كٶپ ۇزاماي ا.بايتۇرسىنۇلىنان باستاپ الاشوردا اۆتونوميياسىنداعى كەشەگٸ ٷزەڭگٸلەستەرٸنٸڭ ٷستٸنە قارا بۇلت جينالا باستايدى. 1929 جىلى الاشوردا مٷشەلەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ تۇتقىندالىپ, تٷرلٸ ۇزاق مەرزٸمدەرگە كەسٸلٸپ, كەڭەس وداعىنىڭ تٷك-تٷكپٸرٸندەگٸ ازاپ-ٶلٸم لاگەرلەرٸنە ايدالادى. سول جىلدىڭ مامىر ايىندا ە.بٶكەيحان الماتىعا تەرگەۋگە شاقىرىلادى. 27 مامىر كٷنٸ بولعان جالعىز تەرگەۋدٸڭ بارىسىندا ونىڭ حاتتاماسىنا الاش كٶسەمٸنٸڭ «الاشوردانىڭ قۇرىلعان ۋاقىتىنان تاراعانعا دەيٸنگٸ قىزمەتٸ جايىندا مەن جولداس كاشيرينگە ايتىپ بەرگەنمٸن» دەگەن بٸر-اق اۋىز جاۋابى جازىلىپتى. ول جىلى الاش كٶسەمٸنٸڭ ٶزٸن تۇتقىنداپ لاگەرگە ايداۋعا نە, «الاشوردا باسشىلارىنىڭ سوۆەت ٶكٸمەتٸنە قىرىن قارايتىن جەنە وعان قارسى سوعىسقان بٶلٸگٸنٸڭ كٶزٸن جويۋ» تۋرالى 1922 جىلعى جوسپارىن جٷزەگە اسىراتىن «قولايلى» مەزگٸل ەلٸ كەلمەگەندٸكتەن, ونى اتۋعا ي.ستاليننٸڭ جٷرەگٸ بارا قويماعان تەرٸزدٸ. الىس تا بولسا تۋعان ەلٸ مەن قالىڭ قازاقتىڭ الدىنداعى كٸرشٸكسٸز ابىروي-بەدەلٸ ەلٸ بيٸك, ىقپالى زور ە.بٶكەيحاندى تۇتقىنداسا, ەلٸ تۇرا كٶتەرٸلٸ مە دەگەن كٷدٸككە ەلٸ تولىق نەگٸز بار ەدٸ. قازاق كٶسەمٸنە تٸسٸ باتپاعان ي.ستالين بار ٶشٸن ونىڭ تۋعان-تۋمالارىنان, ٷزەڭگٸلەستەرٸنەن العانعا ۇقسايدى.
تۋعان ٸنٸسٸ – سماحان تٶرەنٸڭ جازۋىنشا, كەنجە ٸنٸسٸ بازىلحان «باي-كۋلاك» دەگەن ايىپپەن نوۆوكۋزنەتسكٸگە ايدالىپ, 1932 جىلى 48 جاسىندا كٶز جۇمادى; ٸنٸسٸ قاسىمحان ەبدٸحانۇلى ٶلٸم جازاسىنان 1928 جىلى امان قالىپ, 1936 جىلى الماتىدا وپات بولادى; جاقىن تۋىسى مەنەرحان شولاقۇلى – 1933 جىلى ايدالىپ, حابار-وشارسىز كەتەدٸ; تاعى بٸر تۋىسى قوجايحان مەتحانۇلى – ايداۋدان ەسكەرگە شاقىرىلىپ, ٸز-تٷسسٸز جوعالادى…
تۋعان-تۋمالارىنىڭ وسىنداي قايعى-قاسىرەتٸنەن حابارى بولدى ما, جوق پا – بەلگٸسٸز. ەيتسە دە قارا ۋايىمعا سالىنباي, الماتىداعى تەرگەۋدەن مەسكەۋگە ورالىسىمەن, ازاپ لاگەرلەرٸنە مەسكەۋ ارقىلى ايدالعان ٷزەڭگٸلەستەرٸن تەمٸرجول بەكەتٸندە كٷتٸپ الىپ, ولارعا شاماسى كەلگەنشە ازىق-تٷلٸك, جىلى كيٸم-كەشەك, قالام-قاعاز ۇستاتىپ جٸبەرۋ قامىمەن بولىپ, ٸزٸنشە ولاردى بوساتىپ الۋدىڭ بار ايلا-امالىنا مىقتاپ كٸرٸسەدٸ.
