«اۋىل قۇرىپ بارادى» دەيدٸ قازٸر. يە, راس. اۋىل قاراۋسىز قالىپ بارادى. بٸراق, بۇلاي بولۋى زاڭدى ەدٸ. كەڭەس كەزٸندەگٸ ٸرگەلٸ شارۋاشىلىقتار تەۋەلسٸزدٸك العاسىن ۇستاعاننىڭ قولىندا, تٸستەگەننٸڭ اۋزىندا كەتتٸ ەمەس پە?.. الايدا بارلىعى ەمەس. ساقتاپ قالعاندار بار. اۋىل شارۋاشىلىعىن شاتقاياقتاتپاي ساقتاپ قالعاندار قازٸر تٸرشٸلٸگٸن دٶڭگەلەتٸپ وتىر.
تەۋەلسٸزدٸك تاقىرىبىن تٸلگە تيەك ەتكەندە اۋىلدى اينالىپ ٶتۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸراق, تۇتاس اۋىلدىڭ تاعدىرىن جازساق تاعى دا تاقىرىپتان اۋىر كەتەرمٸز. ودان دا وسى اۋىلدى دامىتۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋگە ٷلەس قوسقان جەنە قوسىپ جاتقان – ەلباسى ايتاتىن ەڭبەكتٸڭ ادامىن سٶز ەتەيٸكشٸ.
سۋپەرماركەتتە ساۋدا جاسايدى
وسى اۋىلدا كٷرٸش شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن – «ابزال جەنە ك» تولىق سەرٸكتەستٸگٸ بار. اتى ايتىپ تۇرعانداي تٶراعاسى - ابزال ەراليەۆ. ايماقتاعى ەگٸن شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولعا الىپ, ۇلتتىق برەندتٸ ۇلىقتاپ جٷرگەن ازامات ەكەن.
جوق, بٸز ەراليەۆتٸ ماقتاپ وتىرعان جوقپىز. مۇنىڭ بٸزگە قاجەتٸ جوق. ماقسات ەڭبەگٸن كٶرسەتۋ. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى وسى اۋىلدان تٷلەپ ۇشقان ابزال ەراليەۆ شاتقاياقتاعان شارۋاشىلىقتىڭ ەڭسەسٸن تٸكتەۋدٸ ٶزٸنە ماقسات تۇتادى. قيىندىقتىڭ كٶكەسٸن كٶرەدٸ. جەڭەدٸ. جەمٸسٸن قالتاسىنا باسپايدى. اۋىلىنا سالادى.
قازٸر بۇل اۋىلدا سۋپەرماركەت بار! «اۋماعى كٸشٸگٸرٸم ماگنۋمنان كەم ەمەس» دەپ قالجىڭدايدى اۋىل تۇرعىندارى. اۋىلدىڭ دەل ورتاسىندا سۋبۇرقاق (فونتان عوي) اتقىلاپ تۇر.
اۋىلىنا جاساعان جاقسىلىعى ەراليەۆكە اللادان قايتقان ەكەن. بىلتىر «ابزال جەنە ك» سەرٸكتەستٸگٸ قازاقستانداعى جەتەكشٸ كٷرٸش ٶندٸرۋشٸ كومپانييالاردىڭ ٷشتٸگٸنە ەندٸ. سولاي.
بٸزدٸڭ بيدايدىڭ بويىندا پروتەين مول. بۇل جاقسى ما?
سوعان قاراماي قازۇاۋ-دىڭ قازۇاۋ-دٸڭ ٶسٸمدٸك ٶندٸرٸسٸنٸڭ اگروتەحنولوگيياسى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ايگٷل ەبۋعاليەۆا وسى ٸسكە كٸرٸسٸپ كٶرۋگە بەل بۋىپتى. ول نە دەيدٸ?
