– ەلٸمٸز بويىنشا 68 مەديتسينا كوللەدج بار. سونىڭ 28-ٸ مەملەكەتتٸك, قالعانى جەكەمەنشٸك كوللەدج. جەكەمەنشٸك كوللەدجدٸڭ كٶبٸ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, الماتى وبلىسى, الماتى قالاسىندا ورنالاسقان. حالىق تىعىز قونىستانعان ايماقتاردا كوللەدجدەرگە سۇرانىس جوعارى. الماتىدا ەكٸ مەملەكەتتٸك مەديتسينا كوللەدجٸ بار: بٸزدٸڭ كوللەدج جەنە قالالىق مەديتسينا كوللەدجٸ. مەملەكەتتٸك كوللەدجدەردٸڭ دە جاعدايى ەرتٷرلٸ.
وقۋ ورنى تەك قانا زەۋلٸم عيمارات, پارتا-ورىندىق, كٸتاپ, كومپيۋتەرمەن ٶلشەنبەيدٸ عوي. ەڭ باستىسى بٸلٸكتٸ كادرلار مەن بٸرگە, كوللەدجدٸڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى, زاماناۋي لابوراتوريياسى, ەر سالاعا قاجەتتٸ قۇرال-جابدىقتارى بولعانى ابزال. مىسالى, بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ستۋدەنتتەرگە قاجەتتٸ مەديتسينالىق روبوتتار ساتىپ الدىق. بٸر روبوتتىڭ باعاسى 12-20 ميلليون ارالىعىندا. سولاردى ساتىپ الۋعا بٸزدٸڭ مٷمكٸندٸگٸم جەتكٸلٸكتٸ. مەملەكەتتەن بٶلٸنگەن ارنايى قارجى بار. جەكەمەنشٸك كوللەدجدەردە ونداي قوماقتى قارجى بار ما? بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ولار اقشالارىن شىعىنداپ, قاجەتتٸ مەديتسينالىق قۇرالداردى قىمبات باعاعا ساتىپ الا ما? سونى ويلانۋ كەرەك. مەديتسينا تەك تەورييالىق تۇرعىدان وقىتۋعا كەلمەيتٸن سالا. پراكتيكا كەرەك. ەسٸرەسە, وقۋ ورىندارىنىڭ ٶز ٸشٸندە باستاپقى پراكتيكالىق ساتىدان ٶتۋگە قاجەتتٸ مٷمكٸندٸك بولعانى جٶن.
نەگە جەكەمەنشٸك كوللەدجدەر كٶپ? ٶيتكەنٸ, شاعىن جەنە ورتا بيزنەسكە مەملەكەت جاعداي جاساپ وتىر. ول دۇرىس تا. تەحنيكالىق ماماندىقتاردى دايىندايتىن, زاۋىت-فابريكالارعا كادرلار قوسىنىن ەزٸرلەيتٸن كوللەدجدەر بولسا, تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋعا بولادى. بٸراق دەل وسى مەديتسينا سالاسىندا قاتتى ويلانۋ كەرەك. مۇندا كەمشٸلٸككە, قاتەلٸككە جول بەرۋگە بولمايدى. سول ٷشٸن بارلىق كوللەدجگە قويىلار تالاپ بٸردەي بولماۋعا تيٸس. ەر سالاعا جەكە شارتتار قويعانى جٶن بە دەپ ويلايمىن.
نەگٸزٸ جەرگٸلٸكتٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى قاداعالاۋعا تيٸس, سولاردىڭ كەلٸسٸمٸمەن عانا اشىلسا, تالاي كوللەدجدٸڭ سانى قىسقارار ەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى بۇل ٸسكە ارالاسا المايدى. ولار كوللەدجدەر اشىلعاننان كەيٸن بٸلەدٸ. سەبەبٸ, جەكەمەنشٸك وقۋ وردالارىنا ليتسەنزييانى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى ەمەس, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ بەرەدٸ.
