كەيٸنگٸ ۋاقىتتا ەلەم الپاۋىتتارىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە اقش-تىڭ قازاقستانداعى سيرەك كەزدەسەتٸن مەتالدارعا قىزىعۋشىلىعى جايلى پٸكٸرلەر جيٸ ايتىلىپ جٷر. ساراپشىلاردىڭ پايىمىنشا, بۇل ٷردٸس جاھاندىق دەرجاۆالار اراسىنداعى ەكونوميكالىق جەنە گەوساياسي بەسەكەلەستٸكتٸڭ جاڭا باعىتىنا اينالۋى مٷمكٸن. Dalanews.kz اگەنتتٸگٸ وسى تاقىرىپ اياسىندا ساياساتتانۋشىلار قازبەك مايگەلدينوۆ پەن ەمٸرجان قوساننىڭ پٸكٸرٸن تىڭداپ, قازاقستان ٷشٸن مۇنداي جاعداي قانداي مٷمكٸندٸكتەر مەن قاۋٸپ-قاتەرلەر تۋعىزاتىنىن سۇراپ بٸلدٸ.
اقش-تىڭ مٷددەسٸ – قورعانىس قاۋٸپسٸزدٸگٸ
قىتايدى زەرتتەۋشٸلەر قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى, ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ اقش-تىڭ سيرەك مەتالدارعا قىزىعۋشىلىعىن تٸكەلەي قورعانىس سالاسىمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيٸنگٸ ەكٸ جىلدا امەريكالىق سىرتقى ساياسات تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸپ, سيرەك جەر ەلەمەنتتەرٸنە ەرەكشە نازار اۋا باستاعان.
“بۇعان دەيٸنگٸ ستراتەگييالىق قۇجاتتاردا سيرەك مينەرالدار مٷلدە ايتىلماعان بولسا, 2023 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە ٶتكەن اقش–ورتالىق ازييا سامميتٸندە بۇل مەسەلە العاش رەت رەسمي تٷردە كٶتەرٸلدٸ. ال 2024 جىلدىڭ ناۋرىزىندا اقش ەنەرگەتيكا مينيسترٸ كريس رايت پەن قازاقستاندىق ەرٸپتەسٸ الماسادام سەتقاليەۆ كەزدەسٸپ, سيرەك مەتاللدار مەسەلەسٸن تالقىلادى. بۇل باعىتتاعى قىزىعۋشىلىقتىڭ باستى سەبەبٸ – اقش-تىڭ قورعانىس قاۋٸپسٸزدٸگٸ. سەبەبٸ شامامەن 2000 قارۋ-جاراق پلاتفورماسىندا 80 مىڭعا جۋىق كومپونەنت قىتاي باقىلاۋىنداعى سيرەك مەتالدارعا تەۋەلدٸ”, – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
مايگەلدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, قىتاي بٷگٸندە ەلەمدەگٸ سيرەك جەر ەلەمەنتتەرٸ ٶندٸرٸسٸنٸڭ 60 پايىزىنان استامىن, ال قايتا ٶڭدەۋ ٸسٸنٸڭ 90 پايىزىن باقىلاپ وتىر. سوندىقتان ۆاشينگتون بۇل باعىتتاعى تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋ ٷشٸن جاڭا ەرٸپتەستەر ٸزدەۋدە.
“قىتاي بىلتىر سيرەك ەلەمەنتتەردٸڭ ەكسپورتىنا شەكتەۋ ەنگٸزدٸ. بۇل جاھاندىق جەتكٸزۋ تٸزبەكتەرٸنە ەسەر ەتتٸ. سول سەبەپتٸ اقش پەن ەۋرووداق قىتايعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋ ماقساتىندا بەلسەندٸ قيمىلداپ جاتىر. ەۋرووداق 2030 جىلعا دەيٸن ٶز قاجەتتٸلٸگٸنٸڭ 10 پايىزىن ٸشكٸ ٶندٸرٸستەن, 40 پايىزىن ٶز ٸشٸندە قايتا ٶڭدەۋدەن الۋدى كٶزدەپ وتىر”, – دەيدٸ ساراپشى.
الايدا بۇل قىزىعۋشىلىق قازاقستان ٷشٸن ەكٸۇشتى ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
بٸر جاعىنان, جاڭا ينۆەستيتسييالار مەن تەحنولوگييالىق ترانسفەرتٸ ينفراقۇرىلىمدىق دامۋعا سەرپٸن بەرسە, ەكٸنشٸ جاعىنان ەلٸمٸز ٸرٸ دەرجاۆالار اراسىنداعى گەوساياسي قىسىمعا ۇشىراۋى ىقتيمال.
