قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى, باس مٷفتي ەرجان قاجى مالعاجۇلىمەن ىلعي سۇحباتتاسا بەرمەيمٸز. بۇل «قالا مەن دالا» جەنە شەۆرون كومپانيياسىنىڭ بٸرٸكككەن جوباسى اياسىندا مٷمكٸن بولدى.
باس مٷفتيگە تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قالىپتاسقان دٸني احۋالعا قاتىستى سۇراقتار قويىپ, تۇششىمدى جاۋاپ الدىق. سۇحبات سٸزدٸڭ ويىڭىزدان شىعادى دەگەن ٷمٸتتەمٸز, قۇرمەتتٸ وقىرمان.
«بٸز تىم دٸندار بولىپ الدىق». بۇل نە سٶز?
– حازٸرەت مىرزا, مىنانى ايتىڭىزشى, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاقستان ٶزٸنە قاجەتتٸ دٸن ماماندارىن دايىنداي الدى ما?
– اسا قامقور, ەرەكشە مەيٸرٸمدٸ اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا 25 بولدى.
سٸز ايتقانداي ٷلكەن دٸن عۇلامالارىن تەربيەلەپ شىعارۋ ٷشٸن 25 جىل ٶتە از. كەڭەس وداعى كەزٸندە ادام ساناسىنا سٸڭٸرگەن بٸر مٸنەز – دٸندٸ, دٸنگە بەت بۇرعان ادامدى جاقىن تارتپاۋ.
سونىڭ سالدارى بولار, تٸپتٸ, كەيبٸر اعالارىمىز تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەن: «بٸز تىم دٸندار بولىپ الدىق, جاستارىمىز مەشٸتكە باراتىن بولدى» دەگەندەي سٶزدەردٸ اراگٸدٸك ايتىپ قالادى. كەيٸر ادامداردا دٸنگە دەگەن وسىنداي سالقىن كٶزقاراس بار. ياعني, دٸن ادامى قانشالىقتى عۇلاما بولىپ تۇرسا دا, كەزٸندە وعان ايتارلىقتاي كٶڭٸل بٶلٸنبەدٸ.
سەبەبٸ, كەڭەس يدەولوگيياسى دٸن ادامىنىڭ سٶزٸنە توقتار بۇرىنعى مەنتاليتەتٸمٸزدٸ, بولمىسىمىزدى ٶزگەرتۋگە تىرىستى.
كەڭەس زامانىندا دٸندٸ قىسپاققا الدى. دٸن جولىن قۋعان نەبٸر عۇلامالاردى سوتتاپ, ٶلٸم جازاسىنا كەستٸ. دٸني ەدەبيەتتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸن ٶرتەدٸ. دٸن جولىنا تٷسكەندەردٸڭ ٶزدەرٸن بىلاي قويىپ, وتباسىن, تۇقىم-تۇقييانىنا دەيٸن توز-توزىن شىعاردى. جالعاستىق ٷزٸلگەن بۋىننىڭ ورنىن بٸردەن تولتىرا المايتىنىمىز بەلگٸلٸ عوي.
دٸني ٸلٸم قازاق توپىراعىندا كەڭەس بيلٸگٸ كەزٸندە بٸرجولاتا توقىرادى. بۇل ۋاقىتتا اتا-ەجەلەرٸمٸز دٸن امالدارىن عانا ساقتاپ قالدى. اقساقالدارىمىزدىڭ, ەجەلەرٸمٸزدٸڭ كەيبٸرٸ بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ, اراسىندا ورازاسىن ۇستاپ جٷردٸ. بٸراق دٸني عىلىم, ٸلٸمدٸ ەشكٸم دامىتپادى. تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان, دەستٷرلٸ مەدرەسەلەر جاپپاي جابىلدى. احمەت ريزا, ناۋان حازٸرەت سيياقتى ٸرٸ دٸن عالىمدارىنىڭ ەلٸ دە شىقپاي جاتقانىنىڭ كەلەسٸ بٸر سەبەبٸ دە – وسى.
– سوڭعى جىلدارى دٸني وقۋ ورىندار اشىلىپ, مەملەكەتتٸك ديپلوم بەرٸلٸپ جاتىر. دٸني بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋدىڭ ماڭىزى قانداي وسى?
