قازاقتا جەتٸ اتاسىنا دەيٸنگٸ ادامدار جاقىن تۋىس سانالاتىنى بەلگٸلٸ. سوندىقتان ۇرپاق تازالىعىن كٷيتتەگەن اتا-بابالارىمىز جەتٸ اتاعا دەيٸنگٸ قارىم-قاتىناستا قىز الىسىپ, قىز بەرٸسپەگەن. الايدا بٸز بۇل ارادا بٷگٸنگٸ تۋىستىق جاعداي قانداي دەڭگەيدە, سونى سارالاپ كٶرسەك پە دەيمٸز. بۇل رەتتە ٶز نازارلارىڭىزعا قسزي تاپسىرىسى بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ جاقىن تۋىستىق بايلانىستارىنىڭ قۇرىلىمىنا تالداۋ جٷرگٸزگەن ەلەۋمەتتانۋلىق ساۋالناما دەرەكتەرٸن ۇسىنۋدى جٶن كٶرٸپ وتىرمىز, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
اتالعان ساۋالناما دەرەكتەرٸ بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ جاقىن تۋىستىق بايلانىستارىنىڭ قۇرىلىمى بىلايشا سيپاتتالادى:
- رەسپوندەنتتەردٸڭ ٷشتەن بٸرٸنە جۋىعى 10 ادامعا دەيٸن تۋىستارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولادى;
- بەستەن بٸرٸندە 5–9 تۋىستىق جەلٸ بار;
- تاعى بٸر ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸ 3-4 تۋىستارىمەن بەلسەندٸ بايلانىستا بولادى,
- جەنە رەسپوندەنتتەردٸڭ 10%-ى تەك بٸرەۋمەن عانا شەكتەلەدٸ نەمەسە ولاردىڭ جاقىن قارىم-قاتىناستا بولاتىن جاقىن تۋىستارى جوق.
قسزي باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ, ەلەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايگٷل زابيروۆانىڭ ايتۋىنشا, تۋىستىق بايلانىستاردىڭ ەرەكشە رٶلٸ بار – ولار وتباسىدا قالىپتاساتىن جەنە بٷكٸل ٶمٸر بويى ٶز ەسەرٸن ساقتايتىن بەرٸك «زەكٸر» ٸسپەتتٸ. دەل وسى جاقىن تۋىستاردىڭ ورتاسىندا ادام العاش رەت ەمپاتييا, سەنٸم جەنە ٶز ەموتسييالارىن رەتتەۋ داعدىلارىن مەڭگەرەدٸ, ال بۇل مەنتالدى بۇزىلۋلاردىڭ الدىن الۋداعى اسا ماڭىزدى فاكتورلار بولىپ سانالادى.
بٷگٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, ەڭبەككە جارامسىزدىق سالدارىنان جوعالعان ٶمٸر جىلدارىنىڭ شامامەن التىدان بٸر بٶلٸگٸن پسيحيكالىق اۋىتقۋلار قۇرايدى, ال اۋىر فورماداعى سىرقاتتارى بار ادامداردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى جالپى حالىقتىق ورتاشا كٶرسەتكٸشتەن 10–20 جىلعا قىسقارادى.
"سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋلەر 10–24 جاس ارالىعىنداعى جاستار اراسىندا دەپرەسسييا, مازاسىزدىق جەنە سۋيتسيدتٸك كٶڭٸل-كٷي دەڭگەيٸنٸڭ كٷرت ٶسۋٸن دە كٶرسەتٸپ وتىر: بۇل جاس توبىندا بارلىق اۋرۋلار اۋىرتپالىعىنىڭ شامامەن 45%-ى تيەسٸلٸ. مۇنىڭ بەرٸ تسيفرلاندىرۋ مەن ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلاۋ بۇل ٷردٸستەردٸ, ەسٸرەسەك كەيٸنگٸ ەلەمدە قالاي كٷشەيتكەنٸن كٶرسەتەدٸ", - دەيدٸ مامان.
قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ (قسزي) تاپسىرىسى بويىنشا 2024 جىلعى سەۋٸر ايىندا جٷرگٸزٸلگەن ەلەۋمەتتانۋلىق ساۋالنامادا رەسپوندەنتتەرگە كەلەسٸ سۇراق قويىلدى: «سٸز ماڭىزدى دەپ سانايتىن مەسەلەلەر جٶنٸندە اشىق سٶيلەسە الاتىن قانشا تۋىسىڭىز بار?». ۇسىنىلعان جاۋاپ نۇسقالارى جەنە ولاردىڭ ٷلەستەرٸ تٶمەندەگٸدەي بولدى:
- 10 جەنە ودان دا كٶپ تۋىستار – رەسپوندەنتتەردٸڭ 29,9%-ى,
- 5–9 تۋىس – رەسپوندەنتتەردٸڭ 21,3%-ى,
- 3–4 تۋىس – رەسپوندەنتتەردٸڭ 28,2%-ى,
- 2 تۋىس – رەسپوندەنتتەردٸڭ 10,3%-ى,
- 1 تۋىس – رەسپوندەنتتەردٸڭ 5,3%-ى,
- مٷلدە جوق – رەسپوندەنتتەردٸڭ 5,0%-ى.
ەلەۋمەتتٸك بايلانىستاردى تالداۋ قازاقستاندا تانىمال بولىپ كەلە جاتقان «دانبار شەڭبەرلەرٸنٸڭ» (روبين دانبار) پسيحولوگييالىق تەوريياسى پوزيتسيياسىنان جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى. دانبار قازٸر كەڭٸنەن تانىمال «دانبار نٶمٸرٸن» شىعاردى — بۇل شامامەن 150 تۇراقتى قارىم-قاتىناستار, ولارمەن بٸز ٷنەمٸ بايلانىستا بولىپ, باسقا بٸرەۋدٸڭ پسيحولوگييالىق جاعدايىن تٷسٸنە الامىز. وسى جالپى شەك شەڭبەرٸندە ەلەۋمەتتٸك بايلانىستار بٸرنەشە كونتسەنترلٸك «شەڭبەرلەرگە» ۇيىمداستىرىلعان, ولاردىڭ ەرقايسىسى الدىڭعىسىنان ەكٸ ەسە كەڭ, ال ەموتسيونالدىق جاقىندىق شامامەن جارتىسىنا تەڭ:
- 1 شەڭبەر (5 ادام دەيٸن) – «قولداۋ توبى» (support clique). بۇل ەڭ جاقىن ادامدار, كەز كەلگەن قيىن جاعدايدا كٶمەكتەسەتٸندەر.
- 2-شەڭبەر (15 ادامعا دەيٸن) – بۇل بٸز ٷنەمٸ ۋاقىت ٶتكٸزەتٸن جەنە ماڭىزدى تاقىرىپتاردى تالقىلايتىن دوستار, بٸراق بەرٸن ۇساق-تٷيەككە دەيٸن بٶلٸسۋگە جاقىن ەمەس.
- 3-شەڭبەر (50 ادامعا دەيٸن) – دوستاردىڭ «ٸشكٸ شەڭبەرٸ». بٸز دوستىق قارىم-قاتىناستا بولاتىن ادامدار, ولارمەن كٷندە ەمەس, مەزگٸل-مەزگٸل كەزدەسۋ بولادى.
- 4-شەڭبەر (150 ادامعا دەيٸن) – مۇنىڭ بەرٸ بٸز اتىمەن اتاي الاتىن, ارا-تۇرا دوستىق قارىم-قاتىناستا بولاتىن ادامدار.
- 5-شەڭبەر (500 ادامعا دەيٸن) – «تانىستاردىڭ كەڭ شەڭبەرٸ». ادامداردى بٸز كٶزبەن تانيمىز, بٸراق ولارمەن قارىم-قاتىناسىمىز ٷستٸرت.
- 6-شەڭبەر (1500 ادامعا دەيٸن) – «پاسسيۆتٸ قابىلداۋ جەلٸسٸ», اتى نەمەسە بەتٸ سٸزگە تانىس, بٸراق بايلانىس ورناتىلماعان نەمەسە ٶتە سيرەك كەزدەسەتٸندەر.
سونىمەن, بٸرٸنشٸ توپقا 10 جەنە ودان دا كٶپ جاقىن تۋىستارى بار قازاقستاندىقتاردىڭ ٷشتەن بٸرٸ كٸرەدٸ. ەرينە, بۇل پسيحيكالىق دەنساۋلىقتىڭ جاقسى كٶرسەتكٸشٸ جەنە مٸنەز-قۇلىق پروبلەمالارىنىڭ, ەسٸرەسە جاستار اراسىنداعى تٶمەن قاۋپٸ, ٶيتكەنٸ جاقىن تۋىستار بٶگدە ادامدارمەن سالىستىرعاندا جاعدايدىڭ ناشارلاۋىن بايقاپ, قولداۋ مەن باقىلاۋدىڭ «بٸرٸنشٸ جەلٸسٸ» بولادى.
