تەۋەلسٸزدٸك. بىلاي قاراساڭ, بٸر اۋىز عانا سٶز. بٸراق, تٷسٸنە بٸلگەن ادام تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ اتا-انانىڭ قادٸرٸمەن تەڭ ەكەنٸن بٸلسە كەرەك. بٸر جەردەن وقىعانىمىز بار. «اتا-اناڭدى قالاي سٷيسەڭ, وتانىڭدى دا سولاي قۇرمەت تۇت» دەيدٸ. تاماشا ايتىلعان ە? جە, پافوسقا بەرٸلمەيٸك.
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ قابىلدانعان ەڭ العاشقى زاڭدى ايتىپ بەرە الاسىز با? ەرينە, بٸلمەۋٸڭٸز مٷمكٸن. ەرينە, ۇمىتىپ قالۋىڭىز مٷمكٸن. ەسٸڭٸزگە سالايىق. بۇل «شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار تۋرالى» زاڭ بولاتىن. 1991 جىلى قابىلدانعان. قاجەت ەدٸ. قازاقستان العاش رەت كرەملگە جالتاقتاماي امەريكانىڭ «شەۆرون» كورپوراتسيياسىمەن اتىراۋ وبلىسىنداعى تەڭٸز كەن ورنىندا بٸرٸككەن كەسٸپورىن قۇرۋ كەلٸسسٶزدەرٸن جٷرگٸزە باستادى.
تەك تەڭٸز ەمەس, باسقا دا كەن ورىندارىنا ينۆەستيتسييا اۋاداي قاجەت ەدٸ. قاراشىعاناق, ٶزەن, جاڭاجولدىڭ «جٷرەگٸ» توقتاپ قالۋدىڭ از-الدىندا تۇرعان.
ايتپاقشى, سول كەزدەگٸ جاعدايعا باعا بەرەتٸن نازارباەۆتىڭ كٸتابىن تاپتىق. سول كەزگٸ قازاقستان ەكونوميكاسىنا ەلباسى «ناحوديلاس ۆ «كوماتوزنوم سوستويانيي» دەگەن باعا بەرٸپتٸ.انىعى, قازاقستانعا اقشا كەرەك ەدٸ. قازاقستاننىڭ ەلەمگە ۇسىناتىن جەنە ٶتكٸزە التىن جالعىز تاۋارى مۇناي بولاتىن. مەملەكەتتٸك ستراتەگييانىڭ وسى سالاعا باسىمدىق بەرگەن سودان...
سالانىڭ جۇمىسىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن سالانى باسقاراتىن ورگان قاجەت قوي. 1992 جىلى نازارباەۆتىڭ بۇيرىعىمەن ەنەرگەتيكا جەنە وتىن رەسۋرستارى مينيسترلٸگٸ قۇرىلادى. ونىڭ باسشىسى ,بولىپ قادىر بايكەنوۆ تاعايىندالادى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن بۇل مينيسترلٸكتٸڭ اتاۋى سان رەت ٶزگەردٸ.
«عاسىر كەلٸسٸمٸ»
1993 جىلى قازاقستانداعى مۇناي-گاز سالاسىندا «تٶڭكەرٸس» بولدى. جامان ويلاپ قالماڭىز. دەل وسى جىلى شەتەلدٸك ينۆەستورلارعا بٸزبەن جۇمىس ٸستەۋگە بولاتىنىن دەلەلدەگەن ٷلكەن جوباعا قول قويىلدى.
وسى جىلدىڭ 6 سەۋٸرٸندە الماتىداعى «دوستىق ٷيٸندە» پرەزيدەنت نازارباەۆ پەن «شەۆرون» كورپوراتسيياسىنىڭ جەتەكشٸسٸ كەننەت دەرر الداعى 40 جىل بويى قويان-قولتىق بٸرٸگٸپ يگەرەتٸن «تەڭٸزشەۆرويل» كەسٸپورنىن قۇرۋ تۋرالى كەلٸسٸمشارتقا قول قويدى.
