تازا مىس الۋدىڭ جولىن قالاي تاپتىق?
– ەبدۋەلي باەشۇلى, بٷگٸندە عىلىم سالاسىنا بٶلٸنەتٸن قارجى كٶلەمٸ جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدٸ. دەسە دە عىلىمدى دامىتۋدا بارلىق مٷمكٸندٸكتەرٸمٸزدٸ پايدالانا الىپ وتىرمىز با?
[caption id="attachment_8579" align="alignright" width="449"]
– كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىندا ەربٸر ٷلكەن ٶندٸرٸس بەلگٸلٸ بٸر مٶلشەردەگٸ قاراجاتىن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىنا بٶلەتٸن. ەگەر زاۋىت سول قاراجاتتى يگەرە الماي قالسا, ولار ٷشٸن بۇل ٷلكەن كەمشٸلٸك ەدٸ. ٸرٸ ٶندٸرٸس ورىندارى عالىمداردى ٶزدەرٸ شاقىرىپ, ٶز پروبلەمالارىن ايتىپ, زەرتتەۋلەردٸ بٸرگە جٷرگٸزۋدٸ ۇسىناتىن. ەربٸر زاۋىتتىڭ ورتالىق لابوراتوريياسى بولاتىن. بٸر مىسال كەلتٸرە كەتەيٸن, ٶتكەن عاسىردىڭ ورتا كەزٸندە دٷنيەجٷزٸندە ەڭ كٶپ مىس الاتىن ٶندٸرٸستەردٸڭ بٸرەگەيٸ بالقاش پەن جەزقازعاننىڭ تاۋ-كەن كومبيناتتارى ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە بالقاشتان الىناتىن مىس دٷنيەجٷزٸندەگٸ ەڭ تازا مىس بولىپ سانالدى. مىستىڭ تازالىعى 99,99 پايىزدان جوعارى بولاتىن. بٸراق 1965-75 جىلدار شاماسىندا بالقاش كومبيناتى بۇل پوزيتسيياسىن جوعالتىپ, ٶتكەن عاسىردىڭ 65-جىلدارى چيليدەن شىعاتىن مىستىڭ ساپاسى بالقاشتان الىناتىن مىستىڭ ساپاسىنان اسىپ تٷستٸ. بالقاش مىسىنىڭ ساپاسىنىڭ تٶمەندەۋ سەبەبٸن بٸلۋ ٷشٸن مەن دە بٸر توپ عالىمدارمەن بٸرگە 1970 جىلدان باستاپ قاراعاندىداعى حيمييا مەتاللۋرگييا ينستيتۋتىندا جۇمىس ٸستەدٸم. جان-جاقتى زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸندە مىستىڭ ساپاسىنىڭ تٶمەندەۋٸ مىشياك جەنە سۋرما ەلەمەنتتەرٸنٸڭ مىستىڭ قۇرامىنا كٶپ مٶلشەردە ٶتٸپ كەتەتٸنٸن انىقتادىق. ەسٸرەسە بالقاش پەن جەزقازعانداعى كەن ورىندارىنىڭ بارلىق جەرٸندە وسى ەكٸ ەلەمەنتتٸڭ مٶلشەرٸ كٶپ بولدى. ولاردىڭ كەيبٸر قاسيەتتەرٸ مىستىڭ قاسيەتتەرٸنە ۇقساس, سول سەبەپتەن ولار مىستىڭ قۇرامىنا ەنٸپ كەتەدٸ. مىسالى, مىستىڭ قۇرامىنداعى مىشياكتىڭ مٶلشەرٸ 0,02 پايىزعا جەتسە, مىستىڭ ەلەكترٶتكٸزگٸشتٸگٸ 15 پايىزعا تٶمەندەيدٸ. ەندٸگٸ مٸندەت – مىس الاتىن ەلەكتروليتتٸ ەلگٸ ەلەمەنتتەردەن تازالاۋ بولدى. دٷنيەجٷزٸندە ونداي تەحنولوگييا جوق بولعاندىقتان, بۇل مەسەلەمەن جەتٸ-سەگٸز جىلداي اينالىسۋعا تۋرا كەلدٸ. وسى كەزدەرٸ بالقاش مىسىنىڭ ساپاسى تٸپتەن ناشارلاپ كەتتٸ. كومبيناتتىڭ لابوراتوريياسىندا, تسەحىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, مىس ەلەكتروليتٸن مىشياكتان جەنە سۋرمادان تازالايتىن جاڭا تەحنولوگييا جاسالدى. وسى تەحنولوگييادا تيتاننىڭ گيدروكسيدٸن سوربەنت رەتٸندە قولدانۋعا بولاتىنىن بايقادىق. بۇل قوسىلىستى مىس ەلەكتروليتٸنە قوسىپ ارالاستىرعاندا, مىشياك پەن سۋرما ەلەكتروليتتەن بٶلٸپ الىنادى. مٸنە, كەزٸندە بٸز وسىلايشا ٶندٸرٸسكە قاجەتتٸ پروبلەمالاردى شەشٸپ بەرگەنبٸز.