"تاعى بٸر ناقتى نەرسە: تۋىستىق بايلانىستاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن ۇزاق مەرزٸمدٸلٸگٸ – بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ ايرىقشا بەلگٸسٸ, مۇندا تۇلعا جاقىن ادامدارىنىڭ الدىنداعى مٸندەتتەر مەن جاۋاپكەرشٸلٸكتەر جەلٸسٸنە «كٸرٸستٸرٸلگەن», ياعني بۇل جەردە «بٸرجاقتى ويىن» جوق; قولداۋدى كٷتۋ عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە وسى قولداۋدى كٶرسەتۋ مٸندەتتٸلٸگٸ دە بار, رەسپوندەنتتەردٸڭ ٷشتەن بٸرٸندەگٸ بۇل «ٶرنەك» دەل ۇجىمدىق ٶمٸر سالتىن كٶرسەتەدٸ. تۇتاستاي العاندا, بۇل «بٸز – بٸز ٷشٸن» قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ٸستەيتٸن قۋاتتى ەلەۋمەتتٸك كاپيتال: مۇنداي توپتاردا مٷشەلەر ٶزارا كٶمەككە, جەدەل اقپارات الماسۋعا جەنە بٸردەن قولداۋ رەسۋرستارىنا سەنە الادى. قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, تٷركٸستان, جامبىل وبلىستارىنىڭ حالقى نەگٸزٸنەن وسى توپقا جاتادى", - دەيدٸ ايگٷل زابيروۆا.
ەكٸنشٸ توپقا قازاقستاندىقتاردىڭ بەستەن بٸرٸ كٸرەدٸ; ولاردىڭ 5-تەن 9-عا دەيٸنگٸ جاقىن تۋىستارى بار (رەسپوندەنتتەردٸڭ 21,3%) ولارمەن تىعىز بايلانىستا جەنە ولارمەن ماڭىزدى نەرسەلەر تۋرالى سٶيلەسە الادى. ادامنىڭ جاقىن جەنە تۇراقتى قارىم-قاتىناستا بولاتىن 5-9 جاقىن تۋىستارى بولسا, بۇل ەموتسيونالدى جايلىلىق پەن جەدەل كٶمەكتٸ قامتاماسىز ەتەتٸن تۇراقتى ورتاشا «قولداۋ جەلٸسٸ», جاقىن, سەنٸمدٸ بايلانىستاردىڭ بولۋى دەپ تٷسٸندٸرۋگە بولادى. بۇل توپتا مەگاپوليستەردٸڭ – استانا, شىمكەنت, الماتى جەنە اباي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ سانى باسىم ەكەن.
ٷشٸنشٸ توپقا جاقىن دوستارىنىڭ شەڭبەرٸ 3-4 تۋىستارمەن (28,2%) شەكتەلگەن رەسپوندەنتتەر كٸرەدٸ, بۇل شاعىن جەنە كٷشتٸ ۇيىمشىل قولداۋ توبىنىڭ بولۋىن بٸلدٸرەدٸ. ەدەتتە, 3-4 ادامنان تۇراتىن شەڭبەردٸ باسقا تۋىستارىنان الشاقتا, باسقا قالادا نەمەسە ەلدە تۇراتىن ادامدار قۇرايدى, سوندىقتان «بٸرٸنشٸ شەڭبەر» ەرقاشان جاقىن جەنە فيزيكالىق نەمەسە ەموتسيونالدى تٷردە قولجەتٸمدٸ ادامداردان تۇرادى. بۇل توپ مەنتالدى دەنساۋلىق تۇرعىسىنان ەلەۋەتتٸ وسال بولىپ سانالادى. ٷشٸنشٸ توپقا قوستاناي, اقمولا وبلىستارى مەن استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ كٸرەدٸ.
