... «اۋىل» پارتيياسى ەندٸ ناقتى جوسپار قۇرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى, ەل اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا كٶمەكتەسە السا, قانەكي. ٶيتكەنٸ, بۇل سايلاۋدان ٶزگە جاڭالىق كٷتۋدٸڭ كەرەگٸ جوق.