دەل وسى كٷنٸ نازارباەۆ «بٸرٸككەن «تەڭٸزشەۆرويل» كەسٸپورنىنىڭ قىزمەتٸ» تۋرالى قاۋلىعا قول قويدى. وسى ارقىلى ەلباسى جوباعا ەڭ جوعارى زاڭدىق كەپٸلدٸكتەر بەرەتٸنٸن كٶرسەتتٸ نەمەسە دەلەلدەدٸ.
ايتپاقشى, تەڭٸزگە تەرٸسكەيدەگٸ كٶرشٸمٸز قىزىققان. نازارباەۆتىڭ ول ەستەلٸگٸن دە تاپتىق.
«مەسكەۋدە ەلتسين ماعان: «تەڭٸزدٸ بٸزگە بەرٸڭدەر» دەدٸ. قارايمىن, قالجىڭداپ تۇرعان جوق. «ەندەشە رەسەي بٸزگە ورىنبور وبلىسىن قايتارسىن. ورىنبور قازاقستاننىڭ استاناسى بولدى ەمەس پە?» دەدٸم. «سٸز رەسەيدٸڭ اۋماعىنا قاتىستى ارىز-شاعىمىڭىز بار ما?» دەدٸ ول. «جوعا» دەدٸم مەن. ەلتسين كٷلٸپ جٸبەردٸ, مەن دە كٷلدٸم...».
سٶزدەن سانعا...
25 جىل بۇرىن مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ٷلەسٸ كٷللٸ قازاقستانداعى ٶندٸرٸستٸڭ 2,5 پايىزىن عانا قۇراعان ەكەن. بٸر جىلدارى ەنەرگەتيكا مينيسترٸ بولعان, كٶپ جىلدار مۇناي-گاز سەكتورىندا قىزمەت ەتكەن, ال ەزٸر Kazenergy قاۋىمداستىعى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۇزاقباي قاراباليننٸڭ دەرەگٸنشە, سوڭعى 25 جىلدا مۇناي ٶندٸرۋ كٶلەمٸ 3 ەسەگە ٶسٸپتٸ.
«1991 جىلى قازاقستان 25 ملن. توننا مۇناي ٶندٸرسە, 2014-2015 جىلدارى ٶندٸرٸلگەن «قارا التىننىڭ» كٶلەمٸ 80 ملن. تونناعا جەتتٸ. قازبا وتىننىڭ ەدەۋٸر قورىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ەلەمنٸڭ مۇنايلى ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا 12 ورىندى الادى. «قارا التىن» ٶندٸرۋ دەڭگەيٸن 80 ملن تونناعا جەتكٸزگەننەن كەيٸن, ەلٸمٸز مۇناي ٶندٸرٸسٸ بويىنشا ەلەمدە 17 ورىندى يەلەندٸ» دەيدٸ قارابالين. سونداي-اق گاز ٶندٸرۋ كٶلەمٸ بەس ەسەگە ٶسٸپ, جىلىنا 40 ملرد تەكشە مەترگە جەتكەن.
بٷگٸندە جٸٶ-نٸڭ (جالپى ٸشكٸ ٶنٸمدٸ ايتامىز) تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸ جەنە مەملەكەتتٸك بيۋدجەتكە تٷسەتٸن تابىستىڭ جارتىسىنان استامى وسى سالانىڭ ٷلەسٸندە.
كاسپيي قۇبىر جەلٸسٸ كونسورتسيۋمى
2001 جىلدىڭ قازان ايىندا كقك (كاسپيي قۇبىر جەلٸسٸ كونسورتسيۋمى) مۇناي قۇبىرىنىڭ ٸسكە قوسىلۋى قازاقستان مۇناي ٶنەركەسٸبٸنٸڭ تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى وقيعالاردىڭ بٸرٸ بولدى. جالپى ۇزىندىعى 1505 شاقىرىمعا سوزىلعان مۇناي قۇبىرى ەلٸمٸزدەگٸ تەڭٸز مۇناي كەن ورنى مەن قارا تەڭٸزدەگٸ نوۆوروسسييسك پورتىنا تاياۋ ورنالاسقان مۇناي تەرمينالىنىڭ اراسىن جالعادى. رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ «ترانسنەفت» ااق پەن كتك «كومپاني», قازاقستاننىڭ «قازمۇنايگاز» ۇك» اق جەنە «شەۆرون كاسپيان پايپلاين كونسورتسيۋم كومپاني», «لۋكاركو ب.ۆ.», «موبيل كاسپييسكايا ترۋبوپروۆودنايا كومپانييا», «روسنەفت-شەلل كاسپيان ۆەنچۋرس ليميتەد» جەنە باسقا دا كومپانييالار بۇل جوبانىڭ قاتىسۋشىلارى, ياعني قۇرىلتايشىلارى بولدى.