[caption id="attachment_8584" align="alignright" width="404"]
– قازٸرگٸ تاڭدا كەز كەلگەن كەسٸپورىن «يننوۆاتسييالىق ەكونوميكا قۇرامىز» دەپ ٶزەۋرەيتٸنٸن كٶرٸپ جٷرگەن شىعارسىز? سٸزدٸڭ ۇعىمىڭىزداعى يننوۆاتسييا قانداي?
– يننوۆاتسييا دەگەندٸ كٶپشٸلٸك بٸر زاتتى الىپ, ونى قايتا ساتۋ دەپ ۇعىنادى. نەگٸزٸندە, يننوۆاتسييانىڭ تولىق تٷرٸ مىناۋ: بالاڭىز مەكتەپكە بارادى, وعان قارجى كەتەدٸ, جوو-عا تٷسسە, تاعى دا قارجى جۇمسالادى. باستىسى بالا بٸلٸم الادى, وقۋ بٸتٸرگەن سوڭ عىلىممەن شۇعىلدانا باستايدى. نەتيجەسٸندە, جاڭا تەسٸل, جاڭا ەدٸستەر, تەحنولوگييالار ويلاپ تاپسا, ول نەتيجە بەرسە, ەكونوميكالىق پايدا ەكەلسە, مٸنە, بۇل — يننوۆاتسييا. ەلباسىنىڭ جٸٶ-نٸڭ 3 پايىزىن عىلىمعا جۇمساۋ قاجەت دەگەن ويى بٸزگە ٶتە ۇنادى. سول قاراجات شىنايى عالىمداردىڭ قولىنا تٷسسە, عىلىمدا ٷلكەن سەرپٸلٸس بولارى انىق. وسىدان بٸراز جىلدار بۇرىن عىلىمدى دامىتامىز دەگەن باستامامەن عىلىمي پاركتەر قۇرىلدى. ولاردىڭ عىلىمعا اسا زور پايداسى تيمەدٸ. ونداي ورتالىقتار سوڭعى ٷلگٸدەگٸ قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن. بٸراق ولارمەن جۇمىس ٸستەي بٸلەتٸن ناعىز عالىمدار بولمادى. بۇل ورتالىقتارعا عالىمدار بارىپ, ٶز ۇسىنىستارىن ايتسا, ٶز ۇسىنىستارى ٷشٸن قارجى تٶلەۋٸ تيٸس, بٸراق ونداي قارجى ەدەتتە عالىمداردا بولمايدى. سونىمەن, سول جەردەگٸ قازٸرگٸ زامانعا ساي قوندىرعىلاردىڭ كٶبٸ جۇمىس ٸستەمەي تۇر.
