Keiingi ýaqytta álem alpaýyttarynyń, sonyń ishinde AQSh-tyń Qazaqstandaǵy sirek kezdesetin metaldarǵa qyzyǵýshylyǵy jaily pikirler jii aitylyp júr. Sarapshylardyń paiymynsha, bul úrdis jahandyq derjavalar arasyndaǵy ekonomikalyq jáne geosaiasi básekelestiktiń jańa baǵytyna ainalýy múmkin. Dalanews.kz agenttigi osy taqyryp aiasynda saiasattanýshylar Qazbek Maigeldinov pen Ámirjan Qosannyń pikirin tyńdap, Qazaqstan úshin mundai jaǵdai qandai múmkindikter men qaýip-qaterler týǵyzatynyn surap bildi.
AQSh-tyń múddesi – qorǵanys qaýipsizdigi
Qytaidy zertteýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, saiasattanýshy Qazbek Maigeldinov AQSh-tyń sirek metaldarǵa qyzyǵýshylyǵyn tikelei qorǵanys salasymen bailanystyrady. Onyń aitýynsha, keiingi eki jylda amerikalyq syrtqy saiasat túbegeili ózgerip, sirek jer elementterine erekshe nazar aýa bastaǵan.
“Buǵan deiingi strategiialyq qujattarda sirek mineraldar múlde aitylmaǵan bolsa, 2023 jyldyń qyrkúieginde ótken AQSh–Ortalyq Aziia sammitinde bul másele alǵash ret resmi túrde kóterildi. Al 2024 jyldyń naýryzynda AQSh Energetika ministri Kris Rait pen qazaqstandyq áriptesi Almasadam Sátqaliev kezdesip, sirek metalldar máselesin talqylady. Bul baǵyttaǵy qyzyǵýshylyqtyń basty sebebi – AQSh-tyń qorǵanys qaýipsizdigi. Sebebi shamamen 2000 qarý-jaraq platformasynda 80 myńǵa jýyq komponent Qytai baqylaýyndaǵy sirek metaldarǵa táýeldi”, – deidi saiasattanýshy.
Maigeldinovtyń aitýynsha, Qytai búginde álemdegi sirek jer elementteri óndirisiniń 60 paiyzynan astamyn, al qaita óńdeý isiniń 90 paiyzyn baqylap otyr. Sondyqtan Vashington bul baǵyttaǵy táýeldilikti azaitý úshin jańa áriptester izdeýde.
“Qytai byltyr sirek elementterdiń eksportyna shekteý engizdi. Bul jahandyq jetkizý tizbekterine áser etti. Sol sebepti AQSh pen Eýroodaq Qytaiǵa táýeldilikti azaitý maqsatynda belsendi qimyldap jatyr. Eýroodaq 2030 jylǵa deiin óz qajettiliginiń 10 paiyzyn ishki óndiristen, 40 paiyzyn óz ishinde qaita óńdeýden alýdy kózdep otyr”, – deidi sarapshy.
Alaida bul qyzyǵýshylyq Qazaqstan úshin ekiushty áser etýi múmkin.
Bir jaǵynan, jańa investitsiialar men tehnologiialyq transferti infraqurylymdyq damýǵa serpin berse, ekinshi jaǵynan elimiz iri derjavalar arasyndaǵy geosaiasi qysymǵa ushyraýy yqtimal.
“Qazirdiń ózinde Resei ýran sektorynda baqylaýyn saqtaýǵa tyrysyp jatyr. AQSh pen Eýroodaq óz yqpalyn kúsheitýde. Sondyqtan Qazaqstanǵa teńgerimdi saiasat qajet. Biz bir tarapqa táýeldi bolmaýymyz kerek. Sirek metalldardy ózimiz óńdep, daiyn ónim retinde eksporttaýymyz qajet”, — deidi Maigeldinov.
Ol, sondai-aq, investitsiialyq ashyqtyqty arttyrý, sybailas jemqorlyqpen kúresti kúsheitý jáne turaqty quqyqtyq baza qalyptastyrýdyń mańyzyn atap ótti.
Biz shikizat shylaýynan shyǵýymyz kerek - Qosanov
Saiasatker Ámirjan Qosan da sirek metaldarǵa qatysty áńgimeniń jiileýin geosaiasi múddelerdiń aiqasymen bailanystyrady.
“AQSh sekildi shikizattyń keibir túrine zárý alpaýyttyń sirek metaldardy syrtqy saiasattyń tiimdi quralyna ainaldyrǵany – ýaqyt shyndyǵy. Árine, buǵan deiin de AQSh jáne basqa da yqpaldy elder men odaqtar halyqaralyq qatynastarynda óziniń túpkilikti, keide bir-birine qarama-qaishy múddelerin kózdep, soǵan sai saiasat júrgizdi. Bar múdde ádemi (jalpyadamzattyq qundylyqtar, demokratiia, adam quqy jáne taǵy basqa) urandarmen tumshalanyp turatyn.