ايتپاقشى...
بۇل – بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە پايدا بولعان العاشقى تەۋەلسٸزدٸك ماگيسترالٸنٸڭ بٸرٸ ەدٸ. ٶيتكەنٸ, وسى ارقىلى ٶندٸرۋ كٶلەمٸ ارتا باستاعان مۇنايدى سىرتقا شىعارۋدىڭ باستاپقى جەنە نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ ايقىندالدى.
العاشقى جىلى وسى قۇبىرمەن 28 ميلليون تونناعا جۋىق مۇناي جٶنەلتٸلسە, 2015 جىلى وسى مۇناي قۇبىرى ارقىلى 43 ميلليون توننا مۇناي سىرتقا شىعارىلدى.
اتاسۋ – الاشاڭقاي
2006 جىلدىڭ شٸلدە ايىندا مۇناي تاسىمالداۋ مەسەلەسٸندەگٸ تاعى بٸر ٷلكەن جوبا – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن بٸرلەسٸپ سالىنعان اتاسۋ – الاشاڭقاي مۇناي قۇبىرى ٸسكە قوسىلدى. ول قازاقستان جەرٸندە ەلٸمٸزدٸڭ ٷش وبلىسى – قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, الماتى وبلىستارىنىڭ اۋماعىمەن ٶتٸپ, قىتايداعى الاشاڭقاي پۋنكتٸنە دەيٸن جەتكٸزٸلگەن. 2006 جىلى بۇل قۇبىرمەن 2,2 ميلليون مۇناي تاسىمالدانسا, 2007 جىلى ونىڭ كٶلەمٸ 4,8 ميلليون تونناعا دەيٸن ارتتىرىلدى. بۇل قۇبىردىڭ مۇناي ٶتٸمدٸلٸگٸن جىلىنا 10 ميلليون تونناعا دەيٸن جەتكٸزۋ جوسپارلانسا, بولاشاقتا ودان دا اسىپ كەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن.
ٶيتكەنٸ, العاشقى ون جىلدا قۇبىرمەن 92 ميلليون توننا مۇناي تاسىمالدانىپ وتىر.
ال گاز شە?
مۇنان كەيٸن نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2009 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا اشعاباد قالاسىندا مەملەكەت باسشىلارى گۋربانگۋلى بەردٸمۇحامەدوۆپەن, حۋ تسزينتاومەن جەنە ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ مارقٷم يسلام كاريموۆپەن بٸرگە «تٷرٸكمەنستان – ٶزبەكستان – قازاقستان-قىتاي» گاز قۇبىرىنىڭ ٸسكە قوسىلۋىنا قاتىسقان بولاتىن. گاز قۇبىرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 7000 شاقىرىمدى قۇرادى. ونىڭ 188 شاقىرىمى تٷرٸكمەنستان, 525 شاقىرىمى – ٶزبەكستان, 1293 شاقىرىمى – قازاقستان, 4860 شاقىرىمنان استامى قىتاي اۋماعىندا تارتىلدى. قىتايدا گاز قۇبىرى گۋانچجوۋ قالاسىنا دەيٸن جەتكٸزٸلٸپ, ول جەردەن باسقا دا جۇمىس ٸستەپ تۇرعان گاز قۇبىرلارىنا بٶلٸندٸ.
سٸز بٸلەسٸز بە?
بٸزگە ينۆەستيتسييا كەلە مە? كەلسە قانشا كەلەدٸ? وسىنى سۇراپ بٸلەيٸكشٸ دەپ ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ مينيسترلٸگٸنە حات جولداعانبىز. ٶكٸنٸشكە وراي جارىتىمدى جاۋاپ الا المادىق.