عىلىمدى تەحنولوگيياعا نەگٸزدەپ جۇمىس ٸستەۋگە قابٸلەتتٸ قازٸرگٸ عالىمداردىڭ جاسى 60-70 ارالىعىندا. دەنٸ – قارتايعاندار. ال جاستار مەن اقساقالدار اراسىندا بايلانىس ٷزٸلگەن. شەكٸرت دەگەن ۇستازىنىڭ قاسىندا جٷرۋٸ كەرەك. ميدى باسقا ادامعا قۇيىپ بەرۋگە بولمايدى, بٸراق ونى كٷندەلٸكتٸ ەڭگٸمەلەسۋ, سٶيلەسۋ, اقىلداسۋ ارقىلى قالىپتاستىرۋعا بولادى. عىلىمدى ۇستاز ارقىلى يگەرۋ وڭاي.
ستالين عىلىمدى دامىتۋ ٷشٸن الدىمەن عۇلاما عالىمداردى تاۋىپ, ولارعا ينستيتۋت سالدى, قولىنا قارجى بەردٸ. وسىلايشا, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان تۇرالاپ شىققان كەڭەس وداعى از ۋاقىتتا قايتا جاندانىپ, ٷلكەن عىلىمي جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸ. مەلٸمەتتەر بويىنشا سوعىستان كەيٸن ستالين عالىمداردىڭ ەڭبەكاقىسىن جٷز ەسەگە جۋىق كٶبەيتكەن. عالىمداردىڭ سول ەڭبەكاقىسى كەڭەس ٶكٸمەتٸ قۇلاعانعا دەيٸن ساقتالىپ, عالىمداردىڭ ايلىعى وبلىس باسشىلارىنىڭ ايلىعىنان دا كٶپ بولعان. قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸنگٸ كەزدە ەلەمگە بەلگٸلٸ فيزيولوگ عالىم ي.پاۆلوۆ سول ۋاقىتتاردا كەڭەس ٶكٸمەتٸن بٸرەسە جاقتاپ, بٸرەسە سىناپ جٷرەتٸن كٶرٸنەدٸ. سوندايلاردى ۇستاپ, قاماي باستاعان تۇستا, پاۆلوۆتى ستالين شاقىرتىپتى. پاۆلوۆ ٶزٸن دە قامايدى دەپ قورىقسا كەرەك. كەزدەسۋ بارىسىندا ستالين پاۆلوۆتىڭ ماقتاۋىنان دا, سىن سٶزدەرٸنەن دە حاباردار ەكەنٸن ايتىپ, بارلىق جاعدايىڭىزدى جاسايمىن, تەك عىلىممەن اينالىسىڭىز دەپ ۇسىنىس ايتادى. پاۆلوۆقا ينستيتۋت سالىپ بەرەمٸن دەپ ۋەدە بەرەدٸ. ال عالىمنىڭ ٶزٸ بٸر-ەكٸ جىلدا ينستيتۋتتىڭ سالىناتىنىنا سەنبەپتٸ. بٸراق ستالين ايتقان ۋەدەسٸن ورىنداپ, سول كەزدەگٸ ەلەمنٸڭ ەڭ ٷلكەن ينستيتۋتتارىنىڭ بٸرٸن پاۆلوۆقا تاپسىرادى. عىلىمعا ناعىز عالىمداردى تارتىپ, ولارعا جەتكٸلٸكتٸ قارجى بٶلگەندە عانا ول ەلدٸڭ عىلىمى بەرٸن باسىپ وزادى. ٶتكەن عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا كسرو بار جاعىنان ەلەم ەلدەرٸن باسىپ وزدى.