–اللاعا شٷكٸر, قازٸر ەلٸمٸزدە 9 مەدرەسە, 2 قاريلار دايىندايتىن مەكتەپ, يمامدار ينستيتۋتى, «نۇر-مٷباراك» ۋنيۆەرسيتەتٸ جۇمىس ٸستەپ تۇر. بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا مىقتى عالىمدار شىعىپ كەلەدٸ. «نۇر-مٷباراك» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوكتورانتۋراسىن بٸتٸرگەندەر دوكتورلىعىن قورعاپ, دٸن عالىمدارىنىڭ قاتارىن كٶبەيتٸپ جاتىر. بٸلٸكتٸ, بٸلٸمدٸ, تەولوگ پروفەسسورلارىمىز دا بار. سونىمەن قاتار, قازاقتىڭ قاري بالالارىن تەربيەلەدٸك.
بٸلەسٸز بە, وسىدان 10-15 جىل بۇرىن تاراۋيح نامازى ٷشٸن مىسىردان, تٷركييادان قاريلار الدىراتىنبىز! قۇدايعا شٷكٸر, بٷگٸن تاراۋيح نامازى ٷشٸن شەتەلدەردەن قاريلار الدىرۋعا زەرۋ ەمەسپٸز. قازاقستانداعى قاريلار سانى 300-دەن استى. بۇل دا 25 جىلداعى جەتكەن جەتٸستٸگٸمٸز.
يمام تەك مەشٸتتٸڭ ٸشٸندە وتىرا بەرمەي, ەلدٸ بٸرلٸككە, تاتۋلىققا شاقىراتىن تۇلعا ەكەنٸن حالىق بٸرتە-بٸرتە مويىنداۋدا. يمامدار جاقسىلىقتا دا, جاماندىقتا دا حالىقتىڭ اراسىندا جٷرەتٸنٸن ەلٸمٸز اقىرىنداپ تٷسٸنٸپ كەلەدٸ.
جيىرما بەس جىلدا 2000-نان استام مەشٸت سالىندى
–ەلٸمٸزدە مەشٸتتەردٸڭ كٶبەيگەنٸن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ سىيى دەپ قابىلداۋىمىزعا بولا ما?
– ەلبەتتە. ايتالىق, 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا قازاقستاندا نەبارى 68 مەشٸت بولعان. بٷگٸندە ونى سانى 2300-گە جەتتٸ. قازٸر جاڭا زامانۋي مەشٸتتەر اقتاۋ, اتىراۋ, ورال, اقتٶبە, قىزىلوردا, شىمكەنت, تاراز, الماتى, ٶسكەمەن, سەتپاەۆ, قاراعاندى, قىزىلجار, پاۆلودار قالالارىندا سالىنعان. بٷگٸندە مەشٸتتەردٸڭ يمامدارى جالاقى الا باستادى.
مەشٸتتەردٸڭ مەملەكەت بيۋدجەتٸنەن قارجىلاندىرىلمايتىنى بەلگٸلٸ. سول سەبەپتٸ, دٸني قىزمەتشٸلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸن شەشۋ ٷشٸن دٸني باسقارما 2011-2012 جىلدارى «زەكەت» قورىن قۇردى. ونىڭ ماقساتى مەشٸت قىزمەتكەرلەرٸنە جالاقى تٶلەۋ.
كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ ەربٸر ەلدٸمەكەنٸندە مەشٸتتەر كٶبەيگەنٸ سەكٸلدٸ, تەۋەلسٸزدٸككە قولىمىز جەتكەلٸ بەرٸ قاجىلىققا بارۋشىلاردىڭ قاتارى كٷن ساناپ ٶسٸپ كەلەدٸ.
ەگەر 90-شى جىلداردىڭ باسىندا قاجىلىققا بارۋعا نيەت ەتكەندەردٸڭ سانى نەبارى 150-200 ادام بولسا, بٷگٸنگٸ كٷندە جىل سايىن 5 مىڭنان اسا قازاقستاندىق قاسيەتتٸ جەرلەرگە بارىپ قايتۋدا. بۇل دەل قازٸر مەنٸڭ الدىمدا جاتقان ناقتى دەرەك.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ٸشٸندە 32 مىڭ وتانداسىمىز قاجىلىققا بارىپ, مۇسىلماندىق پارىزىن ٶتەپ قايتقانىن ماقتانىشپەن ايتامىن
يمامدار حالىقتى سٶزٸمەن دە, ٸسٸمەن دە ۇيىتۋى تيٸس
– بٷگٸنگٸ يمانداردىڭ قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدەگٸ ورنى قانداي? ٶزٸڭٸز ايتقان كەڭەس زامانىنداعى دٸنگە قاتىستى ستەرەوتيپ بۇزىلدى ما?