تٶرتٸنشٸ توپتا تەك 2 جاقىن تۋىسى قالعاندا (رەسپوندەنتتەردٸڭ 10,3%) بۇل ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمنىڭ ەرەكشە تٷرٸن كٶرسەتەدٸ, ونىڭ كٷشتٸ جاقتاردى دا (ەدەتتە بۇل جۇبايلار-ەرلٸ-زايىپتىلار نەمەسە جالعىز اتا-انا-بالا بايلانىستارى) جەنە ەلەۋلٸ وسالدىقتارى دا بار.
"بۇل ولاردىڭ تۋىستارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ فيزيكالىق تۇرعىدان الىس نەمەسە ولارمەن بايلانىس ٷزٸلگەن قالا تۇرعىندارىنا تەن. ەلەۋمەتتٸك بايلانىستاردىڭ وسى تٷرٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك «نەزٸكتٸلٸگٸن» مويىنداعان جٶن – ادام كەنەتتەن «سوققىلار» (اۋرۋ نەمەسە قوزعالۋ) جاعدايىندا قورعانسىز قالۋى مٷمكٸن. سوندىقتان بۇل توپ ٷشٸن دوستارمەن, كٶرشٸلەرمەن, ەرٸپتەستەرمەن بايلانىستى دامىتۋ, سول ارقىلى قوسىمشا قولداۋ الۋ ماڭىزدى. بۇل توپقا اقمولا, قاراعاندى جەنە شىعىس قازاقستان سيياقتى وبلىستاردىڭ تۇرعىندارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ كٸرەدٸ", - دەيدٸ عالىم.
بەسٸنشٸ توپتا, ياعني ارالاساتىن اينالىسىندا بٸر ادام عانا قالسا (رەسپوندەنتتەردٸڭ 5,3%) بۇل ەلەۋمەتتٸك قولداۋدىڭ ٶتە شوعىرلانعان جەنە سونىمەن بٸرگە ٶتە وسال تٷرٸن كٶرسەتەدٸ.
"بۇل جەردە وسالدىقتى تەك دوستىق بايلانىستاردى دامىتۋ, قىزىعۋشىلىق توپتارىنا جەنە ۆولونتەرلٸك قاۋىمداستىقتارعا قاتىسۋ ارقىلى ٶتەۋ جەتكٸلٸكسٸز; مۇندا مەملەكەتتٸك مەكەمەلەرمەن, كەسٸبي بٸرلەستٸكتەرمەن, پسيحولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەرمەن بايلانىستار ماڭىزدى. ساۋالناما قورىتىندىسى بويىنشا مۇنداي تۇرعىنداردىڭ كٶبٸ قاراعاندى, شىعىس قازاقستان جەنە اباي وبلىستارىندا", - دەيدٸ زابيروۆا.
اقىرىندا, «بٸرٸنشٸ شەڭبەردە» بٸردە-بٸر جاقىن ادام بولماعان كەزدە (رەسپوندەنتتەردٸڭ 5,0% نەمەسە 8001 رەسپوندەنتتەن تۇراتىن ۇلتتىق توپتاماداعى 398 ادام) بۇل ٶتە كٷردەلٸ جاعداي.
"بۇل جاعداي پسيحيكالىق دەنساۋلىق ٷشٸن ماڭىزدى قاۋٸپ فاكتورلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى: جالعىزدىق الاڭداۋشىلىقتىڭ, دەپرەسسييانىڭ جوعارىلاۋىمەن جەنە جٷرەك-تامىر اۋرۋلارىنىڭ كٶبەيۋٸمەن بايلانىستى. بۇل ەموتسيونالدى تٷردە «مەن جالعىزبىن» عانا ەمەس. بۇل بايلانىستار قۇرىلىمىنداعى ەلەۋمەتتٸك قۋىس: ويلانباستان كٶمەككە كەلەتٸن ەشكٸم جوق. مۇنداي جاعدايدا ادام سىرتتاي ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸ بولىپ قالۋى مٷمكٸن (ەرٸپتەستەرٸ, تانىستارى), بٸراق قيىن سەتتە ٶزٸن ناقتى قولداۋسىز كٶرەدٸ. سەبەپتەر ەرتٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن: جاقىن ادامدارىن جوعالتۋ, كٶشۋ, وتباسىلىق قاقتىعىستار, ادامداردىڭ كٶڭٸلٸن قالدىرۋ, تراۆماتيكالىق تەجٸريبەدەن كەيٸن سانالى وقشاۋلانۋ. ەلەۋمەتتانۋ بىلاي دەپ اتاپ كٶرسەتەدٸ: بۇل ادامنىڭ «كٸنەسٸ» ەمەس, بۇل جەكە جەنە ەلەۋمەتتٸك فاكتورلاردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ٶزارا ەرەكەتتەسۋٸنٸڭ نەتيجەسٸ. بۇل تۋرالى ايتۋ جيٸ ۇيات سانالاتىن تەرەڭ اۋرۋ, بٸراق سوندىقتان وعان قۇرمەتپەن جەنە جىلۋلىقپەن قاراۋ ٶتە ماڭىزدى. مۇنداي قازاقستاندىقتاردىڭ باسمىم بٶلٸگٸ جەتٸسۋ, ۇلىتاۋ, شىعىس قازاقستان جەنە قوستاناي وبلىستارىندا بار", - دەيدٸ مامان.
ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلانۋ ەلدٸڭ وڭتٷستٸگٸندە (جەتٸسۋ, جامبىل جەنە تٷركٸستان وبلىستارى) جەنە باتىسىندا (اتىراۋ, اقتٶبە جەنە باتىس قازاقستان وبلىستارى) بايقالادى. دەموگرافييالىق كٶشۋ, ەلسٸز اۋىلدىق ينفراقۇرىلىم, ەسٸرەسە شالعاي جەنە تاۋلى ايماقتارداعى كٶلٸك, ەلسٸز دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە بٸلٸم بەرۋ – مۇنىڭ بەرٸ ەلەۋمەتتٸك بايلانىستار مٷمكٸندٸكتەرٸن ازايتادى جەنە ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلانۋ سەزٸمٸن ارتتىرادى. باسقاشا ايتقاندا, اۋىلدىڭ ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلانۋىن جەكە نەمەسە پسيحولوگييالىق پروبلەما دەپ تٷسٸنبەي, جالپى ۋربانيزاتسييا مەن جاھاندانۋ اياسىندا بولىپ جاتقان ەكونوميكالىق جەنە دەموگرافييالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ سالدارى دەپ تٷسٸنۋ كەرەك.
"وسىلايشا, تىعىز ەلەۋمەتتٸك بايلانىستار قازاقستاندىقتاردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنىڭ ەڭ ماڭىزدى رەسۋرسى بولىپ وتىر, تۋىستارىمەن كٶپتەگەن جەنە ساپالى بايلانىستار دەپرەسسييا, ٷرەيلٸ اۋىتقۋلار جەنە ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلانۋ قاۋپٸن ايتارلىقتاي تٶمەندەتەدٸ. قازاقستانداعى ەلەۋمەتتٸك كاپيتالدىڭ جالپى كٶرٸنٸسٸ سالىستىرمالى تٷردە وڭدى كٷيٸندە دەپ سانالادى, بٸراق سونىمەن بٸرگە, ەسٸرەسە ۋربانيزاتسييا, كٶشٸ-قون جەنە ينديۆيدۋاليستٸك قۇندىلىقتاردىڭ ٶسۋٸ جاعدايىندا ەلەۋمەتتٸك بٶلشەكتەنۋ بەلگٸلەرٸن كٶرسەتەدٸ. بايقالىپ وتىرعان تىعىز بايلانىستار سانىنىڭ تارىلۋى مەن ەلسٸرەۋٸ قازاقستاندىقتاردىڭ جەكەلەگەن توپتارىنىڭ وسالدىعىن بٸلدٸرەدٸ, بۇل مەملەكەت تاراپىنان دا, جالپى قوعام تاراپىنان دا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدٸ. ٶزٶگەرمەلٸ قازاقستان جاعدايىندا ەلەۋمەتتٸك بايلانىستاردى قولداۋ, جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىقتاردى دامىتۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا نىساندارىن قالىپتاستىرۋ شارالارى قاجەت", - دەيدٸ عالىم.
ايتا كەتسەك, اتالعان ەلەۋمەتتانۋلىق ساۋالناما قسزي تاپسىرىسىمەن 2025 جىلدىڭ 20 ناۋرىزى مەن 20 سەۋٸرٸ ارالىعىندا جٷرگٸزٸلدٸ. جالپى ٸرٸكتەۋ كٶلەمٸ – 8001 رەسپوندەنت. ساۋالناماعا 17 وبلىس پەن 3 رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار استانا, الماتى جەنە شىمكەنت قالالارىنىڭ 18 جاستان اسقان رەسپوندەنتتەرٸ قاتىستى.
