قاسيەتتٸ سٷمەلەك تاعامى قالاي دايىندالادى?
سۋمالاك قاي ۇلتتىڭ تاعامى? ەز-ناۋرىزدى تەك بٸزدٸڭ ەل ەمەس, باسقا دا تٷركٸ حالىقتارى تويلاپ, مەرەكەلەيدٸ. بۇل مەرەكەدە ناۋرىزكٶجە جاسالىپ, باۋىرساق, ەت پٸسٸرٸلٸپ, كيٸز ٷي تٸگٸلٸپ, التىباقان ورناتىلادى.
قىس كەتٸپ, جەر كٶگەرٸپ, حالىق «ۇيقىدان تۇرعانداي» كٷيدە بولادى. كٶڭٸل كٷي دە جاقسارىپ, مەرەكە سەزٸلە باستايدى. ناۋرىز مەيرامىنىڭ باستى تاعامى – كٶجە. باسقا ۇلتتار وسى كٷنٸ ەربٸر ٷيدە قازان وتتان تٷسپەي, سۋمالاك دايىندايدى. سونىمەن, بٸزدٸڭ سٶز ەتپەگٸمٸز مەرەكەنٸڭ تاريحى ەمەس, سۋمالاك جايىندا بولماق? سۋمالاك دەگەنٸمٸز نە?
ناۋرىز كەزٸندە بٸزدە ناۋرىزكٶجە ەزٸرلەۋ دەستٷرگە اينالعان. ال پارسى, ٶزبەك, قىرعىز, يران, تٷرٸك, ەزٸربايجان, تٷركٸمەن, ۇيعىر, اۋعان حالقىندا ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ «سۋمالاك» دەگەن تاماق جاسايدى. راس, قىرعىز اعايىن سەل اتىن ٶزگەرتٸپ, بۇل تاعامدى «سٷمەلەك» دەپ ايتادى. بٸراق جاسالۋ تەحنولوگييالارى بٸر-بٸرٸنە ۇقساس. ال تٷركٸمەندەر وسى تاعامدى «سەمەنە» دەپ اتايدى. بەرٸ دە جاڭا ٶسٸپ شىققان بيداي دەنٸنەن جاسالادى. ەرينە, ەر حالىق مۇنى ەرتٷرلٸ قوسپا قوسىپ, تٷرلەندٸرەتٸنٸ دە بار. بٸراق وسى تۇستا بۇل ۇعىمنىڭ استارىنا دا ٷڭٸلٸپ كٶرگەن جٶن سيياقتى.
ەل اۋزىنداعى بٸر اڭىزدارعا سەنسەك, «سٷمەلەك» نەمەسە «سۋمالاك» سٶزٸنٸڭ ەكٸ ماعىناسى بار ەكەندٸگٸن بايقايمىز. بٸرٸنشٸسٸ – پارسىنىڭ «سي مەلەك», ياعني «وتىز پەرٸشتە» سٶزٸنەن شىققاندىعى تۋرالى ۋەج. ياعني ناۋرىز كەزٸندە «سٷمەلەك» قايناتىپ جاتقان كەزدە قازاننىڭ قاسىندا 30 پەرٸشتە وتىرادىمىس. ەكٸنشٸسٸ – پارسىشا «ساماني» دەپ اتالاتىن بيداي دەندەرٸ كٶرٸنەدٸ. شاماسى, تٷركٸمەندەردٸڭ «سەمەنە» دەيتٸنٸ وسىدان شىعار.
دەگەنمەن, بارلىعىنىڭ تٸلەگٸ بٸر. مولشىلىق بولسىن دەگەنٸ. سونىمەن, ناۋرىزدىڭ ەڭ باستى تاعامدارىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. ول تەك ٶزبەك ۇلتىنا تەن تاعام ەمەس, بٷكٸل مۇسىلمان قاۋىمىنا ورتاق تاعام. ناۋرىزكٶجەنٸ قالاي قۇرمەتتەسە, سۋمالاكتى دا سولاي قادٸرلەيدٸ.
سۋمالاك ەزٸرلەۋ – ون كٷنگە سوزىلاتىن كٷردەلٸ ٸس. سۋمالاك تۋرالى كٶپتەگەن اڭىز-ەڭگٸمەلەر بار. سونىڭ بٸرٸ مىناداي: ەرتەدە كٶكتەم شىعا بٸر اۋىلدىڭ جۇرتى اشارشىلىققا ۇشىرايدى. سودان جەكە-جەكە قازان كٶتەرٸپ, اس پٸسٸرۋگە ەلدٸڭ شاماسى كەلمەي قالادى. سوندا اۋىلدىڭ اق جاۋلىقتى انالارى قولدارىنداعى بار ازىقتى جيناپ, بٸرەۋٸ بٸر ۋىس بيدايىن, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ جٷگەرٸسٸن, ٶرٸك-مەيٸزٸن, تاعى بٸرٸ ٶسٸمدٸك مايىن الىپ كەلٸپ, قازانعا سالىپ, تاماق ەزٸرلەۋگە كٸرٸسەدٸ.