Tramp bilikke kelgeli jaǵdai kúrt ózgergenin barsha jurt kórip, bilip otyr: ár nárse óz atymen atala bastady, AQSh-tyń sirek metaldarǵa degen qyzyǵýshylyǵy ashyqtan-ashyq jariialanyp, geosaiasattyń quramdas bóligine, triggerine ainaldy”, – deidi ol.
Qosanovtyń pikirinshe, Mendeleev kestesindegi himiialyq elementterdiń basym bóligi bar Qazaqstan dál osy sebepti halyqaralyq deńgeide erekshe nazarǵa iligip otyr. Bul el úshin úlken múmkindik bolǵanymen, eger durys saiasat júrgizilmese, ol táýeldilikke de ákelýi múmkin. Ol sirek metaldarǵa suranys Qazaqstannyń ekonomikalyq jáne saiasi salmaǵyn arttyra alatynyn jetkizdi.
“Paidasyna kelsek, sirek metaldardy (jáne basqa da qazba bailyǵymyzdy) álemdik ekonomikalyq jáne saiasi koniýnktýraǵa sai meilinshe utymdy paidalana alamyz. Iaǵni, tiisti kelissózder arqyly ekinshi jaqtyń ózimizge qajet sheshimine qol jetkizýge bolady. Al ziianyna kelsek, biz baiaǵydan damyǵan memleketterdiń shikizat shylaýyna ainalyp ketken elmiz. Máselen, ózimizden shyǵatyn munai men gazdy shiki túrinde satyp jatyrmyz. Eger sirek metaldar da shiki kúiinde syrtqa satylsa, jetistigimiz shamaly bolmaq”, – deidi saiasatker.
Ol bul jaǵdaida eń tiimdi sheshim sirek metaldardy el ishinde óńdep, qosylǵan quny joǵary ónim retinde eksporttaý ekenin aitty.
“Bizdiń turalap qalǵan ekonomikamyz úshin dál osyndai sheshýshi qadamdar qajet. Ol úshin memlekettik múddeni qorǵai alatyn minezdi de bilikti kelissózshiler kerek”, — dep atap ótti ol.
Saiasatker tabiǵi resýrstar úshin tartystyń baiaǵydan kele jatqanyn, alaida qazirgi jaǵdaida Qazaqstannyń ustanymy sheshýshi ról atqaratynyn aitty.
“Bizdegi jer qoinaýy bailyǵyna suranys bar, soǵan qol jetkizgisi keletinderdiń arasynda báseke kúsheiip otyr. Suranys bar jerde usynys bolady, al bizdiń usynysymyz qymbat bolýy kerek. Qazaqstan osy básekede ózin myqty broker retinde tanyta bilýi qajet”, — deidi Ámirjan Qosan.
Onyń pikirinshe, bul baǵytta naqty qadamdar qajet.
“Birinshiden, tabiǵi resýrstarymyzdyń tolyq aýditi kerek. Prezident Toqaev geologiialyq izdenisterdi jandandyrý týraly aityp edi. Ókinishke qarai, ázirshe ol tapsyrmanyń oryndalýy jaiynda tiisti aqparat joq.
Ekinshiden, osy salada buǵan deiin qol qoiylǵan kelisim-sharttardy syni, "jańaqazaqstandyq" kózben taǵy bir súzip shyǵý kerek siiaqty. Áitpese, "Jańa Qazaqstan" "eski Qazaqstannyń" shikizattyq shyrmaýynan shyǵa almai qalaýy múmkin”, — dep qosty ol.
Sondai-aq, saiasattanýshy syrtqy ekonomikalyq sheshimderdiń keide toptyq, klandyq, oligarhtyq sipat alyp ketetinin aitady.
“Saldarynyn memlekettik múdde aiaqasty bop jatady. Ony boldyrmaý úshin, menińshe, qazba bailyqtaryn sheteldiktermen birge igerý jónindegi kelisim-sharttar vedomstvolyq, sheneýniktik deńgeiden joǵary turýy shart, ol úshin ol qujattar mindetti túrde Parlamentte ratifikatsiiadan ótýi tiis. Sonda ǵana ol kelisim-sharttar jariia bolady, kez kelgen azamat halyqqa tiesili bailyq qalai igeriletini týraly habardar bolmaq. Onyń ózi toptyq, klandyq múddelerge jol bermeidi”, — deidi ol.
Onyń pikirinshe, Qazaqstannyń jer qoinaýyna qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan alpaýyt memleketterdiń arasynda da ózara báseke bar.
“Menińshe, olarmen kelisim-shart jasaǵanda bizge syrtqy ekonomikalyq saiasatty da diversifikatsiialaý qajet. Sol kezde ǵana bir elge táýeldi bop qalý qaýpinen qutylamyz”, — dep túiindedi ol.