– مەن سٸزگە بىلاي ايتايىن: يمام-مولدالاردىڭ بٸلٸمٸن ۇدايى جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋ – بٸزدٸڭ باستى تالاپ. نەگە? سەبەبٸ, بٷگٸنگٸ دٸن قىزمەتكەرٸ زاماننىڭ اعىسىنان, ۋاقىتتىڭ تالاپتارىنان ەستە قالىس قالماۋى تيٸس. ۋاقىتپەن ٷندەسٸپ, ٷنەمٸ ٶزدەرٸن دامىتىپ, جەتٸلدٸرٸپ, دٸني ھەم زايىرلى بٸلٸممەن سۋسىنداپ وتىرۋدى تالاپ ەتەمٸز.
سوڭعى ەكٸ جىلدىڭ كٶلەمٸندە يمامدارىمىزدىڭ 80 پايىزىن قايتا اتتەستاتسييادان ٶتكٸزٸپ, بٸلٸم دەڭگەيٸن انىقتادىق. 2015 جىلى استانادا ٶتكەن ٸ رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمىندا «بٷگٸنگٸ يمامنىڭ كەلبەتٸ», «دٸن قىزمەتكەرٸنٸڭ ەتيكاسى» اتتى تاريحي قۇجات قابىلدادىق.
– بۇل قۇجاتتاردىڭ ماقساتى نە سوندا?
– ماقساتى دەيسٸز بە? ماقساتى – ححٸ عاسىرعا لايىق يمامدار توبىن دايىنداۋ. قوعامدا دٸن قىزمەتكەرٸنٸڭ بەدەلٸ مەن ىقپالىن ارتتىرۋ.
«ححٸ عاسىر يمامى» دەگەن جوبا اياسىندا جەر-جەرلەردە دٸن قىزمەتكەرلەرٸ اراسىندا ينتەللەكتۋالدى سايىستار ۇيىمداستىردىق. «قازٸرگٸ زاماننىڭ ٷزدٸك 500 اعارتۋشى يمامى» اتتى جوبانى دا قولعا الدىق. ماقساتىمىز – يمامداردىڭ قازٸرگٸ قابٸلەتٸ مەن بٸلٸمٸن ودان ەرٸ دامىتۋ, ٷزدٸك اعارتۋشى دٸن قىزمەتكەرلەرٸن يگٸ جۇمىستارعا جۇمىلدىرۋ.
يمامدار حالىقتى سٶزٸمەن دە ۇيىتا بٸلۋٸ ٷشٸن يمامداردى دايىندايتىن ينستيتۋتتا دٸني پەندەرمەن قوسا, «شەشەندٸك ٶنەر» پەنٸن ەنگٸزٸپ, قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ ٶلەڭدەرٸن جاتتاپ جٷرسٸن دەگەن تاپسىرما بەرٸپ جاتىرمىز. بۇل يمامداردىڭ حالىقپەن ەتەنە ارالاسۋىنا مٷمكٸندٸك جاسايدى دەگەن ويدامىز. حالىقپەن ارالاسا العان يمام ۇلتتىڭ قوعامدىق ٶمٸرٸنەن دە سىرت قالمايدى...
– يمامدارعا قويىلار تالاپ كٶپ دەيسٸز عوي?
– كٶپ. يمامدار كٶپشٸلٸك قاۋىممەن كٶبٸرەك ارالاسقان سوڭ كٶپتەگەن سۇراقتارعا تاپ بولادى. وعان دەر كەزٸندە جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن بٸلٸم كەرەك. سوندىقتان بٸلٸم الۋ – اسا ماڭىزدى امال. سەبەبٸ, بٸلٸمسٸز پەتۋا بەرۋ – ٶتە قاۋٸپتٸ ٸس. ونىڭ سوڭى قۇردىمعا الىپ بارادى. حاديستە: «كٸم ٸلٸمسٸز پەتۋە بەرسە, وعان اللانىڭ, پەرٸشتەلەردٸڭ جەنە بٷكٸل ادامنىڭ لاعىنەتٸ بولادى» – دەپ ەسكەرتٸلگەن.
– يمامدارعا قانداي تالاپ قوياسىزدار? بٸزگە وسى جاعى قىزىق بولىپ تۇر...