– سەل كەشٸكسەك بٸزدٸڭ بيداي سۇرانىستان قالۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, ەلەم بۇل ٶنٸمنٸڭ قۇرعاقشىلىققا تٶزٸمدٸ جەنە ٶنٸمدٸ كٶپ بەرەتٸن جاڭا تۇقىمىن ويلاپ تابۋ ٷشٸن جانتالاسىپ جاتىر. بيدايدىڭ جاڭا سورتىن ويلاپ تابۋ ٷشٸن تەۋەكەل دەپ ٷلكەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن باستاپ كەتتٸم.قانشاما تەر تٶگٸلدٸ. كٷش كەتتٸ. تاڭداپ الىنعان بيداي تۇقىمىن 180 رەت سىناقتان ٶتكٸزٸپ, قۇرعاقشىلىققا تٶزٸمدٸ جەنە ٶنٸمدٸ كٶپ بەرەتٸن بيدايدىڭ جاڭا تۇقىمىن الۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. كەز كەلگەن ٶسٸمدٸك كٶكتەپ, قارا جەردٸ جارىپ شىققاسىن بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتقا دەيٸن ىلعالدى قاتتى قاجەتسٸنەدٸ. دەل وسى كەزەڭدە قۇرعاقشىلىق بولسا ٶسٸمدٸك بويىنا قاجەتتٸ ىلعالدى جيناقتاي الماي قالادى. بۇدان ول سولىپ قالمايدى. بٸراقٶنٸمدٸلٸگٸن جوعالتادى. بٸزدٸڭ ماقسات بيدايدىڭ وسىنداي ارالىق كەزٸڭدە ىلعالدىڭ ازدىعىنا قاراماستان جاقسى ٶسٸپ, جەتٸلەتٸن جاڭا تٷرٸن دايىنداۋ بولدى. عىلىمي جۇمىس 15 جىلعا سوزىلدى..., – دەپ تٷسٸندٸردٸ عالىم ٶزٸنٸڭ عىلىمي جۇمىسى جايىندا.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپانىڭ قوڭىرجاي القاپتارىندا كٶپ ٶنٸم الۋعا بولادى. ٶيتكەنٸ كەرٸ قۇرلىقتا ىلعال مٶلشەرٸ جوعارى. ال بٸزدە كەرٸسٸنشە, ديحانداردىڭ بٸر گەكتاردان الاتىن ٶنٸمٸ 10 تسەنتنەردەن اسپايدى ەكەن.
– قازاقستان بيدايىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ از بولعانىمەن ساپاسى جورعارى. بٸزدٸڭ بيدايدىڭ بويىندا پروتەين ٶتە مول. ەندٸ پروتەين قالاي پايدا بولادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرسەم. پروتەين – كٷن قىزۋى جوعارى بولۋىنىڭ نەتيجەسٸندە پايدا بولادى.
احوۋ, اتا كەسٸپ
بايقايسىز با, مال شارۋاشىلىعى دەسە, ەت پەن سٷتتەن ەرٸگە اسپايمىز. كەزٸندە مال شارۋاشىلىعى جەڭٸل ٶنەركەسٸپتٸڭ كٶزٸ ەدٸ عوي وسى?..
كەزٸندە قازاقستاندا 38 ميلليون قوي بولعان. وسىنداي جوعارى مەجەگە قالاي قول جەتكٸزدٸك? وسى ساۋالدى قويۋ ٷشٸن قازاق قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورى سەرٸك وسپانوۆتى ٸزدەپ باردىق. وسپانوۆ ٶز كەزەگٸندە مۇنداي مەجەنٸ عىلىمنىڭ ارقاسىندا باعىندىرعانىمىزدى ايتتى.
– قوي شارۋاشىلىعىن عىلىمي باعىتتا دامىتۋ ٸسٸ قولعا الىنعان 25 جىلدا ەلٸمٸزدە اسىل تۇقىمدى 12 قوي تٷرٸ شىقتى. سونىڭ 9-ىنا بٸزدٸڭ ينستيتۋت عىلىمدارى اتسالىستى.