ەڭ سوڭىندا ٷيەلمەلٸ-سٷيەلمەلٸ توعىز بالاسىن ەرتكەن جەسٸر ەيەل كەلەدٸ. قوساتىن ەشتەڭەسٸ جوق ول قازانعا تازا جۋىپ, جەتٸ تاس سالادى. دەۋ قازان ورتا بەلٸنەن اسىپ تولا تٷسەدٸ. استىنداعى وتتىڭ تابىنان بۇرقىلداپ قايناي باستاعان قازانداعى تاماقتى ارالاستىرعان سايىن انالارىمىز تەڭٸردەن توقشىلىقتى, جىلدىڭ تٷسٸمدٸ, بەرەكەلٸ بولۋىن تٸلەپ جالبارىنۋىمەن بولادى. قۇداي انالاردىڭ تٸلەگٸن بەرٸپ, ەل سول جىلى مولشىلىققا كەنەلەدٸ. سودان باستاپ «سۋمالاك» دەپ اتالعان وسى قاسيەتتٸ تاعامدى ەرتە كٶكتەمدە ەلدٸڭ بٸرٸگٸپ, بٸر قازاندا پٸسٸرۋ سالتقا اينالعان.
تاعى بٸر اڭىزدا بەتيما انامىز جايلى ايتىلادى. بيبٸ بەتيما (635 ج.ٶ) – مۇسىلمان ەلەمٸندە ەرەكشە قادٸر تۇتاتىن ەيەل, مۇحاممەد (ع.س) پايعامباردىڭ قاديشا انادان تۋعان قىزى, ەزٸرەت ەلٸنٸڭ ەيەلٸ, حاسان مەن حۇسەيٸننٸڭ اناسى. دەستٷرلٸ قازاق قوعامىندا بيبٸ بەتيما انانى انالاردىڭ پٸرٸ, دەرتكە شيپاگەر رەتٸندە تانۋ قالىپتاسقان. بٸردە اۋىلدا اشارشىلىق بولادى. كٶپتەگەن قارتتار, ەر-ازاماتتار, نەرەستەلەر دەرمەنسٸز كٷيدە قالعان. بيبٸ بەتيما انامىز ٷلكەن قازاندى ورتاعا الىپ شىعىپ, ٸشٸنە بيدايدى, ۇندى, سۋدى, جەتٸ تاستى قوسىپ سورپا ەزٸرلەۋگە كٸرٸسەدٸ. ەنە-مٸنە پٸسٸپ قالدى دەگەنشە تاڭ اتادى. سٶيتٸپ, تاڭ اتقاندا بيبٸ بەتيما انامىز دۇعا وقىپ سۋمالاكتان بارلىعىنا دەم اۋىز تيگٸزەدٸ ەكەن. سوندا دەرمەنسٸز جاتقانداردىڭ بارلىعى كٷش-قۋات العان دەيدٸ. سودان باستاپ قاسيەتتٸ تاعام بولىپ اتالىپ كەتكەن. سونداي-اق سول جىلى بەرٸ باقىتقا كەنەلگەن. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى تٷركٸستان قالاسى بابايقورعان اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەسييا ٸسكەندٸروۆامەن ەڭگٸمەمٸزدە سۋمالاكتىڭ دايىندالۋ جولىن جەنە دەنساۋلىققا پايدالىلىعى جايلى سۇرادىق.
– مۇنى سٸزگە كٸم ٷيرەتتٸ?
– اس دايىنداۋ سالاسىندا ەڭبەكتەنٸپ كەلە جاتقانىما – 33 جىل. ۇستازىم – ەنەم. مۇنىڭ بەينەتٸ كٶپ. ٶتە اۋىر جۇمىس. سۋمالاكتى ەكٸ ەيەل دايىنداي المايدى. ەڭ كەم دەگەندە 5 ەيەل دايىنداۋى تيٸس. كەلٸن بولىپ تٷسپەي تۇرعان كەزدە ەنەم سول اۋىلدا سۋمالاك قايناتىپ جٷرەدٸ ەكەن. 1983 جىلى كەلٸن بولىپ تٷستٸم. سودان باستاپ, ول كٸسٸدەن ٷيرەنٸپ, مەن دە ٸستەپ كەلەمٸن. ٷيگە ەنەم بيدايدى الىپ كەلٸپ, بٷتٸنٸن عانا الىپ قال دا, سىنىعى بولسا الىپ تاستا دەيتٸن. ٶيتكەنٸ سىنىعى ماقتا سەكٸلدٸ تەز مىعىرلانىپ كەتەدٸ ەكەن. قازٸر جالعىز ٶزٸم ەمەسپٸن, شەكٸرتٸم ەتٸركٷل قوجاحمەتوۆا دا بار.