– بٸزدٸڭ بٸر بايقاعانىمىز, جەكەمەنشٸك كوللەدجدەر ٶزدەرٸنە كٶپ جارناما جاساپ, تالاپكەرلەردٸ ٶزدەرٸنە بۇرىپ ەكەتەتٸن سەكٸلدٸ. مۇنداي ٷردٸستٸڭ پايدا بولۋىنا قانداي جاعداي سەبەپ بولىپ وتىر?
– كٶپتەگەن كوللەدجدەر بٸلٸكتٸ مامان دايارلاۋدان گٶرٸ, اقشا تابۋدى كٶزدەيدٸ. ولاردىڭ, بٸرٸنشٸدەن, باعاسى ارزان, ەكٸنشٸدەن, تالابى قاتاڭ ەمەس. بٸزگە تٷسسەڭٸز, وقىپ جٷرٸپ جۇمىس ٸستەيسٸز, ەركٸندٸك بار دەپ ٶزدەرٸن جارنامالايدى. كٶپتەگەن تالاپكەرلەر مەن اتا-انالار سونداي سٶزدەرگە سەنەدٸ. بٸزدەگٸ تالاپ باسقاشا. ساباقتان قالماي وقىماسا, ٷلگەرٸمٸ ناشار بولسا, وقي المايدى. جەكەمەنشٸك كوللەدجدەر كٶبٸنەسە اقىلى وقيتىندىقتان, وقۋدان شىعىپ قالۋ تۋرالى ويلامايدى. ستۋدەنتتەر بويىن ەركٸن سالىپ, تەك ديپلوم السام بولدى دەپ ويلايدى. بٸزدە وسى بەيعام, نەمقۇرايلى تٷسٸنٸكتٸ ٶزگەرتۋ كەرەك. ديپلوم ٷشٸن ەمەس, بٸلٸم ٷشٸن, بٸلٸكتٸ مامان بولۋ ٷشٸن وقۋعا داعدىلانۋ لەزٸم.
– دەرٸگەر بولۋ ٷشٸن تەورييالىق دەرٸستەردەن بٶلەك, پراكتيكانىڭ ماڭىزى ٶتە زور عوي. كوللەدج ستۋدەنتتەرٸ قالالىق ەمحانالاردا تەجٸريبەدەن قاي كۋرستان باستاپ ٶتەدٸ?
– بۇرىن وقىتۋ جٷيەسٸن وقۋ ورىندارىنىڭ ٶزدەرٸ بەكٸتەتٸن. نەگٸزٸنەن, تەوريياعا باسا مەن بەرٸپ كەلدٸ. سونىڭ تيٸمسٸز تۇسى ديپلوم العان ماماندار جۇمىس ورنىنا بارعاندا سول جەردەگٸ قىزمەتكەرلەردەن قايتا ٷيرەنۋگە مەجبٷر بولاتىن. تەورييا مەن پراكتيكانىڭ بايلانىسى ەلسٸز بولىپ كەلدٸ. بۇل مەديتسينا سالاسىنا ەمەس, بارلىق وقۋ ورىندارىنا قاتىستى مەسەلە ەدٸ. قازٸر ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي, دۋالدى وقىتۋ قولعا الىندى. مۇندا بولاشاق ماماندار پراكتيكادان ٶتٸپ, ديپلومىن العاندا دايىن مامان بولىپ شىعۋى كەرەك. بٸز قالالىق بٸرنەشە ەمحانامەن ٶزارا كەلٸسٸمگە كەلٸپ, ستۋدەنتتەرٸمٸزدٸ بٸرٸنشٸ كۋرستان باستاپ ەمحانالاردان تەجٸريبە جيناقتاۋعا جٸبەرٸپ جٷرمٸز. قازٸر بٸزبەن ٶزارا بايلانىس ورناتقىسى كەلەتٸن ەمحانالار كٶبەيٸپ كەلەدٸ. قىركٷيەك ايىنىڭ العاشقى 15 كٷنٸندە وقىپ, كەلەسٸ 15 كٷنٸندە ەمحانادا بولادى. ولاردى بٸردەن ناۋقاسقا جاقىنداتپايدى. جالپى, ەمحانانىڭ قۇرىلىمىن, جۇمىس تەسٸلٸن, ٶزدەرٸنٸڭ ماماندىعىنا ساي بولاشاقتا قانداي قىزمەت اتقاراتىنىن بٸلە باستايدى. سول جەردەگٸ ماماندارعا كٶمەكتەسٸپ, ٸس-قاعازدارىن قالاي دايىنداۋعا بولاتىنىن ٷيرەنەدٸ. بۇرىن پراكتيكا ۋاقىتى 20 پايىزدان اسپايتىن, قازٸرگٸ باعدارلاما بويىنشا پراكتيكالىق ۋاقىت كەم دەگەندە 50 پايىزدان كەم بولماۋى كەرەك.