ايتالىق, ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸگٸ ٷشٸن ىستىققا شىدامدى, تاۋلى جەردە ەركٸن جايىلاتىن قوي تٷرٸ قاجەت بولدى. وسى سەبەپتٸ وڭتٷستٸك قازاقستان ميرونوسىن شىعاردىق.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قوي تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا دا اتسالىستىق. بييازى جٷندٸ قوي تۇقىمىنان بٸراز مالدى سۇرىپتاپ الىپ 2011 جىلى الماتى وبلىسىندا ەتتٸ ميرونوستىڭ جاڭا تٷرٸ پايدا بولدى. ۇزاققا سوزىلعان سەلەكتسييالىق جۇمىس 1980 جىلدارى باستالدى. ٶيتكەنٸ, قويدىڭ جاڭا بٸر تۇقىمىن شىعارۋ ٷشٸن 20-30 جىل ۋاقىت قاجەت, –دەيدٸ وسپانوۆ.
جاڭا ەتتٸ باعىتتاعى قويدىڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸگٸ قانداي سوندا?
ايتايىق – سالماعى ٶتە جوعارى, ەتٸ تىعىز. ەدەتتٸ ٸرٸ سانالاتىن ساۋلىقتاردىڭ تٸرٸ سالماعى 60 كەلٸ بولسا, جاڭا ەتتٸ باعىتتاعى ميرونوس قويى ساۋىلىعىنىڭ تٸرٸدەي سالمايى 70-75 كەلٸ ەكەن.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قوي تۇقىمىن اسىلداندىرۋدا وسىنداي جەتٸستٸككە جەتٸپپٸز. وندى ەتٸن ەكسپورتقا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر ٷكٸمەت.
قازاناتتى قالاي قايتارامىز?
قوستانايداعى «قازاق تۇلپارى» كەسٸپورىنىڭ جەتەكشٸسٸ نابيدوللا كيكەباەۆقا حابارلاستىق.
جايدان-جاي ەمەس. «قازٸرگٸ ۋاقىتتا جىلقىنىڭ سانىن كٶبەيتۋگە نە كەدەرگٸ?» دەگەن ساۋالدى تٶتەسٸنەن قويدىق. ايتۋىنشا, جىلقى سانىن ارتتىرۋعا سۋبسيدييانىڭ ازدىعى كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر.
– قازاقستاندا جىلقى ەتٸن كٶپ تۇتىنادى. سەبەبٸ, بەلگٸلٸ عوي.ەلٸمٸزدە جىل سايىن 90 مىڭ توننادان اسا جىلقى ەتٸ ٶندٸرٸلەدٸ. دەمەك, سۇرانىس بار. تەك...سۋدسيدييا ماردىمسىز. مەملەكەت شارۋاعا اسىل تۇقىمدى 1 باس مالدى ۇستاۋ ٷشٸن 8 مىڭ تەڭگە, جەمگە كەتكەن شىعىنى ٷشٸن قوسىمشا 4,5 مىڭ تەڭگە سۋبسيدييا تٶلەيدٸ, – دەدٸ نابيدوللا اقانۇلى.
يە, مەسەلە ماقتاۋ ەمەس. پروبلەمانى ايتۋ. ٸلگەرٸدەگٸ ساۋالعا قايتا ورالدىق. كيكەباەۆ بىلاي دەدٸ بٸزگە.
– قازاقتا قازانات دەگەن جىلقى تۇقىمى بولعان. بۇل تۇقىمنىڭ سانىن كٶبەيتۋ, ۇلتتىق ماقتانىشىمىز عانا ەمەس, ۇلتتىق سانانى سٸلكۋ, وياتۋ ٷشٸن دە كەرەك. ورىستار مەن ۋكرايندار تۇقىمى جوعالىپ كەتكەن «رۋسسكايا ۆەرحوۆايا», «ۋكراينسكايا ۆەرحوۆايا» دەگەن جىلقى تۇقىمىن ٶتكەن عاسىردىڭ 70-90-شى جىلدارى قالپىنا كەلتٸرٸپ الدى. كٶردٸڭٸز بە? ال بٸز قازاقتىڭ قازاناتىن قالپىنا كەلتٸرۋ مەسەلەسٸن كٶتەرە المادىق. ٶيتكەنٸ, كەڭەس وداعى كەزٸندە عالىمدارىمىز ورتالىقتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەت باعىتىنداعى جىلقى تۇقىمىن شىعارۋمەن اينالىستى.