“قازٸردٸڭ ٶزٸندە رەسەي ۋران سەكتورىندا باقىلاۋىن ساقتاۋعا تىرىسىپ جاتىر. اقش پەن ەۋرووداق ٶز ىقپالىن كٷشەيتۋدە. سوندىقتان قازاقستانعا تەڭگەرٸمدٸ ساياسات قاجەت. بٸز بٸر تاراپقا تەۋەلدٸ بولماۋىمىز كەرەك. سيرەك مەتاللداردى ٶزٸمٸز ٶڭدەپ, دايىن ٶنٸم رەتٸندە ەكسپورتتاۋىمىز قاجەت”, — دەيدٸ مايگەلدينوۆ.
ول, سونداي-اق, ينۆەستيتسييالىق اشىقتىقتى ارتتىرۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەستٸ كٷشەيتۋ جەنە تۇراقتى قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ٶتتٸ.
بٸز شيكٸزات شىلاۋىنان شىعۋىمىز كەرەك - قوسانوۆ
ساياساتكەر ەمٸرجان قوسان دا سيرەك مەتالدارعا قاتىستى ەڭگٸمەنٸڭ جيٸلەۋٸن گەوساياسي مٷددەلەردٸڭ ايقاسىمەن بايلانىستىرادى.
“اقش سەكٸلدٸ شيكٸزاتتىڭ كەيبٸر تٷرٸنە زەرۋ الپاۋىتتىڭ سيرەك مەتالداردى سىرتقى ساياساتتىڭ تيٸمدٸ قۇرالىنا اينالدىرعانى – ۋاقىت شىندىعى. ەرينە, بۇعان دەيٸن دە اقش جەنە باسقا دا ىقپالدى ەلدەر مەن وداقتار حالىقارالىق قاتىناستارىندا ٶزٸنٸڭ تٷپكٸلٸكتٸ, كەيدە بٸر-بٸرٸنە قاراما-قايشى مٷددەلەرٸن كٶزدەپ, سوعان ساي ساياسات جٷرگٸزدٸ. بار مٷددە ەدەمٸ (جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار, دەموكراتييا, ادام قۇقى جەنە تاعى باسقا) ۇراندارمەن تۇمشالانىپ تۇراتىن.
ترامپ بيلٸككە كەلگەلٸ جاعداي كٷرت ٶزگەرگەنٸن بارشا جۇرت كٶرٸپ, بٸلٸپ وتىر: ەر نەرسە ٶز اتىمەن اتالا باستادى, اقش-تىڭ سيرەك مەتالدارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى اشىقتان-اشىق جارييالانىپ, گەوساياساتتىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸنە, تريگگەرٸنە اينالدى”, – دەيدٸ ول.
قوسانوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, مەندەلەەۆ كەستەسٸندەگٸ حيمييالىق ەلەمەنتتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ بار قازاقستان دەل وسى سەبەپتٸ حالىقارالىق دەڭگەيدە ەرەكشە نازارعا ٸلٸگٸپ وتىر. بۇل ەل ٷشٸن ٷلكەن مٷمكٸندٸك بولعانىمەن, ەگەر دۇرىس ساياسات جٷرگٸزٸلمەسە, ول تەۋەلدٸلٸككە دە ەكەلۋٸ مٷمكٸن. ول سيرەك مەتالدارعا سۇرانىس قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جەنە ساياسي سالماعىن ارتتىرا الاتىنىن جەتكٸزدٸ.
“پايداسىنا كەلسەك, سيرەك مەتالداردى (جەنە باسقا دا قازبا بايلىعىمىزدى) ەلەمدٸك ەكونوميكالىق جەنە ساياسي كونيۋنكتۋراعا ساي مەيلٸنشە ۇتىمدى پايدالانا الامىز. ياعني, تيٸستٸ كەلٸسسٶزدەر ارقىلى ەكٸنشٸ جاقتىڭ ٶزٸمٸزگە قاجەت شەشٸمٸنە قول جەتكٸزۋگە بولادى. ال زييانىنا كەلسەك, بٸز باياعىدان دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ شيكٸزات شىلاۋىنا اينالىپ كەتكەن ەلمٸز. مەسەلەن, ٶزٸمٸزدەن شىعاتىن مۇناي مەن گازدى شيكٸ تٷرٸندە ساتىپ جاتىرمىز. ەگەر سيرەك مەتالدار دا شيكٸ كٷيٸندە سىرتقا ساتىلسا, جەتٸستٸگٸمٸز شامالى بولماق”, – دەيدٸ ساياساتكەر.