– ەرينە, ايتايىن. يمامعا قويىلار تالاپتىڭ بٸرٸ – كٸشٸپەيٸلدٸلٸك, سىپايىلىق, قاراپايىمدىلىق. كٸشٸپەيٸلدٸلٸك – پەندەگە راببىسى تاراپىنان بەرٸلەتٸن ەرەكشە مٸنەز-قۇلىق. كٸشٸپەيٸلدٸلٸك – پايعامبارلار مەن كٷللٸ ٸزگٸ عۇلامالار مەن ەۋليەلەردەن ميراس بولعان كٶركەم قاسيەت. كٸشٸپەيٸل ادام – جەر بەتٸندە راببىسىنان قورقىپ, ودان ۇيالىپ, ەردايىم ٶزٸن كٶرٸپ تۇر دەگەن ويمەن ۇلىققا دا, كٸشٸككە دە بٸردەي قارىم-قاتىناس جاسايتىن جان. اللا تاعالا ونداي ادامدى قۇراندا بىلاي سيپاتتاعان: «راحماننىڭ قۇلدارى جەر بەتٸندە كٸشٸپەيٸلدٸلٸكپەن جٷرەدٸ...»
بۇل اياتتىڭ استارىندا مٷمٸندەرگە تەن كٸشٸپەيٸلدٸلٸك جاتىر. پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگٸلٸگٸ مەن سەلەمٸ بولسىن) ٶسيەتتەرٸنٸڭ بٸرٸندە: «كٸم كٸشٸپەيٸلدٸلٸك كٶرسەتسە, اللا ونىڭ مەرتەبەسٸن ٶسٸرەدٸ...» دەپ سٷيٸنشٸلەگەن.
ال تەكاپپارلىق – قۇردىمعا الىپ باراتىن دەرت. شايتاننىڭ اللانىڭ راحمەتٸنەن ايىرىلىپ, قۋىلۋىنا سەبەپ بولعان دا – وسى تەكاپپارلىق, ٶر كٶكٸرەكتٸك.
يمام قاي زاماندا دا جان-جاقتى بولۋى قاجەت. «جٸگٸتكە جەتٸ ٶنەر از» دەگەندەي, يمام-مولدالاردىڭ تەك دٸني بٸلٸممەن شەكتەلمەي, زاماناۋي تەحنولوگييانى مەڭگەرٸپ, جان-جاقتى بٸلٸممەن قارۋلانۋى – ۋاقىت تالابى.
«اداسقان» جاستارمەن جەكە-جەكە كەزدەسەمٸز
– وسى كٷنٸ دٸن ۇستانۋ مەن دەستٷر ۇستانۋدىڭ اراجٸگٸ اجىراپ كەتكەندەي. قازاقى دٷنيەتانىم – يسلام قۇندىلىقتارىنا ەۋەلدەن قايشى ەمەس ەدٸ. ەندەشە, دٸندە جٷرگەن كەيبٸر جاستاردىڭ دەستٷردٸ مويىنداماۋىنىڭ سەبەبٸ نەدە?
– 2013 جىلى «دٸن مەن دەستٷر» دەگەن كٸتاپ شىعاردىق. قازاقتىڭ سالت-دەستٷرلەرٸنٸڭ بارلىعىنىڭ شاريعات بويىنشا قۇپتارلىق ٸس ەكەنٸن حاديستەرمەن دەلەلدەپ كٶرسەتتٸك.
اتا-بابامىزدىڭ سالت-دەستٷرٸ شاريعاتتا دا بار ەكەن عوي دەپ قاتتى قۋانعاندار كٶپ بولدى. بٸزدٸڭ دٸن مەن دەستٷر بٸتە قايناسىپ, بٸرٸگٸپ كەتكەن. كەڭەس ٶكٸمەتٸ دٸنگە تىيىم سالعانىمەن, كٶپشٸلٸك دٸننٸڭ امالدارىن ۇلتتىق دەستٷرٸمٸز رەتٸندە ۇستانىپ قالعان.
بۇل دەستٷرٸمٸز دەپ دٸندٸ ٶلتٸرمەي بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكٸزگەن. سوندىقتان شاريعاتىمىز بەن دەستٷرٸمٸزدٸ بٶلە-جارا قاراۋعا بولمايدى. «دٸن مەن دەستٷر» كٸتابىنا ادامنىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنەن ٶمٸردەن ٶتكەنٸنە دەيٸنگٸ سالتتارىمىزدىڭ بەرٸن ەنگٸزدٸك.
مەسەلەن, تۇساۋكەسەر – شاريعاتتا ماقۇلداناتىن امال. ول دۇعانىڭ بٸر تٷرٸ. ەدەتتە تۇساۋدى كٸمگە كەستٸرەمٸز – بەدەلدٸ, كەمەڭگەر ادامدى تاڭدايمىز. بۇل – بالا بولاشاقتا سول ادامعا ۇقساسا ەكەن دەيتٸن امالي دۇعا, ول شاريعاتقا قايشى ەمەس.
