ەلييا ماساليموۆا, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ ساياساتتانۋ جەنە فيلوسوفييا فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
– بۇرىن ەلەمدە فيلوسوفيياعا, فيلوسوفتارعا كٶزقاراس بٶلەك ەدٸ. ولار قوعامنىڭ اقىل-ويىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ عانا ەمەس, دامۋ باعىتىن انىقتايتىن, زامان مەن بولاشاقتىڭ قاۋٸپ-قاتەرٸنە ٷڭٸلٸپ, ادامي قۇندىلىق پەن مەدەني جاراسىمدىلىق ۇعىمدارىنىڭ انىقتامالارىنا نەگٸز بەرە وتىرىپ, اقىل-وي پاراساتىنىڭ كەمەلدٸلٸگٸن كٶرسەتەتٸن. «دانالىققا قۇشتارلىق» بار ەدٸ. سوندىقتان دا فيلوسوفيياداي بەدەلدٸ عىلىم سالاسى كەمدە-كەم ەدٸ. قازٸر بۇل تەندەنتسييا جوق, كەرٸ ٷردٸس بار سەكٸلدٸ, فيلوسوفييالىق وي-تۇجىرىمنان گٶرٸ, تەحنوكراتتىق ويلاۋعا باسا مەن بەرەتٸندەي كٶرٸنەدٸ. وسى ٷردٸستٸڭ شىعۋ قاينارى نەدە دەپ ويلايسىز?
– فيلوسوفييا ەرتە دەۋٸردە پايدا بولدى, ونى ادامنىڭ پايدا بولۋىن تٷسٸندٸرەتٸن, ەلەمنٸڭ, تابيعاتتىڭ قالاي قالىپتاسقانىن ۇعىندىراتىن عىلىمداردىڭ عىلىم دەپ ەسەپتەگەن. قاراپايىم ادامنىڭ ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن دە, تۇتاس قوعامنىڭ دۇرىس باعىتتا دامۋى ٷشٸن فيلوسوفييا كەرەك. ەرينە, قاراپايىم ادام ٷشٸن فيلوسوفييا دەگەنٸم اۋىر, قابىلداۋعا قيىن, تٷسٸنٸكسٸز قۇبىلىس. باستىسى ەرتە دەۋٸردٸڭ ويشىلدارى ايتقانداي فيلوسوفييا دۇرىس ويلاۋدى, دۇرىس سٶيلەۋدٸ جەنە دۇرىس ەرەكەت ەتۋدٸ ٷيرەتەدٸ. فيلوسوفييا ٶزٸڭدٸ, ٶز بولمىسىڭدى دۇرىس تانۋ ٷشٸن كەرەك. ودان ارى ادام – قوعام – مەملەكەت – ەلەم بولىپ تٸزبەكتەلٸپ كەتە بەرەدٸ. ەلدٸڭ دامۋىن, ۇلتتىڭ ٶركەندەۋٸن ونىڭ ٸشكٸ دٷنيەتانىمى – فيلوسوفييالىق تۇجىرىمى, العا قويعان ماقساتىنىڭ انىقتىعى ھەم دۇرىستىعى بەلگٸلەيدٸ.
بٸر شىندىق بار. فيلوسوفيياعا كٶزقاراس بۇرىنعىداي اكتۋالدى ەمەس, بۇعان دا تٷٸسٸنٸستٸكپەن قاراعان جٶن. قازٸر بٸلٸم الۋشىلار: «مەن ٶسكەندە كٸم بولام? قانداي ورىندا قىزمەت ەتەم?» دەگەن سۇراقتى ٶزٸنە قويادى. سوندىقتان ولاردىڭ كٶبٸ ناقتىلى ماماندىققا ۇمتىلادى. بۇل تٷسٸنٸكتٸ جايت. دەگەنمەن, فيلوسوفيياعا سۇرانىس مٷلدەم تٶمەندەپ كەتتٸ دەپ ايتۋعا بولمايدى. ەلەم دامۋى ٷشٸن ونىڭ باعدارىن انىقتايتىن ويلاۋ مەدەنيەتٸ قاشان دا قاجەت. ٶز باسىم وسى ماماندىقتى تاڭداعانىما ەش ٶكٸنگەن ەمەسپٸن. ۇستازدارىمىز فيلوسوفتار كەز كەلگەن جۇمىستى ٸستەي الادى, ەڭ قاراپايىم جۇمىسشىدان مينيسترگە دەيٸن» دەۋشٸ ەدٸ. بٸز سوعان سەندٸك. قازٸرگٸ ستۋدەنتتەرگە دە سونى ايتقىم كەلەدٸ. فيلوسوفييامەن اينالاسقان ادام ەڭ باستىسى ٶمٸردەگٸ كەز كەلگەن نەرسەنٸ تٷسٸنۋگە, ۇعىنۋعا جەتەلەيدٸ.