الايدا تٸلگە تيەك ەتۋگە تۇرارلىق بٸر جايت بار ەكەن. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا 160 ملرد. اقش دوللارىنان استام قارجى تارتىلسا, ونىڭ 60 ملرد-قا جۋىعى مۇناي-گاز سالاسىنا تيەسٸلٸ ەكەن. تەك سوڭعى 5 جىلدىڭ ٸشٸندە مۇناي-گاز سالاسىنا 20 ملرد دوللارعا جۋىق قارجى ينۆەستيتسييالانعان...
قاشاعان
وسى ۋاقىت ٸشٸندە قازاقستان جوبانىڭ العاش 8,33 پايىزىن 913 ملن-عا ساتىپ السا, كەيٸن ٶز ٷلەسٸن 16,81 پايىزعا ٶسٸردٸ. 2010 جىلى سمەتاسى قايتا قارالىپ 57 ملرد-تان 136 ملرد دوللارعا بٸراق شارىقتادى. 2013 جىلى باستالعان قۇبىر جٶندەۋ جۇمىستارىنا 1,6-4 ملرد. دوللاردىڭ ارالىعىندا قارجى كەتكەن.
جارايدى, تيىن ساناپ وتىرمايىق. نە دە بولسا اقىرى جاقسى اياقتالدى عوي. باسى اششى, اياعى تەتتٸ بولدى.
قاراشا ايىندا بۇل جەردەن 479 مىڭ توننا مۇناي ٶندٸرٸلٸپتٸ. ايتپاقشى وسى قاشاعاننىڭ ارقاسىندا قازاقستان ٶز تاريحىندا مۇناي ەكسپورتى كٶلەمٸن ەڭ جوعارعى دەڭگەيگە جەتكٸزگەن بولاتىن!
كەن ورنىنان تەك قانا تاۋارلىق مۇناي ەمەس, سونداي-اق گاز ٶندٸرٸلٸپ جاتىر. قازٸرگٸ تاڭدا ٶندٸرٸلگەن تاۋارلىق گازدىڭ كٶلەمٸ 97 ملن تەكشە مەتر. ال ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ سٶزٸنە سەنسەك, 2017 جىلى قاشاعان كەن ورنىنان 4-تەن 8 ملن تونناعا دەيٸن مۇناي ٶندٸرۋ جوسپارلانۋدا. مۇناي ٶندٸرۋ «شىڭىنا» جەتكەسٸن, الدىدا ونى تەۋلٸگٸنە 1,5 ملن باررەلگە دەيٸن شىعارۋ مٸندەتٸ تۇر. اتالعان ۆەدومستۆو باسشىسى سونداي-اق جىل سوڭىنا دەيٸن قاشاعاندا 1 ملن. توننا مۇناي ٶندٸرٸلەتٸنٸن ايتقان.
بالعىمباەۆ
بالعىمباەۆ بٶلەك ويلايتىن. ول كەزگٸ ٷكٸمەتتٸ اعىلشىنشا بٸلەتٸن, ەرٸ ماسساچۋسەتس ۋنيۆەرسيتەتٸندە ەكٸ جىل جاتپاي-تۇرماي بٸلٸم الدى. بۇعان قوسا «شەۆرون» كومپانيياسىنىڭ شتاب-پەتەرٸندە جۇمىس ٸستەگەن تەجيريبەسٸ بار.
مۇنايشىلار وتباسىنان شىعۋى, مۇناي-گاز سالاسىنا قاتىستى تيٸستٸ بٸلٸم الىپ, بٸلٸك جيناۋى سەبەپتٸ بالعىمباەۆ سالانىڭ قالاي جۇمىس ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن جاقسى بٸلەتٸن.
دەل وسى جىلى بالعىمباەۆ قازاقستانداعى مۇناي-گاز كەشەنٸن دامىتۋ باعدارلاماسىن دەپۋتاتتاردىڭ الدىندا قورعاپ شىقتى. بالعىمباەۆ 7 باعىتتى انىقتاپ بەردٸ.