ول بۇل جاعدايدا ەڭ تيٸمدٸ شەشٸم سيرەك مەتالداردى ەل ٸشٸندە ٶڭدەپ, قوسىلعان قۇنى جوعارى ٶنٸم رەتٸندە ەكسپورتتاۋ ەكەنٸن ايتتى.
“بٸزدٸڭ تۇرالاپ قالعان ەكونوميكامىز ٷشٸن دەل وسىنداي شەشۋشٸ قادامدار قاجەت. ول ٷشٸن مەملەكەتتٸك مٷددەنٸ قورعاي الاتىن مٸنەزدٸ دە بٸلٸكتٸ كەلٸسسٶزشٸلەر كەرەك”, — دەپ اتاپ ٶتتٸ ول.
ساياساتكەر تابيعي رەسۋرستار ٷشٸن تارتىستىڭ باياعىدان كەلە جاتقانىن, الايدا قازٸرگٸ جاعدايدا قازاقستاننىڭ ۇستانىمى شەشۋشٸ رٶل اتقاراتىنىن ايتتى.
“بٸزدەگٸ جەر قويناۋى بايلىعىنا سۇرانىس بار, سوعان قول جەتكٸزگٸسٸ كەلەتٸندەردٸڭ اراسىندا بەسەكە كٷشەيٸپ وتىر. سۇرانىس بار جەردە ۇسىنىس بولادى, ال بٸزدٸڭ ۇسىنىسىمىز قىمبات بولۋى كەرەك. قازاقستان وسى بەسەكەدە ٶزٸن مىقتى بروكەر رەتٸندە تانىتا بٸلۋٸ قاجەت”, — دەيدٸ ەمٸرجان قوسان.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل باعىتتا ناقتى قادامدار قاجەت.
“بٸرٸنشٸدەن, تابيعي رەسۋرستارىمىزدىڭ تولىق اۋديتٸ كەرەك. پرەزيدەنت توقاەۆ گەولوگييالىق ٸزدەنٸستەردٸ جانداندىرۋ تۋرالى ايتىپ ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, ەزٸرشە ول تاپسىرمانىڭ ورىندالۋى جايىندا تيٸستٸ اقپارات جوق.
ەكٸنشٸدەن, وسى سالادا بۇعان دەيٸن قول قويىلعان كەلٸسٸم-شارتتاردى سىني, "جاڭاقازاقستاندىق" كٶزبەن تاعى بٸر سٷزٸپ شىعۋ كەرەك سيياقتى. ەيتپەسە, "جاڭا قازاقستان" "ەسكٸ قازاقستاننىڭ" شيكٸزاتتىق شىرماۋىنان شىعا الماي قالاۋى مٷمكٸن”, — دەپ قوستى ول.
سونداي-اق, ساياساتتانۋشى سىرتقى ەكونوميكالىق شەشٸمدەردٸڭ كەيدە توپتىق, كلاندىق, وليگارحتىق سيپات الىپ كەتەتٸنٸن ايتادى.
“سالدارىنىن مەملەكەتتٸك مٷددە اياقاستى بوپ جاتادى. ونى بولدىرماۋ ٷشٸن, مەنٸڭشە, قازبا بايلىقتارىن شەتەلدٸكتەرمەن بٸرگە يگەرۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸم-شارتتار ۆەدومستۆولىق, شەنەۋنٸكتٸك دەڭگەيدەن جوعارى تۇرۋى شارت, ول ٷشٸن ول قۇجاتتار مٸندەتتٸ تٷردە پارلامەنتتە راتيفيكاتسييادان ٶتۋٸ تيٸس. سوندا عانا ول كەلٸسٸم-شارتتار جارييا بولادى, كەز كەلگەن ازامات حالىققا تيەسٸلٸ بايلىق قالاي يگەرٸلەتٸنٸ تۋرالى حاباردار بولماق. ونىڭ ٶزٸ توپتىق, كلاندىق مٷددەلەرگە جول بەرمەيدٸ”, — دەيدٸ ول.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستاننىڭ جەر قويناۋىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان الپاۋىت مەملەكەتتەردٸڭ اراسىندا دا ٶزارا بەسەكە بار.
“مەنٸڭشە, ولارمەن كەلٸسٸم-شارت جاساعاندا بٸزگە سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتتى دا ديۆەرسيفيكاتسييالاۋ قاجەت. سول كەزدە عانا بٸر ەلگە تەۋەلدٸ بوپ قالۋ قاۋپٸنەن قۇتىلامىز”, — دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