– سوڭعى كەزەڭدە گۋمانيتارلىق پەندەرگە ىقىلاسىمىز بەسەڭدەپ بارادى. جىل سايىن گۋمانيتارلىق سالا ماماندارىنا گرانت سانى ازايىپ, تٸپتٸ تەحنيكالىق ماماندىقتارعا مەدەنيەتتانۋ, فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ, تاريح سەكٸلدٸ پەندەردٸ وقىتۋدىڭ قاجەتٸ جوق دەگەندەي پٸكٸرلەر دە ايتىلىپ جٷر. گۋمانيتارلىق پەندەردٸڭ كٷن ساناپ ەكٸنشٸ ساتىعا سىرعۋى قوعام دامۋىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزبەي مە?
– بەرٸ سۇرانىسقا بايلانىستى. جوعارىدا ايتقانىمداي, جاستار قوعامدا قانداي ماماندىققا سۇرانىس بار, سوعان بەيٸمدەلەدٸ. گرانت ساندارى سۇرانىستاردى ساراپتاي وتىرىپ, بٶلٸنەدٸ. شىندىعىندا, بٷگٸنگٸ كٷن تەحنيكا مەن تەحنولوگييانىڭ زامانى. بٸز يلانساق تا, يلانباساق تا, ٶمٸرٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ بارىسى تەحنيكالارمەن ٶزارا تٸل تابىسۋ ارقىلى ٶتەدٸ. وعان جاتسىنا, ٷرەيلەنە قاراۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
قوعام بٸر ٶرٸسكە باسىمدىق بەرٸپ, ەكٸنشٸ ٶرٸسكە دەن قويماسا, تەڭدٸك بۇزىلادى. بٸز ٷشٸن گۋمانيتارلىق پەندەردٸ جاڭا جٷيە ارقىلى تەرەڭدەتە, بٷگٸنگٸ سۇرانىسقا ساي جاستاردى قىزىقتىرا وقىتۋ ماڭىزدى دەپ ويلايمىن.
گۋمانيتارلىق پەندەردٸ بٸرجولا ىسىرىپ تاستاۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸلٸمدٸ ادام دەگەنٸمٸز – بٸر سالانىڭ مامانى بولۋ عانا ەمەس, سونداي-اق, ٶزگە سالالاردىڭ دا شىعۋ تاريحى مەن دامۋ جولىن تٷسٸنۋ ارقىلى ٶزٸندٸك پايىم قالىپتاستىرعان, كٶپمەدەنيەتتٸ ورتادا ٶزٸن قالاي ۇستاۋدى, ٶزگەلەرمەن جاراسىمدى ٶمٸر سٷرۋدٸ يگەرگەن, ٶزگەنٸڭ ويى مەن پٸكٸرٸنە قۇرمەت كٶرسەتە الاتىن, ٶزٸنٸڭ ويىن جٷيەلٸ جەتكٸزۋدٸ مەڭگەرگەن, ەر ٸسٸنەن مەدەنيەتتٸ كٸسٸ ەكەنٸ اڭعارىلاتىن تۇلعا. مۇنداي قاسيەتتەردٸ بويعا سٸڭٸرۋ ٷشٸن تەك تەحنوكرات بولۋ ازدىق ەتەدٸ. قوعام بٸر ٶرٸسكە باسىمدىق بەرٸپ, ەكٸنشٸ ٶرٸسكە دەن قويماسا, تەڭدٸك بۇزىلادى. بٸز ٷشٸن گۋمانيتارلىق پەندەردٸ جاڭا جٷيە ارقىلى تەرەڭدەتە, بٷگٸنگٸ سۇرانىسقا ساي جاستاردى قىزىقتىرا وقىتۋ ماڭىزدى دەپ ويلايمىن.
وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى عالىمقايىر مۇتانوۆ مىرزانىڭ باستاۋىمەن «Al Farabi University Smart city» جوباسى قولعا الىنىپ وتىر. قازاقشالاعاندا «اقىلدى قالا» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەل-فارابي بابامىزدىڭ «قايىرىمدى قالا» ۇعىمىن قايتا جاڭعىرتۋ دەپ تٷسٸنسەك تە بولادى. مۇنداعى ماقسات عىلىمي-تەحنولوگييالىق پلاتفورما جەنە گۋمانيتارلىق پلاتفورمانى بٸردەي قولعا الىپ, ەكٸ جاقتى جاراسىمدى كەمەلدەندٸرە تٷسۋ, ستۋدەنتتەردٸڭ جان-جاقتى بولىپ شىعۋىنا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋ.
– انتيكالىق گرەك فيلوسوفيياسىن ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, ورتاعاسىرلىق شىعىس جەنە باتىس فيلوسوفيياسى, جاڭا دەۋٸر فيلوسوفيياسى, تٸپتٸ بەرتٸنگٸ پوستمدەرندٸك كٶزقاراستاعى فيلوسوفتار كەزٸندە ەلەمدٸك دامۋدىڭ باعىت-باعدارىن انىقتاۋعا ويشىلدار ىقپال ەتتٸ. حانتينگتون مەن فۋكۋيامانى ايتساق, بٷگٸنگٸ ەلەم تۋرالى بارلاۋ جاساۋ, وي تٷيۋ ەلەمدٸك ٶركەنيەتتەر مەن ساياسي-مەدەني ٶزگەرٸستەرگە ىقپال ەتٸپ وتىر. ولاردىڭ پايىمىنىڭ نەگٸزٸنەن دۇرىستىعىن, 20-30 جىلدان كەيٸن بولجامدارىنىڭ دەل كەلٸپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. دەل قازٸرگٸ قازاق فيلوسوفتارىنىڭ كٶزقاراسى, پايىمدارى ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ىقپال ەتە الا ما?
– فيلوسوفتار ماگييامەن اينالىساتىن كٶرٸپكەلدەر ەمەس, ولار ساراپتاۋشىلار, قوعامداعى تٷرلٸ تەندەنتسييالاردى باقىلاي وتىرىپ, تۇجىرىم جاساپ, جاڭا كٶزقاراس ۇسىناتىندار. بٸرٸنٸڭ تۇجىرىمى دەل كەلسە, ەكٸنشٸسٸ قاتەلەسۋٸ مٷمكٸن. بٸراق, بەرٸبٸر قوعامدىق ورتاعا ٶز ەسەرٸن تيگٸزەدٸ.
قازاق فيلوسوفيياسى تەۋەلسٸز ەلدٸڭ دامۋىنا نەگٸزگٸ تٸرەك بولا الادى. ۇلتتىق جەنە مەملەكەتتٸك يدەولوگييا تۋرالى ايتقاندا, مٸندەتتٸ تٷردە ٶزٸمٸزدٸڭ فيلوسوفييامىزعا جٷگٸنەمٸز. ۇلتتىق جاراتىلىستىڭ تٷپ قاينارىنا زەر سالىپ, بٷگٸنگٸ بولمىس-بٸتٸمٸمٸزگە ٷڭٸلۋ ارقىلى بولاشاققا قادام باسۋ كەرەك.
مىسالى, استانا بٸر كٷندە سالىنعان جوق. ەڭ ەۋەلٸ, ونىڭ يدەياسى ساناعا ورنىقتى. وسىدان 17 جىل بۇرىن ارقا تٶسٸنەن بٷگٸنگٸدەي استانانى كٶرەمٸز دەپ ارماندادىق پا? تەك نيەت بولدى, ۇمتىلىس بولدى. ەل دامۋىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-فيلوسوفييالىق مەن-ماڭىزىن بەكٸتەر تۇستا, قوعامدىق پٸكٸرمەن قاتار, وسى ەلدٸڭ تٸزگٸنٸن ۇستار كٶشباسشىلارى استانا تۇرعىزۋدىڭ حالىق ٷشٸن, جاس مەملەكەتتٸڭ دامۋى ٷشٸن قانداي ەسەرٸ بارىن كەڭٸرەك ويلادى. اسان قايعىنىڭ جەرۇيىقتى ٸزدەۋٸ جاڭا زاماندىق سيپاتتا كٶرٸنٸس تاۋىپ, ناقتىلى جٷزەگە استى.