تەۋەلسٸز ەل بولعاننان كەيٸن عانا جوعىمىزدى ٸزدەۋگە كٸرٸستٸك. قازانات قازاقتىڭ دالالىق جىلقىسى مەن وسى ارعىماقتاردىڭ بۋدانى. سوعىستاردا باتىردى كٶتەرگەن قازانات ٸرٸ, شومبال, تٶزٸمدٸ, جٷيرٸك بولعان. كٷنٸنە 40-50 شاقىرىمدى الىپ وتىرعان.
«قازاق تۇلپارى» زاۋىتى قازاقستاندا جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق مەسەلەسٸنە قاتىستى عىلىمي جۇمىستاردى قولعا الىپ جاتىر.جاقىندا «قۇلىنىم-اي» دەگەن جاڭا قوسپا جەم تٷرٸ جاساپتى. قازٸر 40-قا تارتا پارامەتر بويىنشا ساراپتالىپ, عىلىمي نەگٸزدە الىنعان ٶنٸمدٸ قۇلىندارعا بەرٸلٸپ جاتىر. جامان ەمەس. بۇل تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جەمٸسٸ.
بٶدەنە تۋرالى نە بٸلەمٸز?
بۇل دەرەكتٸ ەكسكليۋزيۆ دەپ اتاساق ەبدەن بولادى. سوڭعى جىلدارى قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشە بٸر تارماعى بٶدەنە ٶسٸرۋ ٸسٸ قولعا الىنىپ جاتىر.
قازاقستاندا بٶدەنە ٶسٸرۋدٸ بارىنشا ناسيحاتتاپ جٷرگەن جاس عالىم مۇحتار بايباتشانوۆتى تاۋىپ الدىق.
– چەرنوبىل اپاتىنان كەيٸن عالىمدار اپات ايماعىندا رادياتسييادان جاپا شەككەن بالالاردى بٸر ورتالىققا جيناپ, تەجٸريبە جٷرگٸزەدٸ. بٸر توپتىڭ بالالارىنا بٸر اي بويىنا بٶدەنەنٸڭ جۇمىرتقاسىن ٸشكٸزسە, ەكٸنشٸ توپتاعى بالالارعا جۇمىرتقا بەرمەيدٸ. بٸر ايدان سوڭ جۇمىرتقاسىن ٸشكەن بالالاردىڭ اعزاسىن تەكسەرگەندە عالىمدار بٶدەنە جۇمىرتقاسى رادياتسييانى ىدىراتاتىنىن انىقتاعان. كەزٸندە شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ جارالى جاۋىنگەرلەرٸنە بٶدەنەنٸڭ جۇمىرتقاسىن ٸشكٸزٸپ, اياققا تەز ارادا تۇرعىزعانىن تاريحتان بٸلەمٸز, – دەيدٸ ەلٸمٸزدە بٶدەنە ٶسٸرۋگە بەت بۇرعان شارۋاشىلىقتارعا بارىنشا كٶمەك كٶرسەتٸپ جٷرگەن مۇحتار قاسەنۇلى.
قازٸر ەلٸمٸزدە بٶدەنە ٶسٸرٸپ, ونىڭ ەتٸ مەن جۇمىرتقاسىن ساۋدالاپ وتىرعان 82 شارۋاشىلىق بار. ولاردىڭ 25-ٸ الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان.
بٸلٸكتٸ مامان بٸزگە تاۋىققا قاراعاندا, بٶدەنەنٸڭ دەنە قىزۋى 2 گرادۋسقا جوعارى بولعاندىقتان ونىڭ جۇمىرتقاسىن ۇدايى تۇتىنعان ادامنىڭ قان اينالىمى ٶتە جاقسى جۇمىس ٸستەيتٸنٸن ايتتى.
سونىمەن قاتار بٶدەنە جۇمىرتقاسى ادامنىڭ يممۋنيتەتٸن كٶتەرەتٸن قاسيەتكە يە. عالىمدارىمىز بٶدەنە جۇمىرتقاسىنا تەجٸريبە جٷرگٸزگەندە, ونىڭ دەرۋمەندٸك قۇرامى تاۋىق جۇمىرتقاسىنا قاراعاندا 3-4 ەسە جوعارى ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزٸپتٸ.