ال قازٸر, بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸز ٶز ەلٸمٸزدە ينە مەن تٷيمە دە ٶندٸرە الماي وتىرمىز. مىسالى, مىستان مايدا ديسپەرستٸ ۇنتاق الساڭىز, ول مىستىڭ قۇنىنان ون ەسە, تٸپتەن جٷز ەسەدەي قىمبات تۇرادى. عىلىمدى تەحنولوگيياعا نەگٸزدەپ جۇمىس ٸستەۋگە قابٸلەتتٸ قازٸرگٸ عالىمداردىڭ جاسى 60-70 ارالىعىندا. دەنٸ – قارتايعاندار. ال جاستار مەن اقساقالدار اراسىندا بايلانىس ٷزٸلگەن. شەكٸرت دەگەن ۇستازىنىڭ قاسىندا جٷرۋٸ كەرەك. ميدى باسقا ادامعا قۇيىپ بەرۋگە بولمايدى, بٸراق ونى كٷندەلٸكتٸ ەڭگٸمەلەسۋ, سٶيلەسۋ, اقىلداسۋ ارقىلى قالىپتاستىرۋعا بولادى. عىلىمدى ۇستاز ارقىلى يگەرۋ وڭاي. وسىنداي مەسەلەلەر عىلىمنىڭ قانات جايۋىنا كەدەرگٸ بولىپ جاتادى. ايلىعى از بولعاندىقتان, جاستاردىڭ عىلىمعا دەگەن ۇمتىلىسى جوقتىڭ قاسى.
كٶلٸكتٸڭ «ٶمٸرٸن» ارتتىراتىن تەسٸل
– ورگانيكالىق كاتاليز جەنە ەلەكتروحيمييا ينستيتۋتىنىڭ بٷگٸنگٸ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ قانداي جەنە عىلىمعا قاتىستى اشىلىپ جاتقان جاڭالىقتارىڭىز بار ما?
– كاتاليز بويىنشا جەر بەتٸندە تٶرت ينستيتۋت بار, ال ەلەكتروحيمييا ينستيتۋتى ورتا ازييادا بٸزدٸڭ رەسپۋبليكامىزدا. كاتاليز دەگەنٸمٸز مۇناي ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەۋدە, ەرتٷرلٸ ورگانيكالىق قوسىلىستار الۋدا قولدانىلادى. كاتاليزدٸڭ تولىق تەوريياسى ەلٸ جاسالماعان. كٶلٸكتەردٸڭ تٷتٸنٸندەگٸ ۋلى زاتتاردى زالالسىزداندىرۋ ٷشٸن كەزٸندە بۇدان 25-30 جىل بۇرىن ينستيتۋتتا ەرتٷرلٸ كاتاليزاتور جاسالىنعان. الماتىداعى كٶلٸكتەرگە كاتاليزاتور-نەيتراليزاتور قويىلۋى كەرەك دەگەن نۇسقاۋ شىعارىلۋى كەرەك بولاتىن. بٸراق سوڭى اياقسىز قالدى. كەزٸندە مەترو سالىنعاندا بٸزدٸڭ ينستيتۋت جاساعان كاتاليزاتورلار جان-جاقتى پايدالانىلدى. ٶيتكەنٸ كاتاليزاتور قولدانىلماسا, جابىق بٶلمەدە, جەر استىندا ٸشتەن جاناتىن قوزعالتقىش جۇمىس ٸستەپ تۇرسا, ادام ۋلانادى, تٸپتٸ ٶلٸم قاۋپٸ تٶنەدٸ. ال ەلەكتروحيمييا سالاسىندا ەرتٷرلٸ بەيورگانيكالىق قوسىلىستار الۋدامىز. مەتالداردىڭ نانوٶلشەمدٸ ۇنتاقتارىن الۋدى باستادىق. مىسالى, مىستىڭ ۇنتاعىن كٶلٸكتەردٸڭ اۆتولىنا قوسسا, قوزعالتقىشتىڭ جۇمىس ٸستەۋ ۋاقىتى بەس ەسەدەن كٶپ ۇزارادى, شۋ, ۆيبراتسييا ازايادى, جانارماي شىعىنى 10-15 پايىزعا تٶمەندەيدٸ. مۇنداي ۇنتاقتار باسقا دا سالالاردا كٶپ قولدانىس تابادى. جەزقازعاننىڭ اشىق شاحتالارىندا سالماعى 100 توننا بولاتىن بەلاز ماشينالارى جەردٸڭ استىنان كەن تاسيدى. بٸر كٶلٸكتٸڭ موتورى جارتى جىلدان كەيٸن ٸستەن شىعادى. ٶيتكەنٸ كٶلٸك تىنىمسىز تەۋلٸك بويى جۇمىس ٸستەيدٸ, ال جٷرگٸزۋشٸلەرٸ التى ساعات سايىن اۋىسىپ وتىرادى. اتالعان ۇنتاقتى قوسقانىمىزدا, بٸر كٶلٸكتٸڭ موتورى بٸرنەشە جىلعا دەيٸن جارامدى بولدى.