بۇدان بٶلەك, وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن بەلگٸلٸ فيلوسوف عاريفوللا ەسٸمنٸڭ ۇيتقى بولۋىمەن «قازاق ەلٸ – جەرۇيىق» عىلىمي-زەرتتەۋ جوباسى اياسىندا بٸز كەڭ اۋقىمدا زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸك. مۇنداعى يدەيا – ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ, وتانشىلدىقتى تٷلەتۋ, جاي ۇرانمەن ەمەس, ناقتى ٶزەكتٸ دٷنيەلەردٸ ارشىپ, ۇلتتىق تانىمدى قالىپتاستىرۋ بولدى. سول جۇمىستاردىڭ نەگٸزگٸ تۇجىرىمى مەڭگٸلٸك ەل قۇرۋ ەكەنٸن ايتپاساق بولماس. حالىق ەرتەڭٸنە, وسى ەلدٸڭ باياندى دامۋىنا, مەڭگٸلٸك تەۋەلسٸز عۇمىر كەشەرٸنە سەنٸمدٸ بولۋى تيٸس. بٸزدٸڭ فيلوسوفتار كٶتەرگەن باستاما بيلٸكتەگٸلەردەن دە قولداۋ تاپتى. «مەڭگٸلٸك ەل» جاي ۇعىم ەمەس, ساياسي-فيلوسوفييالىق ماڭىزدى تۇجىرىمعا اينالدى. مۇنداي مىسالداردىڭ بٸرنەشەۋٸن كەلتٸرۋگە بولادى. ايتپاعىم, قازٸرگٸ قازاق فيلوسوفتارى بوس جٷرگەن جوق, ەلدٸڭ دامۋىنا ٶزٸندٸك ويلارىن ارناپ, ەڭبەكتەنٸپ جٷر.
بۇدان سىرت, سٸزدٸڭ سۇراعىڭىزدىڭ استارىنان «قازاق فيلوسوفتارى نەگە بەيقام? ولار قانداي جاڭا وي, ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ كٶتەردٸ?» دەگەن ويدى دا اڭعارىپ وتىرعاندايمىن. فيلوسوفييا بٷگٸن ايتىلىپ, ەرتەڭ ورىندالاتىن نەمەسە ٸسكە اساتىن ناقتى عىلىم ەمەس. شىن ويشىلدى زامانى كەش تٷسٸنەدٸ. ابايدى ٶز زامانى تولىق تٷسٸندٸ دەي المايتىنىمىزداي, بٷگٸن قاعاز بەتٸنە تٷسكەن ٸرگەلٸ ويلاردى كەدەگە جاراتۋ بولاشاقتىڭ ەنشٸسٸندە بولۋى ىقتيمال. جاڭا كٶزقاراستار قاشاندا ەسكٸ تۇجىرىمداردىڭ قىسىمىنا ۇشىرايدى. قالىپتاسقان داعدى مەن بٸرقالىپتى ويلاۋ جٷيەسٸن بۇزۋ بٸر كٷننٸڭ شارۋاسى ەمەس, بٸرتە-بٸرتە ورىندالاتىن ۇزاق پروتسەسس.
ەگەر تٷپتەپ كەلسەك, ەر ادام ٶزٸنشە مارگينال. ۇلتتىق, دٸندٸك, تٸلدٸك, دەستٷرلٸك بٶلٸنٸستەن بٶلەك, تانىمدىق, تۇتىنۋشىلىق, كٶزقاراستىق بٶگدەلەنۋ ەر ادامدا بار.
– سٸزدٸڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياڭىز مارگينالدىق توپتار جەنە ولارعا كٶزقاراس تۋرالى دەپ ەستٸدٸم. ەدەتتە, مارگينالدار دەسە بٸز ەلەۋمەتتٸك سيپاتتاماعا ساي, قوعامنان وقشاۋ, بٶلەك ٶمٸر سٷرەتٸن, ٶزگە ورتاعا بەيٸمدەلە المايتىندار دەپ تٷسٸنەمٸز. قازاقستاندىق مارگينالداردى سٸز قانداي تۇجىرىمدارعا ساي بٶلەسٸز?