«جازاسىن» كارەلييا تٷبەگٸ مەن ارحانگەلسك وبلىسىنداعى ٶلٸم لاگەرلەرٸندە ٶتەپ جٷرگەن ماعجان جۇمابايۇلى 1934 جىلى م.گوركيي مەن ونىڭ ەيەلٸ – حالىقارالىق قىزىل كرەست ۇيىمى كوميسسيياسىندا قىزمەت ٸستەگەن ە.پەشكوۆا حات جازىپتى دەگەن مەلٸمەت بوس داقپىرت, ميف. ەرينە, جازسا جازعان دا بولار. الايدا ول حات لاگەر باسشىلىعىنان, نكۆد-نىڭ تەزٸسٸنەن ٶتپەس, لاگەردەن بٸر ادىم اتتاپ شىقپاس ەدٸ. الاش قايراتكەرلەرٸنەن بوستاندىقتا جالعىز قالعان دا, ٷزەڭگٸلەستەرٸن بوساتۋ ٷشٸن ە.پەشكوۆانى اراعا سالعان دا ە.بٶكەيحان بولاتىن. شامامەن 1935-1938 جىلدارى مەسكەۋدە تۇرعان جيحانشا جەنە حالەل دوسمۇحامەدۇلدارىن ەسەپكە الماسا دا بولادى. ٶيتكەنٸ, ول ەكەۋٸ 1929-1935 جىلدارى «الاشوردا ۇلتشىلدىق ۇيىمىنىڭ ٸسٸ» بويىنشا سوتتالىپ, ايداۋدا بولىپ قايتقان-دى. ج.دوسمۇحامەدۇلىنىڭ 1938 جىلى نكۆد تەرگەۋشٸلەرٸنە بەرگەن جاۋابىنا قاراعاندا, ولار ايداۋدان قايتقاننان كەيٸن قيت ەتۋگە قورقاتىن بولعان: «ۆ رازنوە ۆرەميا كاك دو سسىلكي, تاك ي پوسلە سسىلكي, ا تاكجە ۆسترەچاياس س كازاحسكيمي ناتسيوناليستامي مى گوۆوريلي و توم, چتو ۆ رەزۋلتاتە كوللەكتيۆيزاتسيي پوچتي پولوۆينا كازاحسكوگو نارودا ۆىمەرلا, ۆسپومينالي ناشي الاش-وردىنسكيە دەلا, و توم, چتو ۆ سلۋچاە ۆوينى پروتيۆ سوۆەستكوگو سويۋزا بۋدۋت پرويسحوديت ماسسوۆىە ارەستى… گوۆوريلي و توم, چتو كازاحي درۋگ ك درۋگۋ بولشە نە حوديات, نە وبششايۋتسيا, يبو بوياتسيا ورگانوۆ نكۆد, ت.ك. پرويسحوديت سلەجكا زا كاجدىم, گوۆوريلي و ماسسوۆىح ارەستاح ۆ كازاحستانە, ۆ چاستنوستي, وب ارەستە ناركوموۆ-كازاحوۆ, ۆىسكازىۆالي پو ەتيم ۆوپروسام سۆوە نەدوۆولستۆو, ناس ۋديۆليالي پرويسحودياششيە ارەستى ناركوموۆ».
ٷزەڭگٸلەستەرٸنٸڭ جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعانى ازداي, جالعىز كٷيەۋ بالاسى, قازاقتىڭ جاس تا بولسا كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ, دارىندى جازۋشى ەرٸ پۋبليتسيست سماعۇل سادەۋقاسۇلى اياقاستىنان جۇمباق دەرتكە شالدىعىپ, 1933 جىلى كرەمل اۋرۋحاناسىندا 33 جاسىندا قايتىس بولادى. مارقۇمدى جەرلەۋگە قايىن اتاسى ە.بٶكەيحان, زايىبى ەليحانقىزى ەليزاۆەتا, ۇلى ەسكەندٸرمەن بٸرگە مەسكەۋدە رسفسر واك تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقاراتىن ت.رىسقۇلۇلى مەن ن.نۇرماقۇلى جەنە ت.ب., ەلدەن جازۋشى س.مۇقانوۆ زايىبى ماريياممەن بٸرگە كەلٸپ كۋە بولادى.
ييا, ەلاعاسىنىڭ «مەسكەۋ كەزەڭٸ», ەسٸرەسە 1930-جىلداردى قايعى-قاسىرەتكە تولى بولسا, قۋانىشقا بٶلەگەن سەتتەرٸ دە جوق ەمەس-تٸ. قىزى ليزانجان مەديتسينا ينستيتۋتىن تەمامداپ, نەمەرەسٸ ەسكەندٸرمەن بٸرگە قولىندا قالىپ, ەكەسٸنٸڭ ٸزٸن قۋىپ ماماندىعى بويىنشا عىلىمعا بەت بۇرادى [№№ 29, 30 سۋرەتتەر]. ۇلى ٶكتاي-سەرگەي – تاۋ-كەن ينستيتۋتىن بٸتٸرٸپ, قاي جىلى ەكەنٸن ايتۋ قيىن, ەكەسٸنٸڭ زور قۋانىشىنا ساي 1930 جىلدارعا قاراي ٷيلەنەدٸ. ەلەكەڭ ەكٸنشٸ نەمەرەسٸنٸڭ ماڭدايىنان يٸسكەپ ٷلگەرمەدٸ: ەۆگەنيي ٶكتايۇلى – 1938 جىلى دٷنيەگە كەلەدٸ . ال 1934 جىلى سسسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ تٶرالقا جيىنىندا بٷگٸنگٸ جەزقازعان تٷستٸ مەتالدار كەن كٶزٸن يگەرۋدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ مەن تيٸمدٸلٸگٸ تۋرالى ٷلكەن بايانداما جاساپ, ونىسى عىلىم ورداسىنىڭ «بولشوي دجەزكازگان» اتتى اكادەمييالىق جيناعىمەن سول جىلى باسىلىپ شىعادى. 30 جاسىنا قاراي سەرگەي ەليحانۇلى دا ەكەسٸنە تارتىپ – ٷلكەن عالىم ەرٸ كٶرنەكتٸ ٶنەركەسٸپ جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ بولاتىن سىڭاي تانىتىپ ٷلگەردٸ. جەزقازعان كەنٸشٸن يگەرۋدٸڭ باسى-قاسىندا سوناۋ باستا كٸم تۇردى دەگەن سۇراق – ەلٸ بەيتاراپ ەرٸ تيياناقتى زەرتتەۋدٸ تالاپ ەتەتٸن ماڭىزدى تاقىرىپ. بۇل دا تاريحتىڭ بٸر زور اقتاڭداق بەتٸ. تاريحتىڭ ەدٸلدٸكتٸ اتايتىن كەزٸ كەلدٸ.
دەرەككٶز: «ەليحان بٶكەيحان» كٸتابىنىڭ 9-تومى
دەرەككٶزٸ: alauinform.com