بٸز شىن مۇسىلماندى مىناۋ – دٸندار, مىناۋ – دەستٷرشٸل دەپ بٶلمەيمٸز. دٸنٸمٸزدٸ دەستٷرلٸ دٸن دەپ ايتاتىنىمىز دا سوندىقتان.
شىنتۋايتىنا كەلسەك, سالت-دەستٷر دەگەن تەربيە. ال يسلام قوعامدى تەربيەلەۋ ٷشٸن كەلگەن دٸن. كەلٸن تٷسكەن سەتتەن كٸمدٸ سىيلاۋ كەرەك – بەتاشاردا تەلٸم رەتٸندە ايتادى. سەلەم سالۋ – ٷلگەنگە قۇرمەت, كٸشٸگە – ٸزەتتٸڭ بٸر تٷرٸ.
قازاقتىڭ وتباسى ينستيتۋتى وسىنداي سالت-دەستٷر, جٶن-جورالعىلاردى ساقتاعاندىعىنان عانا امان ساقتالعان. بٸزدٸڭ ونى «دٸنگە قايشى, ۇستانىمعا جات» دەپ ايتۋعا قاقىمىز جوق.
– جاستار يمامنىڭ ايتقانىنان گٶرٸ راديكالدى توپتاردىڭ ايتقانىنا ەرٸپ كەتكەنٸ جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ بەتٸن قالاي قايتارۋعا بولادى?
– جاستار ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, نە نەرسەدەن دە ەرەكشەلەنٸپ تۇرعىسى كەلەدٸ. نە نەرسەنٸ دە جاڭاشا, ٶزدٸگٸنشە جاساعىسى كەلٸپ تۇرادى. مٸنە, سونداي جاستارعا, مىناۋ سەنٸڭ ٶز جولىڭ دەگەندٸ كٶرسەتٸپ بەرە قويادى. كٶردٸڭٸز بە?!
نامازدى كٶپشٸلٸك بىلاي وقىسا, سەن وقيتىن دۇرىس ناماز – مىناۋ دەپ, دەستٷرلٸ دٸننەن الشاقتاتا باستايدى. بٸرتٸندەپ كەلە, قۇراننان ارتىق قانداي زاڭ بار دەيسٸڭ دەگەندٸ تاعى ايتىپ, مەملەكەتتەن وقشاۋلايدى. «ادامدار اراسىنداعى مەيٸرٸم, ٸزگٸلٸك دەگەن نە – باستىسى اللانىڭ مەيٸرٸمٸنە بٶلەنسەڭ بولدى» دەپ قوعامنان بٶلەكتەي تٷسەدٸ. اقىلدان بۇرىن سەزٸمٸ العا شىعىپ تۇراتىن جاستار تٷپتٸڭ تٷبٸندە ارباۋعا قالاي تٷسكەنٸن بٸلمەي قالادى.
– ولاردىڭڭ بەتٸن بەرٸ قاراتۋعا قمدب تاراپىنان قانداي ۇمتىلىس بار ما?
– ەرينە.
– ونىڭ دەلەلٸ مىناۋ دەپ ايتا الاسىز با?
– ونداي توپتاردىڭ جەتەگٸندە كەتكەن جاستارمەن جەكە-جەكە كەزدەسەمٸز. بىلتىر 500-دەن استام ادام رايىنان قايتتى! اتى-جٶندەرٸ, تەلەفوندارىنا دەيٸن كٶرسەتٸپ, «بٸزدٸڭ باعىت دۇرىس ەمەس ەكەن» دەدٸ.
قازٸر تٷرمەدە وتىرعاندارعا دا ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزەتٸن ارنايى يمامدار توبىن جاساقتادىق.
جالپى, جاستاردى تەرٸس اعىمعا ەلٸكتٸرەتٸندەردٸ دە جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتاتىن ارنايى باپ ەنگٸزەتٸن زاڭ كەرەك, ەشكٸم جاۋاپقا تارتىلمايتىن بولسا, ولاردىڭ جۇمىسىنا دا ەشكٸم تىيىم سالا المايدى عوي.
كەيبٸر ٶڭٸرلەردە يمامدار ٶزٸنٸڭ اۋداندارىندا قاي جەردە, قاي ادام تەرٸس ٷگٸت جٷرگٸزٸپ جاتقانىن بٸلەدٸ. تيٸستٸ جەرگە حابارلايدى. ولاردىڭ قولىندا زاڭ جوق بولعاننان كەيٸن ەشكٸمدٸ جازاعا تارتا المايدى.
ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن, نۇرلان جۇماحان