1) ياپونييانىڭ ەكسيمبانك قارجىسى ەسەبٸنەن ماڭعىستاۋ مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ.
2) دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ كٶمەگٸمەن ٶزەن كەن ورنىن ساۋىقتىرۋ.
3) اقتٶبەدەگٸ جاڭاجول گازٶڭدەۋ زاۋىتىن كەڭٸتۋ
4) اتىراۋ مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتىن قايتا جاڭارتۋ
5) شىمكەنتتەگٸ مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتىندا جاڭا قۇرىلعى ورناتۋ
6) «باتىس قازاقستان –قۇمكٶل» مۇنايقۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋ
6) قۇمكٶل كەن ورنىن كەڭەيتۋ, قىزىلورداعا دەيٸن گازقۇبىرىن جٷرگٸزۋ.
ايتپاقشى, مۇنايشىلار بالعىمباەۆ مىنا ٸسٸ ٷشٸن قۇرمەتتەيدٸ: ونىڭ باستاماسىمەن ٷكٸمەت مۇناي ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىنداردا ٶندٸرگەن مۇنايىنىڭ 30 پايىزىن ٶزدٸگٸنەن ساتۋ قۇقىعىن بەرەتٸن قاۋلى قابىلدايدى. مٸنە, وسىدان 22 جىل بۇرىن وسىنداي شەشٸمدەر قابىلدانعان...
تەڭٸزشەۆرويل
«تەڭٸزشەۆرويل» جشس-ى تەڭٸز كەن ورنىنداعى ٶندٸرٸس قۋاتتى كەڭەيتۋ بويىنشا شەشٸم قابىلدادى. جوباعا باقانداي 37 ملرد. دوللار ينۆەستيتسييا قۇيىلماق.
بەلكٸم, بۇل سٸزگە ەشتەڭە ايتپاۋى مٷمكٸن. الايدا ەلەۋمەتتٸك جاعىنا نازار اۋدارايىق. جوبا اياسىندا 20 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. ال مۇناي ٶندٸرۋ جىلىنا 12 ملن. تونناعا دەيٸن ٶسەدٸ. باررەلگە شاقتاساق 260 مىڭ باررال مۇناي ٶندٸرٸلەتٸن بولادى. «العاشقى مۇنايدى 2022 جىلى الامىز. تشو-داعى ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ بۇل باستاماسى قۇپتارلىق-اق» دەگەن-تۇعىن ٶز سٶزٸندە ەنەرگەتيكا مينيسترٸ قانات بوزىمباەۆ.
ال بۇدان قازاقستانعا قانداي پايدا? ەلدٸڭ بيۋدجەتٸنە تٷسەتٸن تابىس قانداي? بوزىمباەۆتى تىڭدايىقشى.
«جوبانى جٷزەگە اسىرۋ كەلٸسٸمشارت اياقتالعانعا دەيٸنگٸ 2033 جىلعا دەيٸن قوسىمشا 250 ملن. توننا مۇناي الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. الايدا كەن ورنى بۇدان كەيٸن قاڭىراپ قالادى دەگەن سٶز ەمەس. تۇتاستاي العاندا كەلٸسٸمشارت اياقتالعاننان كەيٸندە كەن ورنىنان تاعى 420 ملن. توننا مۇناي الۋعا مٷمكٸندٸك بار. مۇناي باعاسى دۇرىس بولسا كەلٸسٸمشارت اياقتالعانعا دەيٸنگٸ مەرزٸمدە قازاقستاننىڭ قازىناسىنا سالىق تٷرٸندە 120 ملرد. دوللار تابىس تٷسپەك» دەيدٸ مينيستر.
دەرەك:
تەڭٸز كەن ورنىنداعى بارلانعان مۇناي قورى 3 ملرد. مەتريكالىق توننانى قۇرايدى. ال كورولەۆ كەن ورنىنداعى «قارا التىننىڭ» قورى 190 ملن. مەتريكالىق توننا. تەڭٸز كەن ورنىنداعى كٶمٸرسۋتەك شيكٸزاتىن «تەڭٸزشەۆرويل» جشس-ى ٶندٸرۋدە.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