بۇدان سىرت, بۇرىن ستۋدەنتتەردٸ ەمحانالارعا ٶزٸمٸزدٸڭ ۇستازدار ەرتٸپ بارىپ, سول جەردە ٷيرەتەتٸن. قازٸر كەرٸسٸنشە, سول ەمحانانىڭ دەرٸگەرلەرٸ ەمحانا ٸشٸندە ناقتى پراكتيكالىق ٶلشەمدەر ارقىلى وقىتادى. وسى جەردە بٸر پروبلەما بار. ەمحاناداعى بٸلٸكتٸ ماماندار ٶز سالاسىن جەتٸك بٸلگەنٸمەن, ولار پەداگوگ ەمەس. بٸز سولاردى پەداگوگيكالىق بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋگە قۇلشىنىپ جٷرمٸز. ايتالىق, بٸر ەمحاناعا 25 ستۋدەنت بارسا, بەرٸنە بٸر مامان ەمەس, ەربٸرٸن جەكە مامان وقىتىپ, تەربيەلەيدٸ. ولاردىڭ ۋاقىتتارى تىعىز, بٸر ستۋدەنت ٷشٸن التىن ۋاقىتتارىن قيىپ, موينىنا جاۋاپكەرشٸلٸك العىسى كەلمەيدٸ. بٸز بەرٸمەن جەكە شارت جاساسىپ, كەلٸسٸمگە كەلٸپ, ۋاقىتشا زاڭدى تٷردە جۇمىسقا الىپ, ستۋدەنتتەردٸ پراكتيكالىق تۇرعىدان دايىنداۋعا كٷش سالامىز. ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٸزدٸڭ بۇل سالاعا بٶلەتٸن قارجىمىز ولاردى قاناعاتتاندىرمايدى. ارتىق قارجى جۇمساۋعا مٷمكٸندٸگٸمٸز جەتكٸلٸكسٸز. ول ٷشٸن وقۋ اقىسىن قىمباتتاتۋ كەرەك. بولاشاقتا بيلٸك تاراپىنان ستۋدەنتتەردٸ تەجٸريبەدەن ٶتكٸزگەن دەرٸگەرلەرگە ارنايى ىنتالاندىرۋ قاراستىرىلسا, ايلىعىنا پايىزدىق ٷستەمە قوسىلسا, دۋالدى جٷيەنٸڭ ماڭىزى ارتا تٷسەر ەدٸ.
– كوللەدجدٸڭ شەتەلدٸك وقۋ ورىندارىمەن بايلانىسى قالاي?
– فينلياندييا, گوللاندييا, قىتاي سەكٸلدٸ ەلدەرمەن ٶزارا تىعىز بايلانىستامىز. بٸزدٸڭ مۇعالٸمدەر سول ەلگە بارىپ, تەجٸريبە الماسىپ, بٸلٸكتٸلٸكتەرٸن ارتتىرىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە, ۇستازدارعا اعىلشىن تٸلٸن يگەرتۋگە دەن قويىپ جٷرمٸز. مەديتسينا سالاسىنىڭ جاڭا وقۋلىقتارى, تەحنولوگييالار مەن قۇرال-جابدىقتار اعىلشىن تٸلٸندە بولعاندىقتان, بۇل تٸلدٸ مەڭگەرمەي, العا وزۋ قيىن. ستۋدەنتتەرگە دە اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنۋلەرٸ كەرەك ەكەنٸن تٷسٸندٸرٸپ, ٷنەمٸ اقىل-كەڭەس بەرٸپ وتىرامىز.