– سۋمالاك قالاي دايىندالادى?
– مۇنى دايىنداۋ ٷشٸن الدىمەن قۇراندى قاي كٷنٸ وقيتىنىن سۇراپ بٸلٸپ الامىن. سٶيتٸپ, 10 كٷن ەرتە باستايمىن. سەبەبٸ جۇمىسى كٶپ. بيدايدىڭ ەڭ جاقسىسىن تاڭداپ العان جٶن. سوندا دەمدٸ بولىپ شىعادى. بيدايدى سۋىق سۋمەن جۋىپ, تازالاپ, 18-24 ساعات بويى سۋعا جٸبٸتٸپ قويادى. سوسىن ونى سۋدان الىپ, كٷن تيمەگەن جىلى جەرگە – تاقتايعا, تەسٸك اعاش ٷستەلگە جايىپ ٶندٸرەدٸ. اعاشتىڭ تەسٸك بولعانى جٶن. سەبەبٸ سۋمەن شايۋعا وڭاي بولادى. تازا جەنە تەز ٶنۋٸ ٷشٸن استىنا ەكٸ قابات ماتا سالىپ, ٷستٸنە دەكە جاۋىپ قويادى. قۇرعاپ قالماۋى ٷشٸن كٷنٸنە ەكٸ مەرتە سۋ سەۋٸپ تۇرۋ قاجەت. 6-8 كٷندە بيداي 3-4 سانتيمەترگە دەيٸن ٶنەدٸ.
سٶيتٸپ, سۋمالاك قايناتۋعا دايىن بولادى. ونى مايدالاپ تۋراپ, ەت ٶتكٸزگٸشتەن ٶتكٸزٸپ, سوسىن ونى دەكەمەن سٷزٸپ, سۋىن بٸر ىدىسقا جيناپ الادى. دەل وسىلاي ەكٸ جەنە ٷش رەت قايتالايدى. ياعني سۋمالاكتى دايىنداۋدان بۇرىن ونى ٷش كەزەڭنەن ٶتكٸزەدٸ. بيدايدى قاداعالاپ تۇرماساڭ دەمدٸ بولىپ شىقپايدى. سول سەبەپتٸ ەردايىم قاداعالاپ قاراپ تۇرعان جٶن. سۋمالاك دەگەن جەتٸ ەيەل نەمەسە جەتٸ پەرٸشتە دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. باياعى زاماندا حالىق وسىنداي تٸل ٷيٸرەرلٸك دەمدٸ تاعامدى دايىندايتىن ەيەلدەردٸ پەرٸشتەلەرگە تەڭەگەن. سۋمالاكتى تەك قانا ەيەلدەر جاساعان.
بيدايدى ٷش كەزەڭدٸك ٶڭدەۋدەن ٶتكٸزگەننەن سوڭ ٷلكەن قازانعا ماقتا مايىن قىزدىرىپ, وعان دايىن ٶنٸممەن بٸرگە بٸر قاپ ۇن سالادى. مىسالى, 1 كەلٸ بيدايعا 3 كەلٸ ۇن سالىنادى. ونى 3-4 ەيەل ارالاستىرىپ تۇرادى. سۋمالاك تەز كٷيٸپ كەتەتٸن تاعام بولعاندىقتان, وعان 7 تاس سالىنادى. بٸراق ەر ۇلتتا ەرقالاي, باسقالارى 15-20 شاقتى تاس سالادى. تاستى جيناۋشىلار جاقسى تٸلەكتەرٸن ايتىپ, تاستى جاقسىلاپ جۋىپ-تازالاپ, قازاننىڭ ٸشٸنە تاستايدى. سونىمەن قاتار قازانعا جۋىپ-تازالاپ تەڭگە سالادى. سٶيتٸپ, سۋمالاك 20-24 ساعاتتا پٸسەدٸ. سۋمالاك قويۋلانا باستاعاندا ونىڭ قىزعىلت تٷسٸ قوڭىر تٷسكە اينالادى. ونى تۇراقتى تٷردە ارالاستىرىپ تۇرۋ كەرەك. ەڭ بٸرٸنشٸ جاسى ٷلكەن ەجەلەر ارالاستىرىپ, باتا بەرەدٸ. سودان كەيٸن كٸم ارالاستىرسا دا, جاقسى تٸلەكتەرٸن ايتسا قابىل بولادى. سۋمالاك دايىندالىپ جاتقاندا ٷيگە تۋعان-تۋىس, كٶرشٸلەر قوناققا كەلەدٸ. كەلگەن ەربٸر قوناق قۇر كەلمەي, ٶزٸمەن بٸرگە بٸر تاماق نەمەسە باسقالاي زاتتار الا كەلەدٸ. دايىن بولعان سوڭ قازاننان بارشا حالىققا سۋمالاك تاراتىلادى. سۋمالاك – شىعىس تەتتٸسٸ.