– مارگينالدىق – اۋقىمى كەڭ ۇعىم. ەلەۋمەتتٸك نەگٸزدە مىسالى بومجداردى, ناشاقورلاردى, جەزٶكشەلەردٸ, بەلگٸلٸ بٸر دەستٷر شەڭبەرٸندە تۇيىقتالعان توپتاردى ايتىپ جاتامىز. بٸر ايماقتان ەكٸنشٸ ايماققا كٶشكەندەردٸ دە مارگينالدار دەۋگە بولادى. مارگينالدار قوعامدىق ورتادا, كٷندەلٸكتٸ قاسىڭىزدا جٷرۋٸ دە مٷمكٸن. ويى بٶلەك, تانىمى ٶزگە, دٸنٸ مەن دەستٷرٸ قالىپتى ورتاعا سىيىمسىز جانداردى دا مارگينالدار دەپ قاراستىرۋعا بولادى. رۋشىلدىق پەن جەرشٸلدٸكتٸ دە وسى قاتارعا جاتقىزاتىندار بار. مەن ماريگينالدىقتى بەلگٸلٸ بٸر مەدەنيەتتٸڭ تولىسۋ شاعىندا ٶز شەكاراسىنان اسىپ, ٶزگەگە ىقپال ەتە باستاۋى دەپ قارايمىن. وڭ جاعى دا, تەرٸس جاعى دا بار. كٶپ جاعدايدا مارگينالدىقتى جاعىمسىز قۇبىلىس رەتٸندە قاراپ, تٸكسٸنە قارايتىندار كٶپ. مەنٸڭشە, بۇل وڭدى كٶزقاراس دەۋگە كەلمەيدٸ. ەگەر تٷپتەپ كەلسەك, ەر ادام ٶزٸنشە مارگينال. ۇلتتىق, دٸندٸك, تٸلدٸك, دەستٷرلٸك بٶلٸنٸستەن بٶلەك, تانىمدىق, تۇتىنۋشىلىق, كٶزقاراستىق بٶگدەلەنۋ ەر ادامدا بار. بۇرىنعى گەرويلار, سال-سەرٸلەر, جىراۋلار دا قالىپتى ورتادان بٶلەكتەنٸپ جٷردٸ. ولار دا سول كەزەڭنٸڭ مارگينالدارى دەۋگە بولادى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ دە سالا, كەسٸپ, ٶنەر, عىلىم, بيلٸك, بيزنەس دەڭگەيلەرٸنە ساي قات-قابات مارگينالدىق قۇبىلىستار قوعامىمىزدا بار. ٶزٸنٸڭ كەسٸبٸمەن عانا اينالىسىپ, كٶپشٸلٸك ورتادان جىراقتا كٷن كەشەتٸن, ٶز ٸسٸمەن ٶزٸ ەۋرە, كٶپ جاعدايعا باس قاتىرمايتىن, قوعامدىق قۇبىلىستاردى ٶزگەلەردٸڭ ٸسٸ دەپ ۇعاتىن قارا دا, بۇقارا حالىقتان بٶلەك, بەرٸنە جوعارىدان قارايتىن, سىرتتاي باقىلايتىن, بٶلەك عۇمىر كەشەتٸن حان دا – مارگينال. بٸز, ەۋەلٸ, وسىعان تٷسٸنٸستٸكپەن, تٶزٸمدٸلٸكپەن قاراپ ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك. جاتسىنۋ, جاتىرقاۋ, ولاي ەتۋگە بولمايدى, بۇلاي جٷرۋگە بولمايدى دەپ, ٷنەمٸ شەتكە ىسىرۋ – قوعامدىق دامۋدى تەجەيدٸ. مارگينال ادامدار پايدا بولۋىنا ستەرەوتيپتەر, ەرتٷرلٸ جالعاۋلار, مەدەني تىيىمدار ەسەر ەتەدٸ. بٸز شەكارانى, قارىم-قاتىناس ەرەجەسٸن ٶزٸمٸز بەكٸتەمٸز. ەندەشە, انا بٸر بٶگدەلەنگەن جان دا سٸز سەكٸلدٸ, ٶزٸنە ۇنايتىن ەرەجەمەن كٷن كەشەدٸ. دەستٷرلٸ مەدەنيەت – ەشكٸممەن ارالاسپاۋ, وقشاۋ كٷن كەشۋ, قاتىپ قالعان دٷنيە ەمەس, ٶزگەرمەلٸ, تٷلەمەلٸ. بٷگٸنگٸ جاڭاشا ٶمٸر سالتى – ەرتەڭگٸ دەستٷر. ەرينە, قوعامدى رەتتەيتٸن, جٷيەگە تٷسٸرەتٸن تەرتٸپتٸڭ بولعانى جٶن. ەيتكەنمەن, تىم شەكتەن شىعىپ كەتپەۋ كەرەك.
ەڭگٸمەلەسكەن ت. ٶسكەنباي