بٸز ەلەمدٸك ينتەگراتسييادان قاشپاۋىمىز كەرەك. عىلىم مەن بٸلٸم ەل كٶرٸپ, جەر كٶرٸپ, بٸلمەگەندٸ بٸلگەندە بارىپ داميدى. جاستارعا ايتارىم, مەديتسينا قىزمەتكەرٸ اتانۋ قيىن ەمەس, قيىنى – دەرٸگەر دەگەن ابىرويلى اتاققا كٸر كەلتٸرمەۋ. كوللەدجدەن العان 3 جىلدىق بٸلٸم ٶمٸر بويى اسىرايتىنىن ۇمىتپاي, بوسقا ۋاقىت ٶتكٸزبەي, ٷزدٸكسٸز ٸزدەنۋ. بٸزدٸڭ تالاپ كٷشتٸ, تەرتٸپ مىقتى بولعاندىقتان, كەيبٸر ستۋدەنتتەر قيىندىقتان قاشادى. ەندٸ بٸر ستۋدەنتتەر جەكەمەنشٸك كوللەدجدەرگە تٷسكەن سوڭ, بٸزگە اۋىسا الماي, ارىز جازىپ جٷرەدٸ. سوندىقتان, بٸزگە تٷسكەن ستۋدەنتتەر وقۋ ورنىنىڭ قادٸرٸن بٸلۋ كەرەك. بٸز مۇنى ٷنەمٸ ايتىپ وتىرامىز.
– كوللەدج ستۋدەنتتەرٸنٸڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ جاعدايى قالاي?
– ەلٸمٸز بويىنشا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنە جۇمىس كٶپ. بٸز رەسپۋبليكالىق اتقا يە جالعىز كوللەدج بولعاندىقتان, بٸزدەن بٸتٸرگەن ستۋدەنتتەرگە سۇرانىس جوعارى. بٸراق مۇندا دا بٸر تٷيتكٸل بار. رەسپۋبليكالىق كوللەدج بولعاندىقتان, ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر تٷكپٸرٸنەن بٸزگە تٷسكٸسٸ كەلەتٸندەردٸڭ سانى كٶپ. ولار بٸتٸرگەسٸن, ايماقتارعا بارىپ جۇمىس ٸستەۋگە قۇلىق تانىتپايدى. بەرٸ الماتىدا قالعىسى كەلەدٸ. بەرٸنە بٸردەي قالالىق ەمحانالاردا جۇمىس تابىلۋى قيىن. جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردەگٸ كوللەدجدەردە ونداي پروبلەما جوق شىعار, ٶيتكەنٸ ولار ٶزدەرٸنە قاجەتتٸ مامانداردى دايارلايدى. بٸز ستۋدەنتتەرگە وبلىس, اۋدان, اۋىلدارعا بارىپ قىزمەت ەتۋدٸ جيٸ ايتامىز. ەگەر بارىپ جاتسا, باسقا كوللەدجدەرگە قاراعاندا بٸزدٸڭ ستۋدەنتتٸ الدىمەن جۇمىسقا قابىلدايدى. ەگەر ارنايى باعدارلاما ەزٸرلەنٸپ, بٸزدٸڭ وقۋ ورنىن بٸتٸرگەن جاس مامانداردى وبلىستارعا شاقىرسا, تالاي دايىن مامان ٶز سالاسى بويىنشا قىزمەت اتقارار ەدٸ. كەيبٸر ستۋدەنتتەر 3 جىلدىق وقۋىنان كەيٸن الماتىدا قالىپ, باسقا سالاعا كەتٸپ قاپ جاتادى. ەلٸمٸزدٸڭ كٶپتەگەن ايماقتارىندا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ جەتپەيتٸنٸن بٸلگەندٸكتەن, بٸتٸرگە ستۋدەنتتەرٸمٸز ٶزگە سالاعا كەتپەسە ەكەن دەپ تٸلەيمٸز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان ت. ٶسكەنباي