– سۋمالاكتىڭ دەنساۋلىققا پايداسى بار ما?
– دەنساۋلىققا ٶتە پايدالى تاعام. ٶيتكەنٸ جاڭا ٶسكەن بيداي دەرۋمەندەرگە ٶتە باي. قىستان ادامدار اۋىرىپ, ەلسٸز بولىپ شىعادى. ال بۇل تاعام ادام دەنساۋلىعىنا كٷش-قۋات بەرەدٸ. سونىمەن قاتار بالا كٶتەرە الماي جٷرگەن انالارعا دا پايداسى مول. بۇل تاعامنىڭ ساۋابى مول. مۇنى دايىنداپ جاتقاندا اللانى ماداقتاپ دۇعا وقىتىلادى. ەگەر ناۋرىز ايىندا بولسىن نەمەسە نيەت ەتٸپ سۋمالاك قايناتىپ, قاسىنا ناۋرىز كٶجە بەرٸپ, مال سويىپ, داستارقان جايىپ, قۇران وقىتساڭ, ول دا ساۋاپ. ال ەگەر مال سويۋعا شاماڭىز كەلمەسە, سۋمالاكتى قايناتىپ كٶرشٸ-قولاڭدارعا تاراتىپ بەرگەننٸڭ ٶزٸ ساۋاپتى ٸس. نيەت ەتٸپ, دەم اۋىز تيەردە «بٸسمٸللەھي راحمان-راحيم» دەپ اۋىز تيسەڭ دە ساۋاپ. سۋمالاكتىڭ ٸشٸندەگٸ تاس بٸر كٸسٸنٸڭ كەسەسٸنەن شىقسا, كەلەسٸ جولى سول كٸسٸنٸڭ ٷيٸندە سۋمالاك قايناتىلاتىن بولعان, وسىنىڭ ٶزٸ ساۋاپ. ساۋاپقا بٶلەنۋگە اسىعىڭىز. بۇل تاعام ادامعا رۋحاني كٷش بەرەدٸ. سونداي-اق سۋمالاكتان شىققان تاس كٸمنٸڭ ىدىسىنان شىقسا, سول كٸسٸ باقىتتى بولادى.
– بۇل تاعامدى «باسقا ۇلتتاردىڭ تاعامى» دەيدٸ. مۇنى جۇرتشىلىق قالاي قابىلداپ جاتىر?
– مۇنى بٸرٸ بٸلسە, بٸرٸ بٸلمەيدٸ. كٶبٸسٸ باسقا ۇلتتاردىڭ تاعامى دەپ جاتادى. ەسٸرەسە, ٶزبەك حالقىنا تەن. ال بٸراق بۇل بٷكٸل مۇسىلمان قاۋىمىنا ورتاق تاعام. بٸزدٸڭ قازاق حالقى كٶشپەندٸ حالىق بولعان سوڭ ەر جاققا كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن. سول سەبەپتٸ بۇل تاعام ۇمىت بولعان دەسەدٸ. ال باسقا ۇلتتار بۇل تاعامدى جاسىرىن تٷردە ساقتاپ قالعان. قازٸرگٸ كەزدە تەك بابايقورعان اۋىلىندا عانا ەمەس, تٷركٸستان جەنە ت.ب. اۋىل-ايماقتاردان كٶپتەگەن تاپسىرىستار تٷسٸپ جاتىر. مۇنى شەكٸرتٸم ەكەۋمٸز كٶپتەگەن اۋىل-ايماقتارعا, قالالارعا بارىپ دايىنداپ بەرٸپ جٷرمٸز. بارلىعى ريزاشىلىقتارىن بٸلدٸرٸپ جاتادى. بٸراق ازعا قاناعات ەتەمٸن. ەڭ باستىسى, دەمدٸ بولىپ شىقسا بولعانى دەيدٸ.
جادىرا پەردەبايقىزى
دەرەككٶزٸ: aikyn.kz