«بايقوڭىردان» ۇشقان زىمىراندار اپاتقا ۇشىراعان سايىن جەرٸمٸزگە 400-600 تونناداي گەپتيل تٶگٸلەدٸ ەكەن. گەپتيل دەگەن ٶتە ۋلى زات.
– تەپە-تەڭدٸككە قاراپ جاتقان ەشكٸم جوق, ول ٶتە جوعارى شەكتە بۇزىلعان. ٶندٸرٸس ورىندارى قالدىقتاردى سۋعا اعىزىپ, قورشاعان ورتانى لاستاپ جاتىر. شەتەلدٸكتەر قۇرامىندا كٷكٸرتسۋتەك بار گازداردى زيياندىعىنا قاراماستان اۋادا جاعىپ جٸبەرٸپ, اتموسفەرانى لاستاۋدا. «بايقوڭىردان» ۇشقان زىمىراندار اپاتقا ۇشىراعان سايىن جەرٸمٸزگە 400-600 تونناداي گەپتيل تٶگٸلەدٸ ەكەن. گەپتيل دەگەن ٶتە ۋلى زات. ول توپىراققا سٸڭدٸ, اۋاعا شاشىلدى. ونىڭ زاردابىن قالاي تارتىپ جاتقانىمىزدى بىلاي ايتار ەدٸم. ەگەر قۇرباقانى ىستىق سۋعا سالىپ جٸبەرسەڭٸز, بٸردەن سەكٸرٸپ شىعۋعا تىرىسادى. شىعىپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن ىستىق سۋدان. ال سول قۇرباقانى بٶلمە تەمپەراتۋراسىنداعى سۋعا سالىپ, سۋدى جايلاپ, بٸرتٸندەپ قىزدىرا بەرسەڭٸز, ونىڭ دەنەسٸ دە بٸرتٸندەپ تەمپەراتۋراعا بەيٸمدەلە بەرەدٸ. سۋدىڭ تەمپەراتۋراسى 1000-قا جەتكەندە پٸسٸپ ٶلەدٸ. سول سيياقتى ادامنىڭ دا اعزاسى ەكولوگييالىق اپاتتىڭ سالدارلارىنا ٷيرەنە بەرەدٸ, بٸراق بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن سولاردىڭ ەسەرٸنەن ۋاقىتى جەتپەي تٸرشٸلٸگٸن توقتاتادى.
ەڭگٸمەلەسكەن, ارايلىم جولداسبەكقىزى
P.S. وسىدان بٸراز جىلدار بۇرىن عىلىمدى دامىتامىز دەگەن باستامامەن عىلىمي پاركتەر قۇرىلدى. ولاردىڭ عىلىمعا اسا زور پايداسى تيمەدٸ. ونداي ورتالىقتار سوڭعى ٷلگٸدەگٸ قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن. بٸراق ولارمەن جۇمىس ٸستەي بٸلەتٸن ناعىز عالىمدار بولمادى. بۇل ورتالىقتارعا عالىمدار بارىپ, ٶز ۇسىنىستارىن ايتسا, ٶز ۇسىنىستارى ٷشٸن قارجى تٶلەۋٸ تيٸس, بٸراق ونداي قارجى ەدەتتە عالىمداردا بولمايدى. سونىمەن, سول جەردەگٸ قازٸرگٸ زامانعا ساي قوندىرعىلاردىڭ كٶبٸ جۇمىس ٸستەمەي تۇر.