– قازاقستاندا تەك قانا بٶدەنە شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ينستيتۋت تۇرماق, شاعىن زەرتحانا جوق. اينالامىزداعى كٶرشٸلەرٸمٸز – قىتاي, رەسەي, ۋكراينا جەنە بەلارۋسسييادا بۇل باعىتتا قىزۋ جۇمىستار جٷرٸپ جاتىر. بٸز دە قاراپ قالماۋىمىز كەرەك, – دەيدٸ ول.
كارتوپ: 1 گەكتاردان 40 توننا
گازەتٸمٸزدٸڭ اقمولا وبلىسىنداعى تٸلشٸسٸ ستەپنوگور قالاسىنا باردى. جاي بارعان جوق. وسىنداعى «ۇلتتىق بيوتەحنولوگييالىق ورتالىق» يننوۆاتسييالىق جولمەن ساپالى كارتوپ تۇقىمىن دايىنداعان ەكەن. بۇدان دا كٶپشٸلٸك حابارسىز. ورتالىق ديرەكتورى, جاس عالىم دارحان بالاپانوۆ ٶزدەرٸنٸڭ تىڭ تەحنولوگييالارى جايىندا ەڭگٸمەلەپ بەردٸ.
– ەدەتتە بٸزدەر ەككەن كارتوبىمىزدى كٷزدە قازىپ العاندا ونى سۇرىپتاپ, كەلەر جىلعا بٸراز تۇقىم الىپ قالامىز عوي. جالپى, كارتوپتىڭ ساپالى تۇقىمى 6 جىلعا دەيٸن ٶزٸنٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن جوعالتپايدى. ال بۇدان كەيٸن كارتوپقا بٸراز ۆيرۋستار مەن تٷرلٸ اۋرۋلار ەنٸپ, ٶنٸمدٸلٸگٸن تٶمەندەيدٸ. بٸزدەر كارتوپتىڭ تازا جاسۋشاسىن بٶلٸپ الىپ, ارنايى زەرتحانادا ٶسٸردٸك. بۇل ارالىقتا كارتوپتىڭ ٶسٸپ جەتٸلۋٸنە قاجەتتٸ دەۋٸرمەندەر مەن گارمونداردى ارنايى دوزاتورلار ارقىلى جٸبەردٸك.
نەتيجەسٸن ايتايىن با? تاڭعالارسىز. ٷش ايلىق كٷتٸمنەن كەيٸن كارتوپتىڭ تازا مينيتٷينەگٸن الدىق. ەگەر قاراپايىم كارتوپتىڭ بٸر تٷينەگٸنەن 8-10 تٷينەك الساق, بٸزدٸڭ تازا تۇقىمدىق مينيتٷينەكتەردەن 80 تٷينەك كارتوپ الۋعا بولادى! – دەدٸ بٸزگە جاس عالىم.
ەڭگٸمە بارىسىندا جاس عالىم ورتالىقتىڭ دايىنداعان تۇقىمدىق كارتوپتارى 6-7 جىلعا دەيٸن ٶنٸمدٸلٸگٸن ساقتايتىنىن دا ايتتى.
– ۇزاق جىل پايدالانعان كارتوپتان الىنعان تۇقىمدى بٸر گەكتار جەرگە ەكسەڭٸز, 15 توننا ٶنٸم الاسىز. ال بٸزدٸڭ تەحنولوگييامەن الىنعان مينيتٷينەكتٸك تۇقىمداردى بٸر گەكتار جەرگە ەگٸپ, 40 تونناعا دەيٸن ساپالى ٶنٸپ الۋعا بولادى, –دەيدٸ بالاپانوۆ.
ايتپاقشى, اتالعان جوبا اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنا قازٸردەن كٸرٸگٸپ جاتىر. جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا اۋىل شارۋاشىلىعى قوماقتى قارجى بٶلمەك.
دايىنداعان, نۇرلان جۇماحان
Бас тақырыптағы сурет massaget.kz сайтынан алынды
